Кіріспе

Уппсала соборы – Швецияның Уппсала қаласының орталығында, Уппсала университетінің ғимараты мен Фирис өзені арасында орналасқан собор. Лютеран дәстүріндегі Швеция шіркеуінің ұлттық шіркеуі болып табылатын Уппсала соборы – Уппсала архиепискобының, Швецияның бас епископының резиденциясы. Бұл собор сонымен қатар елдің қамқоршысы атанған король Эрик IX-тың (шамамен 1120–1160 жылдары өмір сүрген, 1156–1160 жылдары билік еткен) жерленген орны және Швецияның жаңа корольдерін таққа отырғызудың дәстүрлі жері болған. Қазіргі архиепископ – Мартин Модеус, ал қазіргі епископ – Карин Йоханнессон. Собор 13 ғасырдың соңында салынды және биіктігі 118,7 метрге жетеді, бұл Солтүстік елдердегі ең биік шіркеу. Бастапқыда римдік католицизм кезінде салынған, протестанттық реформациядан кейін швед монархтарының таққа отырғызу рәсімі үшін ұзақ жылдар бойы пайдаланылды. Оның бірнеше капеллалары Гюстав Ваза мен Иоанн III-ті қоса алғанда, швед монархтарының қабірлерін орналастыру үшін қайта жабдықталды. Карл Линней, Олаус Рудбек, Эммануэль Сведенборг және бірнеше архиепископтар да осында жерленген. Шіркеу француз готикалық стилінде француз сәулетшілері, соның ішінде Этьен де Боннеуильдің қатысуымен жобаланды. Ол неф пен трансепт арқылы құрылған крест тәрізді. Құрылыстың көп бөлігі 1272 және 1420 жылдар аралығында салынды, бірақ батыс жағы тек 15 ғасырдың ортасында аяқталды. Ғимараттың батыс жағында екі мұнара салынысқан, кейіннен оларға биік шпильдер қосылды. Бірақ 1702 жылы болған өрттен кейін, олар 1735 жылы Карл Харлеманмен төменгі күмбездермен жабдықталды. 1880 жылдары Хельго Зеттервалл ғимаратқа маңызды өзгерістер енгізіп, оларды толыққанды қайта жобалады. Собордың негізгі құрылыс материалы – кірпіш, бірақ бағаналар мен көптеген бөлшектері Готланд әктасынан жасалған. Қақпалардың барлығы 13 ғасырдың бастапқы жоспарына сәйкес салынған, бірақ олардың кейбіреулері 1440 жылға дейін аяқталмады. Қоршау капеллаларындағы өнер туындыларынан басқа, Қазынашылық мұражайында шіркеудің бірнеше ескі жиһаздарын көруге болады. 1702 жылы болған ірі өрт кезінде көптеген элементтер қирады. 1970 жылдардағы жөндеу жұмыстары кезінде реформациядан кейін ақ бояумен жабылған ортағасырлық фрескалардың көп бөлігі ашылып, қайта жаңартылды.

