Кіріспе

Леон Уристің романы, басқа кітаптар

«Exodus» – американдық жазушы Леон Уристің Израиль мемлекетінің құрылуы туралы тарихи роман. Ол 1947 жылғы «Exodus» көші-қон кемесінің саяхаттарын қысқаша баяндаудан басталып, түрлі басты кейіпкерлердің тарихын және олардың жеке өмірінің жаңа еврей мемлекетінің тууымен байланысын көрсетеді. 1958 жылы Doubleday баспасында жарық көрген бұл роман халықаралық құбылысқа айналды, АҚШ-та «Желмен бірге кеткен» (1936) романынан кейінгі ең көп сатылған кітап болды және жарыққа шыққаннан кейін сегіз ай өткен соң да «Нью-Йорк Таймс» бестселлер тізімінде бірінші орында тұрды. Отто Премингер 1960 жылы роман негізінде фильм түсірді, онда Ари Бен Кананың рөлін Пол Ньюман сомдады. Фильм негізінен Кипрден қашу және Палестинадағы одан кейінгі оқиғаларға баса назар аударады.

Кэтрин "Китти" Фримонт

Кэтрин "Китти" Фримонт романда бойы биік, сары шашты, көк көзді және әдемі деп сипатталған. Китти Кипрде Ари Бен Канаанмен танысады. Жұбайын жоғалтып, қызы полиомиелиттен қайтыс болған Китти, Кипрдегі көші-қон лагеріндегі неміс босқыны Карен Хансен Клементке аналық сезіммен қарап, қамқорлық көрсетеді. Осы қамқорлық пен Бен-Канаанға деген тартымдылығы оны бастапқыда ойсырап, азаттық күресіне қатысуға итереді. Кейін ол Аридің зорлықпен келген өлімге бейжай қарауына ашуланады, бірақ оның Израильге деген адалдығын түсініп, қабылдайды.

Марк Паркер

Марк Паркер – американдық журналист және Китти Фримонттың досы. "Исход" кемесі Палестинаға сапарға шыққаннан кейін, британдықтарға қарсы шантаж құралы ретінде, оның ақпаратын жариялаған адам ретінде белгілі.

Брюс Сазерленд

Брюс Сазерленд – британдық әскери офицер (бригадир шені), оның анасы еврей. Өмірінің көп бөлігін әскерде қызмет еткеннен кейін, ол Кипрге жіберіліп, ұстау лагерьлеріндегі қауіпсіздікті сақтауға міндеттеледі. Көптеген британдық аристократтар сияқты, ол өте қатаң және ресми сөйлейді. Іштей ол, күзетуге міндетті еврейлерге деген көңілі мен британдық офицер ретіндегі міндеттері арасында қылышынан қалды. Оның батальоны Берген-Белсенді азат еткен кезде көрген қорқынышты оқиғалар да маңызды рөл атқарады. Ари Бен Канаан басқарған жаппай қашудан кейін ол өз тілегімен армиядан зейнеткерлікке шығады. Бұл қарамастан, ол Палестинаға көшіп, Бен Канаанмен жақын дос болып, ресми емес әскери кеңесші ретінде жұмыс істейді.

Карен Хансен Клемент

Карен Хансен Клемент - биік бойлы, ұзын қоңыр шашы мен жасыл көздері бар неміс жасөспірімі. Ол біраз уақыт Данияда асырап алған ата-анасымен тәрбиеленді. Гитлер Германияда билікке келген кезде оны отбасысы осы елге жіберген. Кейіннен оның отбасы концлагерьлерге қамалды, онда анасы мен екі кіші інісі қаза болды. Израильге жіберілгенге дейін Карен Кипрдегі босқындар лагеріне орналастырылды және "Екзодус" кемесіндегі жолаушылардың бірі болды. Карен Израильде әкесімен қайта кездеседі, бірақ ол қызын танымайтын, сөйлей алмайтын шаршаған адам болып шығады; осы оқиға оны қатты мазалайды және күйретеді. Бәріне қарамастан, ол әдеттегі жұмсақ және нәзік мінезін сақтайды. Романның соңында оны Газадан келген федаийн өлтіреді.

