Кіріспе
Квебекте 1963 жылдан 1971 жылға дейін белсенді болған радикалды тәуелсіздік топтарының бірі – Квебек Азаттық фронты (FLQ). Бұл топ Квебектің тәуелсіз және социалистік мемлекет болуын, зорлық-зомбылық көмегімен іске асыруды мақсат еткен. Канада үкіметі оны террористік ұйым деп таратты. 1960-жылдардың басында құрылған FLQ 1963 және 1970 жылдар аралығында 160-тан астам зорлық оқиғасын жасады, нәтижесінде сегіз адам қаза тауып, көптеген адамдар жарақаттанды. Бұл шабуылдар 1969 жылы Монреаль қор биржасындағы жарылыспен және 1970 жылғы қазан төңкерісімен аяқталды. Қазан төңкерісі британдық сауда өкілі Джеймс Кростың ұрлануымен басталды. Келесі келіссөздер барысында Квебек Еңбек министрі Пьер Лапорт FLQ жасушасы тарапынан ұрланып, өлтірілді. Халықтың наразылығы мен федералдық биліктің қатаң шаралары төңкерістің аяқталуына және FLQ-ға қолдаудың күрт төмендеуіне әкелді. FLQ мүшелерінің бір бөлігі Кубада пана тапты. FLQ мүшелері «іс арқылы насихаттау» тактикасын қолданды және англосаксон империализмімен байланысты деп санайтын қанаушыларға қарсы социалистік көтеріліске, Квебек үкіметін құлатуға, Канададан Квебектің тәуелсіздігіне және Квебекте француз тілді «жұмысшылар қоғамын» құруға шақыратын манифесттер жариялады. 1970 жылға дейін көптеген солшыл студенттер, оқытушылар мен ғалымдар FLQ-ны қолдады және қазан төңкерісі кезінде олармен ынтымақтастық білдіріп, наразылық акцияларына қатысты. Крос ұрланғаннан кейін Монреаль университетінің 1000-ға жуық студенті FLQ манифестін қолдайтын петицияға қол қойды. Бұл қолдау, негізінен, FLQ Лапортты өлімге кесіп, құрбанды қорлап аяқталған хабарлама жариялағаннан кейін тоқтатылды. 1970 жылға дейін FLQ-мен байланыс орнатқан КГБ кейіннен оларды ЦРУ-дың жасанды операциясы ретінде көрсету үшін жалған құжаттар жасады. Бұл әңгіме кең таралмады, бірақ кеңес архивінің құпия ақпараттары жарияланғаннан кейін шындық ашыққа шықты. 1980-жылдардың басында FLQ-ның көптеген түрмедегі мүшелері мерзімінен бұрын босатылды немесе босатылды.
The Front de libération du Québec (FLQ) was a militant Quebec separatist group which aimed to establish an independent and socialist Quebec through violent means. It was considered a terrorist group by the Canadian government. Founded sometime in the early 1960s, the FLQ conducted a number of attacks between 1963 and 1970, which totaled over 160 violent incidents and killed eight people and injured many more. These attacks culminated with the Montreal Stock Exchange bombing in 1969 and the October Crisis in 1970, the latter beginning with the kidnapping of British Trade Commissioner James Cross. In the subsequent negotiations, Quebec Labour Minister Pierre Laporte was kidnapped and murdered by a cell of the FLQ. Public outcry and a federal crackdown subsequently ended the crisis and resulted in a drastic loss of support for the FLQ, with a small number of FLQ members being granted refuge in Cuba. FLQ members practiced propaganda of the deed and issued declarations that called for a socialist insurrection against oppressors identified with Anglo Saxon imperialism, the overthrow of the Quebec government, the independence of Quebec from Canada and the establishment of a French speaking "workers' society" in Quebec. It gained the support of many left leaning students, teachers and academics up to 1970, who engaged in public strikes in solidarity with FLQ during the October Crisis. After the kidnapping of Cross, nearly 1,000 students at Université de Montréal signed a petition supporting the FLQ manifesto. This public support largely ended after the group announced they had executed Laporte, in a public communique that ended with an insult of the victim. The KGB, which had established contact with the FLQ before 1970, later forged documents to portray them as a CIA false flag operation, a story that gained limited traction among academic sources before declassified Soviet archives revealed the ruse. By the early 1980s, most of the imprisoned FLQ members had been paroled or released.