Тарих

Викингтер дәуірінің соңында, қазіргі Уппсаладан солтүстікке қарай орналасқан Гамла-Уппсаладағы (Ескі Уппсала) пұтқа табынушылық ғибадатхананың орнына христиан шіркеуі салынды. Құрылысының нақты күні белгісіз болғанымен, 1123 жылы Сивард Бремен-Гамбург архиепискобы тарапынан Уппсала епископы болып тағайындалды. Дегенмен, Сивардтың қызметке кіргені күмәнді, өйткені ол 1130-шы жылдардың басында Германияда болды. Епископтар тізімінде Северинус алғашқы епископ ретінде көрсетілген, және ол Сивардты алмастырған болуы мүмкін. «Финляндия елшісі» атанған Хенрик төртінші епископ болды. 1164 жылы Швеция Лунд архиепископтығының бағынысына өтті. Алғашқы архиепископ – Альвастралық цистерциан монахы Стефан. 1204 жылы Гамла-Уппсаладағы собор өртенгеннен кейін, Капитул ғимаратты үлкен жерге көшіруге Киелі Тақтан рұқсат сұрады. 1258 жылы Папа Александр IV Уппсала атауын сақтау шартымен бұл өтінішті мақұлдады. 1270 жылдың қыркүйегінде Сёдеркёпингте өткен жиналыста архиепископ Фулько Ангелус және соборлық бөлім жаңа орынды Остра-Аросқа орналастыруға шешім қабылдады. 1271 жылы Папа тағайындаған Вестерос епископы Кароль көшуге ресми рұқсат берді. 1272 жылы Фирис өзенінің оңтүстігіне жақын Остра-Ароста жаңа собор салу жұмыстары басталды. Ол бұрынғы Қасиетті Үштікке арналған тастан салынған шіркеудің орнында салынды, ол қазіргі собордың киелі орталық бөлігі тұрған жерде орналасқан. 1160 жылы өлтірілместен бұрын Швецияның қамқоршысы Эрик Джедвардссон осы жерде миссаға қатысқан. Шіркеу француз сәулетшілерімен жобаланған, бірақ 1281 жылға дейін жұмысты бақылаған егжей-тегжейлі жоспарлардың авторының аты белгісіз. 1287 жылы Париж провизоры жасаған міндеттеме хатында Уппсаладағы собор құрылысына жұмыс істеу үшін Швецияға сапар шеккен шебер Этьен де Боннель мен оның көмекшілеріне жұмсалатын шығындар көрсетілген. Этьенге киелі орталық бөліктің шығыс және оңтүстік шапкіларын, трансепттерді және, мүмкін, оңтүстік есігін салу жұмыстары жүктелген, бірақ ол көптеген жұмыстарында алдыңғы жоспарларын мұқият орындаған сияқты. Суық климат, оба және қаржылық қиындықтар салдарынан жұмыс баяу жүрді. 1435 жылы архиепископ Олаус Лорантий соборды қасиеттеп берген кезде ол әлі толыққанды аяқталмаған еді. Ол бүкіл Швецияда құрметтелген Әулие Лаврентийге, Швецияның қамқоршысы Әулие Эрикке (Рим католик шіркеуі оны қасиетті деп мойындамаса да) және Норвегияның қамқоршысы Әулие Олафқа арналды. Собор келесі онжылдықтарда толыққанды аяқталды. Қасиеттеу туралы құжаттық деректер болмаса да, собордың шапкіларына, оның ішінде қасиетті Крестке, Мәриямға немесе басқа да қасиеттілерге арналған құрбандық үстелдеріне қатысты бірнеше сілтемелер бар. Собор бірнеше рет өртенді, әсіресе 1702 жылы қаланың көп бөлігін қиратқан үлкен өрт кезінде. Қайта жаңарту жұмыстары ғасырдың ортасына дейін аяқталмады. Стокгольмнің Сторкиркан соборы ресми түрде тәж кигізу шіркеуі болды. 1885 жылдан 1893 жылға дейін сәулетші Хельго Зеттервалл (1831–1907) соборды француздық жоғары готика стилінде қайта жаңарту жұмыстарын жүргізді, бірақ ол ғимараттың түпнұсқа балтық готика стилін құрметтемегені үшін сынға ұшырады. Ол сондай-ақ мұнараларға француздық спильдерді қосты, соның нәтижесінде собордың биіктігі 100 метрге жетті, бұл оны ұзындығымен теңестірді. 2010 жылы өрттен қорғау жабдықтары орнатылды және электрмен жабдықтау және жылыту жүйелері жаңартылды. Шіркеу француз шеберлері, соның ішінде Этьен де Боннельдің қатысуымен француздық жоғары готика стилінде жобаланған. Фирис өзенінің оңтүстік-батысындағы қиыршық тас жотасында салынған, латын кресті пішіндес жоспары үш кемелі базиликадан (екі бүйірлік кемелермен шектелінген орталық кеме), бір кемелі трансепттерден және бес шапкілармен қоршалған амбулаториясы бар төрт бөліктен тұрады. Жеті бөліктен тұратын киелі орталық бөлік екі жағынан ғибадатханалармен шектелінген. 1270 және 1420 жылдар аралығында ғимараттың шығыс бөлігінен бастап және киелі орталық бөлікті қоршаған шапкіларын салу жұмыстары жүргізілді, бірақ кеменің батыс бөлігі тек 15 ғасырдың ортасында ғана аяқталды, ал мұнаралар аяқталуына ондаған жылдар кетті. Негізгі материал – қызыл кірпіш, бірақ собор тас іргетасқа салынған, ал киелі орталық бөліктің бағаналары мен көптеген бөлшектері Готланд әктасынан жасалған. Бірақ 1702 жылы болған үлкен өрттен кейін олар уақытша төмен ағаш төбелермен ауыстырылды. Сонымен қатар, тіреулер алынып тасталды, соның нәтижесінде собор сол кезеңнің суреттерінде көрініп тұрғандай қарапайым түрге ие болды. Тек 1740 жылы Карл Хорлеман жобалаған мыс жабынған спильдер орнатылды. Сонымен қатар, Хорлеман батыс фасадында маңызды жұмыстар жүргізді. 1702 жылы болған үлкен өрттен кейін түпнұсқа тіреулер алынып тасталды және биік жабын орнатылды. Собор француз сәулетшілерімен жобаланғанымен, Францияның солтүстігіндегі соборлардан бірқатар айырмашылықтары бар. Ең бастысы, ол кірпіштен салынған, тас емес. Кірпішті жергілікті жерде оңай өндіруге болады, ал тас алыс Готландтағы карьерлерден тасымалдануы керек болды. Кірпіш пен цемент тасқа қарағанда мықты болмағандықтан, қабырғалар қалың болуы керек болды, бірақ киелі орталық бөліктің төбесін ұстап тұратын бағаналар әктастан жасалған (кеменің бағаналары кірпіштен жасалған болса да).