Дов Ландау

Дов Ландау, сары шашты, көк көзді, бойы кішкентай және жасына қарағанда жас көрінетін, Холокосттан барлық отбасын жоғалтқан ашулы жасөспірім; ол Варшава геттосы көтерілісі мен Аушвицтің қасіреттерінен ғана аман қалған жоқ, сонымен қатар жағдайды өз пайдасына өзгертуді үйренді. Ол шебер жалғаншы, өзінің қабілетін лагерь дәрігеріне көрсетіп, газ камерасынан мүлт жолмен құтылады. Дәрігер өзінің қолымен жазылған қолтаңбасын Дов жасаған бес көшірмеден ажырата алмайды. Дов жалған құжаттар жасаумен айналысады, бірақ кейіннен оны Sonderkommando құрамына жұмыс істеуге тағайындайды, онда ол қиындықпен аман қалады. Лагерь азат болғаннан кейін ол Кипрге, ал соңында Ари Бен Ханаан ұйымдастырған қашқындар тобымен бірге Израильге жетеді. Ол Барактың ағасы Акива басқаратын еврей әскери ұйымы – Маккабилерге (Иргун негізінде) қосылады. Оны "тек Құдай немесе оқ тоқтатуға болатын" кек алу ниеті жетелейді. Ол Каренге ғашық болады, кейін Израиль армиясында майор болады. Олар Каренмен ресми никеге тұрмай, жақын қарым-қатынаста болады, бірақ оны федъайиндер өлтіргеннен кейін, ол Израиль үшін жұмыс істеуді жалғастыруға мәжбүр болады, оның мақтанышын ояту үшін.

Жордана Бен-Канаан

Биік бойлы, қызыл шашты, көк көзді Джордана Бен Ханаан – Аридің отты мінезді кіші қарындасы, Пальмах (Хагананың элиталық бөлімшесі) басшысы, сонымен қатар Дэвид Бен Амидің сүйіктісі және никесіне тұрған жары. Жас, туған жерінде өскен қыздарға тән Джордана бастапқыда Киттиге жаулы қарайды – американдық әйелдердің тек әдемі киінуге ғана жарайтынына сенеді, бірақ Китти Аридің өмірін құтқарып, кейін Израильдің күресіне жақындағанда пікірін өзгертеді. Дэвид Бен Амидің қазасынан кейін Джордана депрессияға түсіп, оның есімін ешқашан айтпайды.

Барақ Бен Қанаан

Барак Бен-Канаан (шынайы аты Джосси Рабинский) - 6 фут, 3 дюйм бойында, қызыл шашты, көк көзді және Ари Бен-Канаанның әкесі. Ол Ресейдің еврей қоныс аумағында дүниеге келген. Әкесі погромда өлтірілгеннен кейін, ол ағасы Яковпен бірге Палестинаға жаяу жол тартты, сонда қоныстанды. Сол жерде ол әйелі Сарамен танысып, үйленді, және олардың ұлы Ари мен қызы Жордана дүниеге келді. Ол кибуц қозғалысының негізін қалаушысы болды, соңынан Еврей агенттігінің басшысы қызметін атқарды. Ағасы Яков/Акива Макабилер қатарына қосылғаннан кейін, ол Акивамен байланысты тоқтатты. Романның соңында Барак рактан қайтыс болады және Акиваның қасына жерленеді.

Акива

Акива (туған есімі Яков Рабинский) орташа бойлы, қоңыр көзді, қара шашты. Ол Барак Бен Ханаанның бауыры, ақын және "Макабилер" радикалды астыртын ұйымының жетекшісі. Акиваның ұйымы нақты өмірдегі Иргунға (Этзе"л) ұқсағанмен, кейіпкердің өзі Лехи ұйымының Авраам Стернінен шабыттанған болуы мүмкін. Кітаптың соңында ол Акра түрмесінен қашқанда британдықтар тарапынан атылады; оның інісі Барак кейіннен оның қасына жерленеді.

Дәуіт Бен Ами

Дэвид Бен Ами қара шашты, қоңыр көзді, Ари Бен Канаанның жақын әріптесі, Хаганада және кейіннен Израиль Қорғаныс Күштерінде (IDF) бірге қызмет етеді. Ол сондай-ақ Джордананың жары және Китти Фримонттың досы. Иерусалимде дүниеге келген, университет бітірген, докторлық диссертация қорғауды жоспарлап отыр. Діни және мистикалық білімге толы, сонымен қатар Киелі кітаптар археологиясы және соғыс тактикасы бойынша маман. Осыған байланысты, оның білімі қоршаудағы Иерусалимді азат етуге өте пайдалы. Иерусалимнің Ескі қаласын басып алу үшін қаһармандық миссияны жетекшілік еткен кезде қаза табады.

Ребекка Ландау / Зев Гилбоа

Екі еврей жанкешті өмірін құрбан етіп, қарсыластарын өлтіру үшін соңғы әрекетке барады. Ландаудың нысанасы – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Варшава геттосы көтерілісіндегі неміс әскерлері, ал Гилбоаның нысанасы – 1948 жылғы араб-израиль соғысы кезінде Форт-Эстер қоршауындағы араб шайқасшылары.