Тарих
Топтың мүшелері мен жақтастары "Felquistes" (fɛlˈkist) деп аталды, бұл сөз FLQ әріптерінің француз тіліндегі айтылуынан туындаған. Кейбір мүшелерін бельгиялық революционер Жорж Шотерс ұйымдастырып, оқытты. FLQ мүшелері Норманд Рой мен Мишель Ламберт Иорданиядағы Палестина Азат ету Ұйымынан партизандық оқудан өтті. FLQ жасырын ұяшықтар жүйесі ретінде жұмыс істейтін еркін қауымдастық болды. Уақыт өте келе әртүрлі ұяшықтар пайда болды: Роберт Комо құрған Вигер ұяшығы, i=no тарих профессоры; Дипп ұяшығы; Луи Риль ұяшығы; Нельсон ұяшығы; Сент-Дени ұяшығы; Азат ету ұяшығы; және Шение ұяшығы. Соңғы екеуі Қазан дағдарысы деп белгілі болған оқиғаға қатысты. 1963 жылдан 1970 жылға дейін FLQ 160-тан астам зорлық-зомбылық әрекеттерін жасады, оның ішінде бомбалау, банк тонау, адам ұрлау, FLQ бомбаларынан кем дегенде үш адамның қаза тауып, екі адам оқтан өлтірілді. 1966 жылы FLQ "Революциялық стратегия және авангардтың рөлі" атты құжатты дайындады, онда тонау, зорлық-зомбылық, бомбалау және адам ұрлаудың кезеңдік толқындары арқылы революцияға жетудің ұзақ мерзімді стратегиясы баяндалды. FLQ тарихы кейде "толқындар" тізбегі ретінде сипатталады. Идеология Квебектің ағылшын қанаушылығы мен Квебек үстемдігін айыптаған Квебек ұлтшылдығының экстремалды түріне, сондай-ақ марксистік-лениндік идеялар мен аргументтерге негізделген.
Бірінші толқын
FLQ-ның алғашқы құрамына Rassemblement pour l'Indépendance Nationale ұйымының мүшелері кірді, олардың кейбіреуі тезірек әрекет етуді қалаған. Осы топ i=no, яки Қарсылық желісін құрды. Бұл топ ақырында тарап, FLQ ұйымын құрады. Топқа түрлі жақтан адамдар тартылып, соңында Марио Бачан да қатарына қосылды. FLQ 1963 жылдың 7 наурызында шабуылдарын бастады. Олардың ең танымал қылмыстарының бірі – темір жолды бомбалау (сол кездегі Канада премьер-министрі Джон Дифенбеккер осы апта ішінде сол жолмен саяхаттау жоспарлаған еді).
1963 жылдың 1 сәуірі
Бір саботажшы Монреаль мен Квебек қалалары арасындағы теміржолдың Лемье қаласындағы бір бөлігіне бомба қойып, аз ғана зақым келтірді. Бұл оқиға қозғалыс жалғасып жатқандықтан байқаусыз қалған сияқты. Кейін бір инженер жөндеуді қажет ететін "қиын жер" туралы хабарлады, және премьер-министр Дифенбеккердің жақын арада сапарға шығуына үлгеру үшін жөндеу бригадасы дереу жіберілді. Ұлттық кіріс департаментінің желдету жүйесінде бомба жарылды. Ешкім жарақат алмады. Квебек генерал-губернаторының орынбасары Пол Комтуаның ресми резиденциясына «Québec libre» деген сөздер мен «FLQ» әріптері жазылды.