Шатырлар

Собордың ең үлкен капелласы, шанцелдің шығыс жағындағы Васа капелласы, бастапқыда Мария Ана капелласы деп аталды. Кейін ол Густав Ваза мен оның отбасының жерлеу орнына айналды. 1583 жылы салынған, ол Швецияның ұлттық елтаңбаларымен, сондай-ақ ең көне швед және фин елтаңбаларымен безендірілген. Финста капелласы немесе шанцелдің солтүстік-батыс бұрышындағы Санкт-Эрик капелласы Швецияның қасиетті қамқоршысы Эрик қасиеттінің реликвияларын сақтайды, ол 1160 жылы Уппсала соборының орнында қаза тапты. Оның киелі жері Гамла Уппсаладағы алғашқы собордан жаңа ғимарат салына бастағанда көшірілді. 1580 жылы король Ян III оның киелі жерін балқытып, оны Эрик реликвиялары мен тәжісі бар жаңа алтын жалатылған киелі жермен ауыстырды. Финста атауы судья Биргер Перссон мен оның әйелінің туған жері – Уппланд иелігінен шыққан. Олар 1328 жылы капеллада жерленген. Олардың қызы, Әйелі Бриджиттің кішкентай алтын жалатылған киелі жері 1990 жылы Әйелі Бриджит орденімен сыйға тартылды. Финста капелласының жанындағы Стур капелласы 1567 жылы король Эрик XIV өлтірген Стур отбасының үш мүшесінің естелік мазары болып табылады. Рередос (1520) Марияның ата-анасы Анна мен Иоакимнің тарихын бейнелейді. 16 ғасырдың соңында шіркеудің сакристиясы король Ян III-нің әйелі, Екатерина Ягеллоника немесе Катарина Ягеллониканың жерленген жеріне айналды. Ягеллоника капелласы оның құрметіне аталған. Мәрмәр күмбезбен көмкерілген ескерткішті Виллем Бой жобалаған.

