Кіріспе

1995 жылғы Биньямин Вилкомирскийдің жалған естеліктері: Соғыс уақытындағы балалық шақтың естеліктері – 1995 жылғы кітап, авторы Биньямин Вилкомирский псевдонімін қолданған және Холокост туралы естелік болып баяндалған. Оны 1998 жылдың тамызында швейцариялық журналист және жазушы Даниэль Гансфрид [de] әшкереледі. Вилкомирскийдің жасаған жалғандықтарының жария болуы неміс және ағылшын тілдес әлемде қызу пікір талас тудырды. Көптеген сыншылар «Фрагменттердің» әдеби құндылығын жоғалтқанын айтты. Швейцариялық тарихшы және антисемитизм сарапшысы Стефан Маехлер кейіннен: «Бірінші тұлғадағы баяндаушы, оның айтқан өлім лагерінің оқиғасы және тарихи шындық арасындағы байланыс анық жалған екені дәлелденген соң, шедевр болған нәрсе китчқа айналады» деп жазды.

Автор

Биньямин Вилкомирский, шын аты Бруно Дёссеккер (туған Бруно Грожан; 12 ақпан 1941 жылы Биель/Биен қаласында), – Холокосттан аман қалғанын мәлімдеген музыкант және жазушы.

Кітап

1995 жылы Швейцарияның неміс тілді бөлігінде тұратын кәсіби кларнетші және аспап жасаушы Вилкомирски "Брухстукке. Aus einer Kindheit 1939–1948" (кейін ағылшын тілінде "Fragments: Memories of a Wartime Childhood" деп жарияланды) атты естеліктерін шығарды. Ол Франциядағы "Шоа" естелік сыйлығының және Ұлыбританиядағы "Еврейлік тоқсандық" әдеби сыйлығының иегері атанды. Кітап жақсы сатылды, бірақ көпшілік пікірге қарамастан, бестселлер болған жоқ. Вилкомирски куәгер және сарапшы ретінде радио және теледидар бағдарламаларына қатысты, сондай-ақ беделді архивтерде сұхбаттастырылып, бейнежазбалары түсірілді. Ауызша сөйлеген сөздерінде Вилкомирски көптеген түсініксіз немесе толық түсіндірілмеген мәселелерді кеңінен баяндады. Мысалы, ол өзі тұтқындалғанын айтқан концлагерлердің (Майданек және Аушвиц) атауларын атады және оның төзімсіз медициналық тәжірибелердің құрбаны болғанын қосты.