1963 жылғы 12 сәуір
FLQ қызметінің күшеюіне жауап ретінде 50 полицей таңғы шақта FLQ-ның 15 мүшесі деп күдіктенетін адамдардың үйлеріне шабуыл жасайды.
1963 жылдың 20 сәуірінде
Түнгі сағат 1:00-ден сәл бұрын, FLQ мүшесі екенін айтқан адам Канада баспасөзіне қоңырау шалып, "Жан Лезж операциясы басталды" деп хабарлады. Содан кейін РКМП штаб-пәтерінің сыртында динамит жарылысы болды. Ешкім жарақат алмады. Шамамен сағат 23:45-те Монреальдегі Канада армиясының әскери-жарақтандыру орталығында бомба жарылды. 65 жастағы қазандықшы Уильям Винсент О'Нилл дереу қаза тапты.
1963 жылғы 17 мамыр
Таңертең Вестмоунттағы 11 пошта жәшігіне уақыт бомбалары орналастырылды. Бесі сағат 3-те жарылды. Қалған он бомбаның тоғызы табысты түрде күшін жойылды. Жан Денис Ламуро орнатқан бір бомба Канада әскери сапері Уолтер Лежаны қауырсын жарақаттады.
1963 жылдың 20 мамыры
Бір автомобиль толығымен қирады, ал тағы үш көлік ауыр зақымдар алды. Бұл оқиға ФЛК-ның (FLQ) жасаған ең ірі жарылысы болып, Корольдік Канадалық Электр және Механикалық Инженерлер корпусының (RCEME) ғимаратының сыртында болды. Ешкім жарақат алмады. Квебек провинциясы бойынша көптеген зиянсыз бомба туралы ескертулер келіп түсті. Тек бір ескерту динамит таяқшалары табылуына себеп болды. 1963 жылдың 1 маусымында ФЛК-ның (FLQ) сегіз мүшесі күтпеген шабуылда ұсталды. 1963 жылы Габриэль Худон мен Реймонд Вильнёв Монреальдегі Канада армиясының сарбаздық орталығындағы пешші Уильям В. О'Ниллді өлтірген бомбалары үшін 12 жылға бас бостандығынан айырылды. Олардың нысаналарында ағылшынмен байланысты бизнес, банктер, Макгилл университеті, Лойола колледжі және Блэк Уотч әскери гарнизоны болды.
Екінші толқын
1963 жылы тұтқындалған ФЛК мүшелерінің ағалары болған алты адамнан тұратын топ (Роберт Хаддон және Жан Гагнон) 1963 жылдың 26 қыркүйегі мен 1964 жылдың 9 сәуірі аралығында Квебекте бірқатар қылмыстар жасады. Олар өздерін "Квебек азаттық армиясы" деп атады (i=жоқ) және шамамен (2023 жылғы инфляцияға қарай түзетілгенде) тауарлар мен ақша ұрлады. Олардың көпшілігі 1967 жылға дейін босатылды.
Үшінші толқын
Революционерлердің үлкен тобы "Квебек революциялық армиясы" (i=no) деп аталды. Бұл топ, әсіресе Сент-Бонифацийде, жаттығуға баса назар аударды. 1964 жылғы 29 тамызда қару қоймасын тонау әрекеті сәтсіз аяқталып, екі адамның өліміне әкелді: компания вице-президенті Лесли МакУильямс және қару жасаушы Альфред Пиниш. Пинниш оқиға орнына келгенде, қалған қызметкерлерді атуға дайындап қойған болатын. МакУильямс пен Пиништің өліміне байланысты тұтқындалған бес адам – Сир Делизль, Жиль Бруне, Марсель Тардиф (Француз шетелдік легионының қатысушысы), және Эдмонд Гюнетт – өмір бойына түрмеге кесілді. FLQ-ның тағы бірнеше мүшесі де тұтқындалды.