Санаттар мен сын пікірлер

1958 жылы жарық көргеннен кейін бұл кітап халықаралық бестселлер атанды және 1936 жылы «Желмен бірге кеткеннен» бері АҚШ-тағы ең көп сатылатын кітап болды. Ол жарық көргеннен кейін Урис кітабы сол кеме мен оның жолаушыларының тағдырына жұртшылықтың қызығушылығын оятып, оларға деген қызығушылықты күшейтті. Қара терілі жазушы Джулиус Лестер кітапты оқығаннан кейін оның әсері «өте ерекше болды, тіпті қажет болса Израиль үшін соғысуға және өлгенге дайын болдым» деп еске алды. Ол былай түсіндірді: «Израиль менің жас қара нәсілді адам ретінде жек көрінішке ұшырамайтын жерді іздеу қажеттілігіме жауап берді. Мен еврей болғым келмеді, бірақ еврейлердің өз жері болғанына қуандым, тіпті қара нәсілділерге мұндай мүмкіндік болмаса да. Кітап сонымен қатар кейбір елдердің еврей халқымен саяси қарым-қатынасына әсер етті, олардың көпшілігі Холокост кезінде қаза тапты. Кітапта Шығыс Еуропаның, мысалы, Польшаның елдерінде тұратын яһудилердің жағдайы егжей-тегжейлі сипатталған. Польшада нацистер басып алған кезде ондаған концлагерьлер болған. Польша үкіметі Урис кітабын «поляктарға қарсы» және елдің абыройын түзейтін деп қарады. Сондықтан үкімет поляктардың сыбаға берушілері туралы және еврейлердің тағдырына елдің бейжай қанағаттанғаны туралы жарияланған мәліметтерді алып тастай бастады, сонымен қатар сол жылдары поляктардың еврейлерге көрсеткен көмегі туралы мәліметтерді сипаттады. Совет Одағындағы еврей халқы «Экзодустан» зор шабыт алды. Осы қозғалысқа қатысушылар кітапты мұқият аударғаннан кейін, оның құпия көшірмелерін жасауға мәжбүр болды. Тарихшы Авива Халамиш кітапта яһудилердің Палестинаға көшіп баруының «шынайы, қарапайым ерлікпен толы жан тебірентерлік оқиға» ретінде бейнеленгенін айтады. Айлин Баттерсби «Irish Times» газетінде бұл оқиғаның оқырмандарға «күшті әсер еткенін» айтты, ал журналист Квентин Рейнольдс «Экзодустың» «роман ретінде де, тарихи құжат ретінде де қызықты екенін» мәлімдеді. «Jewish Journal» журналының Алан Элснер кітапты қайта оқығанда «көп жағынан алаңдататын және мазасыз ететін» сезімге толы болғанын айтты. Ол романның кейбір бөліктерінің нақты оқиғаларға сәйкес келмейтінін атап өтті. Мысалы, романда балалар аштыққа шығып, британдықтарды кемеге Палестинаға қонуға мәжбүрлегені айтылған, бірақ шындығында британдықтар еврей жолаушыларын Германияға қайтарып жіберді. Бірақ бұл оқиға баспасөз тарапынан халықаралық жағдайға айналып, Элснердің айтуынша, британдық саясатты күдікке түсірді, бірақ ол «Уристің драмалық мақсатына сай келмеді». «The Guardian» газетінің Эрик Хомбергер Уристі «шебер әңгімеші» және «американдық жұртшылықты қазіргі еврей тарихының сионистік түсіндіруімен тәрбиелеуші» деп сипаттап, тарихи фактілермен және кейбір стереотиптік кейіпкерлермен әдеби еркіндікке назар салды. Жазушы Саул Беллоу кейбір сыншылар кітаптың әдеби деңгейі төмен деп санаса да, оның құжат ретінде тиімді болғанын мойындайды: «Бізге қазір мұндай құжаттар қажет», - деді ол. Бұл сын басқалар тарапынан да қолдау тапты. 2014 жылы британдық жазушы Роберт Фиск бұл «Израильдің туылуы туралы расистік, ойдан шығарылған есеп, онда арабтар «кір» және «иіс» сипаттамаларымен есімделеді [және] Израиль іздеген социалистік сионисттік пропаганданың ең жақсы үлгісі болды» деп жазды. Норман Финкельштейн 2008 жылы жарық көрген «Чутспадан тыс» атты еңбегінде Роберт Фискке ұқсас көзқарас білдірді. Сонымен қатар, Рашид Халиди бұл кітаптың палестиналықтар мен арабтар туралы «бұрыннан бар көңілсіздіктерді растауға және тереңдетуге» көмектескенін айтты.