Ганцфридтің мақаласы

1998 жылдың тамызында швейцариялық журналист және жазушы Даниэль Ганцфрид швейцариялық «Weltwoche» апталығында жарияланған мақаласында «Фрагменттердің» шындығына күмән келтірді. Ганцфрид Вилкомирский концлагерьлерді «әуесқой турист ретінде» білгенін, тіпті Латвияда тумағанын, керісінше, Швейцарияның Биль қаласынан шыққан Ивонн Грожан деген үйленбеген ананың заңсыз баласы Бруно Грожан болып дүниеге келгенін мәлімдеді. Бала Швейцарияның Адельбоден қаласындағы жетімдер үйіне жіберілді, содан кейін оны баласы жоқ, бай Дёссекерлер жұптығы Цюрихтегі үйлеріне қабылдап, кейіннен ресми түрде асырап алды. Вилкомирский ағылшын тілді елдерде танымал болды, «60 минут» және BBC телеарналарында, сондай-ақ «Granta» және «The New Yorker» журналдарында пайда болды. Мейхлердің алғашқы есебі 2000 жылдың наурыз айында неміс тілінде жарық көрді, ал ағылшын тіліндегі басылымы бір жылдан кейін жарық көрді және Мейхлердің есебінен кейін баспагер кері қайтарып алған «Фрагменттердің» түпнұсқа ағылшын тіліндегі аудармасын қамтыды. Кейіннен тарихшы қосымша зерттеулер мен талдауларды ұсынған екі мақала жариялады, ал Ганцфрид (2002) оқиғаның өзінің даулы нұсқасын жариялады. Журналист Блейк Эскин бұл жағдайды қамтыды. Шындығы ашыққа шығар алдында Эскин Вилкомирскийдің АҚШ-қа, алыс туыстар деп санайтын адамдармен қайта қосылу үшін жасаған сапары туралы жазып, айтты, Эскин де олардың бірі болды. Бұл оқиға «This American Life» радиошоуының 82-ші эпизодының екінші бөлімінде, «Көшпелер» атпен көрсетілді. Жазушы Елена Лаппин 1999 жылдың мамырында кең көлемді есеп жариялады. Ол Вилкомирскиймен екі жыл бұрын, «Jewish Quarterly» журналы оған беймәлім әдебиет саласындағы үлкен жетістіктері үшін сыйлық берген кезде танысқан. Ол кезде ол ағылшын тіліндегі журналдың редакторы болып жұмыс істеді. Зерттеу барысында ол Вилкомирскийдің айтқандарындағы бірқатар қайшылықтарды анықтады және «Фрагменттердің» ойдан шығарылған туынды екеніне көз жеткізді. (Лаппин 1999) Сонымен қатар, ол Вилкомирскийдің ағасы Макс Грожанның бала кезінде ол және оның әпкесі Ивонн (Вилкомирскийдің анасы) «Verdingkinder» (немесе «табыс балалары») болғанын айтты, яғни олар жетім балалардың отбасыларға жұмыс істеген ескі швейцариялық институтының бір бөлігі болған, бұл балалар еңбегін пайдалануға ұқсас жағдайды білдірді. Эскиннің Вилкомирскийге деген қызығушылығы генеалогиямен байланысты болды: оның отбасының Ригада туғандары болған және бастапқыда «Фрагменттердің» авторы ұзақ уақыттан бері жоғалған туысы болуы мүмкін деп ойлады. Сол жылы (2002) Цюрих кантонының прокуроры қылмыстық алаяқтыққа қатысты ешқандай дәлел таба алмағанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ, оның тапсырысымен жасалған ДНК-тесті Вилкомирский мен Грожанның бір адам екенін растағанын қосты.

Салдары

Вилкомирскийдің жалғандығының ашыққа шығуы оның кітабының мәртебесін өзгертті. Көптеген сыншылар «Фрагменттердің» әдеби құндылығын жоқ деп санайды. «Бірінші тұлғадағы баяндаушы, оның баяндаған өлім лагерінің оқиғасы және тарихи шындық арасындағы байланыс нақты түрде жалған екені дәлелденгеннен кейін, бұрынғы шедевр китшке айналады» (Мейхлер, 2000, 281-бет). Бірақ бірқатар ғалымдар үшін, тіпті псевдомемуар ретінде де, осы еңбектің артықшылықтары сақталған. «Осы артықшылықтар қатал көріністе, күшті повестеуде, естен кетпес суреттердің жиынтығында және соғыс кезінде де, одан кейін де сезімтал емес ересектер әлеміндегі кішкентай баланың дауысының есімде қаларлық қолданылуында жатыр» (Zeitlin, 2003, 177-бет, сондай-ақ қараңыз Сулейман, 2006, 170-бет). Вилкомирский ісі Германия мен Швейцарияда Холокостқа қазіргі заманғы қатынас және оны жеке мүдделер үшін пайдаланудың қауіптерінің оқулық мысалы ретінде қызу талқыланды. Дегенмен, бұл оқиға Холокостың нақты контекстінен тысқары шығады (мысалы, Chambers, 2002; Gabriel, 2004; Langer, 2006; Maechler, 2001b; Oels, 2004; Suleiman, 2006; Wickman, 2007). Вилкомирскийдің ісі автобиографияның әдеби жанры, әдеби шығарманың қабылдануының эстетикасы, ауызша тарих, куәгерлердің куәліктері, есте сақтау зерттеулері, жарақаттық терапия және тағы басқалар туралы сұрақтарды көтереді. Психологтар Кэрол Таврис және Эллиот Аронсон бұл жағдайды өзіне-өзі жалған естеліктер тудырудың қызықты мысалы ретінде талқылайды (Таврис және Аронсон, 2007, 82-беттен бастап).

Журнал мақалалары

Елена Лаппин: "Екі басты адам", Granta 66 (1999), 7–65 беттер; қысқартылған түрі ретінде жарияланды: Тимоти Нил (2010): ". . мені құтқаратын құжаттар": Травма және жалған аман қалған". In: Холокост және геноцид зерттеулері, 24 том, 3 нөмір, 431–48 беттер.