Төртінші толқын
Шарль Гагнон мен Пьер Валььер 1965 жылғы шілдеде "Халықтық азаттық қозғалысын" FLQ-мен біріктірді. Бұл сондай-ақ бірнеше басқа да тәуелсіздік жақтастарының топтарын біріктірді. Бұл FLQ-ның социалистік көзқарасына ұшырауына себеп болуы мүмкін. Бұл жаңа топ Жаңа демократиялық партия кеңсесінен және радиостанциядан жабдықтар ұрлады, олардың көп бөлігі FLQ-ның белсенді жылдарында жарық көрген революциялық газет "La Cognée" жазуға қолданылды. Бұл атау "Соққы" деп аударылады. 4-ші толқын жарылғыш заттарды көбірек пайдалануды көрсетті, олардың жасалу жолдары кейде "La Cognée"-де егжей-тегжейлі сипатталды. FLQ-ның 15 жасар мүшесі Жан Корбо өз жарылғыш затынан қаза тапты, ал 64 жасар кеңсе қызметкері FLQ-ның Lagrenade аяқ киім фабрикасын бомбалау кезінде қайтыс болды. 1966 жылдың тамызына қарай, Корольдік Канада атты полициясы (RCMP) FLQ-ның көптеген мүшелерін қамауға алды. Гагнон мен Вальер АҚШ-қа қашып, Біріккен Ұлттар Ұйымы алдында наразылық көрсетіп, кейін тұтқындалды. Вальер түрмеде отырғанда "Американың ақ қаралары" атты кітабын жазды. 1967 жылдың қыркүйегінде екеуі де Канадаға қайтарылды. 1968 жылы Квебек пен Еуропадағы түрлі тәртіпсіздіктерден кейін FLQ-ның жаңа тобы құрылды. Бір жыл ішінде бұл фелькистер тобы 52 бомба жарылды. Олар "La Cognée" емес, "Жеңіс" (La Victoire) деп жазды. Топтың әртүрлі мүшелері 1969 жылдың 2 мамырында қамауға алынды.
Шабуылдар
1969 жылдың 13 ақпанында FLQ Монреаль қор биржасын күшті бомбамен жарып, ауқымды қиратуға және 27 адамды ауыр жарақаттауға себеп болды. Тағы бірнеше бомбалаудан кейін, 1969 жылдың 28 қыркүйегінде олар Монреаль мэрі Жан Драпоның үйін бомбалады. Бомбалаудан кейін полиция бомбаның инспекторлар таба алмас үшін дәретханаға орналастырылғанын анықтады. 1969 жылы көптеген тәртіпсіздіктер болды, соның ішінде Макгилл университетіне қарсы наразылық акциясы. RCMP жоспарланған тәртіпсіздіктер туралы ақпаратты ұстап алып, залалдың артығын болдырмады. Бұл сәтсіз тәртіпсіздік Марио Башанның Канададан кетуіне және Октябрь дағдарысына жауапты болатын FLQ тобының құрылуына әкелді. Пол Роуз, Жак Роуз, Фрэнсис Симард және Найджел Хамерден құралған бұл топ "Оңтүстік жағалау бандысы" деп аталды. 1969 жылдың 5 мамырында FLQ мүшелері Жан-Пьер Шарет және Ален Алард, бұрын Канададан АҚШ-қа қашқан, Нью-Йоркте National Airlines Boeing 727 ұшағын қасып алып, Кубаға бағыт бұрды. 1969 жылғы полиция ереуілі кезінде "Халық бостандық фронтының" құрамындағы "Такси азаттық фронты" полиция офицерін өлтірді. Майкл Маклауглин, "Соңғы аялдама, Париж: Марио Башанның қаны мен FLQ-ның өлімі" кітабының авторы, Жак Ланктоны Октябрь дағдарысына дейін FLQ манифестін жазумен айыптайды. "Оңтүстік жағалау бандысы" "Шағын еркін Квебек" деп аталатын үй сатып алып, ол FLQ-ның бас штабына айналды. Жак Ланкто Израиль дипломатын FLQ ұрлау әрекетіне қатысы үшін айыпталды және 1970 жылы FLQ мүшесі ретінде "Шағын еркін Квебекке" тығырылған болуы мүмкін. Бұл жаңа FLQ мүшелері тағы екі үй сатып алып, жоспарларын жасады және алдағы акциялары үшін жеткілікті жабдық жинады. Топ қандай жоспарды іске асыру керектігі туралы келіспесе де, дағдарыс кезінде бірікті.