Терезелер

Бірнеше терезе бастапқы пішіні мен мөлшерін сақтап тұр. Түпнұсқа боялған әйнек безендірулерінің көбі 1702 жылғы өртте жойылды және қарапайым әйнекпен ауыстырылды. Қазіргі боялған әйнек суреттері 19 ғасырдың соңындағы жөндеу жұмыстары кезінде қосылды, олардың көп бөлігі Гетеборг фирмасы Svenska Glasmåleri-нің жұмысы. Порталдардың үстіндегі үлкен терезелерде Әулие Үштік бейнеленген: батыс есіктің үстінде Құдай Әке, оңтүстік есіктің үстінде Құдай Ұлы (шіркеудегі ең ірісі), ал солтүстік есіктің үстінде Құдай Киелі Рух. Солтүстік порталдағы роза тәрізді терезе – ең ежелгісі, ол 13 ғасырдан бері өзгеріссіз сақталған.

Қазына және жәдігерлер

Солтүстік мұнарада орналасқан собор қазынасы мұражайы діни қызметтерде қолданылған алтын және күміс заттарды көрсетеді. Сондай-ақ, королева Маргареттің алтын көйлегі де бар, тоқыма бұйымдар жинағының бір бөлігі. Густав Ваза, Иоанн III және олардың әйелдерінің жерлеу рәсімдерін де көруге болады. Собордағы басқа да артефакттардың ішінде собор тарихындағы маңызды оқиғаларды бейнелейтін 1976 жылғы естелік капелласындағы гобелендер бар. Швециядағы ең ірі әшекейлі мінбар (1710) Никодем Тессинмен жобаланып, Бурхард Прехтпен жасалған. Ол 1702 жылғы өрттен кейін королева Хедвиг Элеонораның сыйы болды. Оның әшекейлеріне Жақияның шөлде уағыз айтуы, Афинадағы Пауыл және жүзім бағындағы жұмысшылар туралы мысалдар кіреді. 1702 жылғы қиратушы өрттен кейін орнатылған жаңа қоңыраулардың бірі Торнан деп аталады. Ол 1703 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде Карл XII әскері Польшаның Торунь қаласынан соғыс олжасы ретінде әкелген. Ваза капелласында Йохан Густаф Сандберг (1782–1854) бірнеше жыл бойы салған жеті үлкен фреска бар. Олар Густав Вазаның өмірінен маңызды оқиғаларды бейнелейді. Ең танымалдарының бірі – "Мора шіркеуінің сыртындағы Даларна халқына айтқан сөзі". Фрескалар сонымен қатар нефтің күмбездерін де әшекейлейді. Бастапқыда, континенттік соборлардағыдай, интерьер аркалық қабырғалар мен портал элементтерін баса көрсететін өрнектермен безендірілген. Тіпті кірпіштер де қызыл және ақ жолақтармен боялған. 15 ғасырда шіркеудің әртүрлі бөліктерінде сәндік жүзім жапырақтары бар кеш готикалық стильдегі фрескалар салынған. Олардың іздері ғибадатханада және бастапқыда Святой Эрик және Святой Олафқа арналған капеллада табылған. Қазір олар кеңінен қалпына келтірілді. Ғибадатханадағы фрескалар, әдетте, Альбертус Пиктордың шеберханасында салынған.

Қонақтар үшін ашық

Уппсала қаласының орталығындағы Домкиркоплан көшесінде собор орналасқан. Көп күндері сағат 8-ден 18-ге дейін келушілерге ашық. Солтүстік мұнарадағы қазына мұражайы сағат 10-нан 16-ға дейін, ал жексенбі күндері сағат 12.30-дан бастап жұмыс істейді.