Құлдырау
Полицияның үрейлендіру тактикасы және халықтың қолдауының азаюы FLQ-ның құлдырауына себеп болды. 1971 жылы Монреаль полициясының терроризмге қарсы бөлімі FLQ ұйымының ішінде жоғары лауазымды дереккөздерге ие болды, ал 1971 жылдың 4 және 5 қазанында, Қазан дағдарысының бірінші жылдығы күні Монреаль полициясы FLQ-ның төрт мүшесін қамауға алды. Терроризмге қарсы бөлім 13 айдың ішінде FLQ-ның жиырмаға жуық мүшесін қамауға алды. Тұтқындау толқындары FLQ-ны қолдауға ниеттенгендерге әсер етпеуге мүмкіншілік бермеді. FLQ-ның қолдауы мен саяси мүмкіндіктері 1970-ші жылдарда күрт өзгерді. FLQ Қазан дағдарысынан және Лапорттың өлімінен кейін бірден халықтың қолдауын жоғалтты. Квебек провинциясындағы төтенше жағдайлар мен әскерилердің болуын халықтың басым бөлігі қолдады. Parti Québécois (PQ) жас белсенділерді "жетістіксіз революциялық авантюризмге түсетін балалардың ұяларына" қосылудан сақтандырды, бұл олардың болашағына және тіпті өміріне қауіп төндіруі мүмкін. Лапорттың өлімі FLQ-ның саяси тарихындағы шешімді сәт болды. Ол қоғамдық пікірді саяси қатысудың дәстүрлі формаларына бұруға көмектесті және PQ-ға халықтың қолдауын арттырды. PQ-ның күшеюі FLQ-дан белсенді және болашақ қатысушыларды тартып алды. 1971 жылдың желтоқсанында Пьер Вальер үш жыл жасырын өмірден кейін PQ-ға қосылатынын мәлімдеді. Шешімін түсіндіре келе, ол FLQ-ны "соққы тобы" деп сипаттады, оның әрекеттері олармен күресе алмайтын қуғын-сүргін күштерінің қолына ойнайды. FLQ-ның қашқан мүшелері 1971 жылдың соңынан бастап 1982 жылға дейін Канадаға орала бастады, және көпшілігі жасаған қылмыстары үшін жеңіл жаза алды.
КГБ-ның қатысы
Кристофер Эндрю мен Василий Митрохиннің Митрохин мұрағатына негізделген кітабына сәйкес, КСРО КГБ-сы FLQ тобымен байланыс орнатқан болуы мүмкін. КГБ FLQ-ның шабуылдары Кеңес Одағымен байланыстырылуы мүмкін деп алаңдаған. Олар дезинформация науқанын жоспарлады және FLQ-ны ЦРУ-дың жасаған операциясы ретінде көрсету үшін жалған құжаттар жасады. 1971 жылдың қыркүйек айында жалған "ЦРУ құжатының" фотокөшірмесі Монреаль Стар газетіне "жіберілді". Операция соншалықты табысты болды, Канаданың премьер-министрі ЦРУ Канадада операциялар жүргізді дегенге сенді. Бұл оқиға 1990 жылдарға дейін, тіпті ғылыми еңбектерде де кездесе берді.