Кіріспе

Бұрынғы АҚШ бес центтік күміс монетасы

Жарты диме, немесе жарты дисме – бұрын АҚШ-та соғылған, құны бес центке тең күміс монета. Кейбір нумизматтар бұл номиналды 1792 жылғы Монета жасау туралы заңға сәйкес АҚШ Монета жасау орталығы шығарған алғашқы бизнес-нақша монета деп санайды, өндірісі 1792 жылдың шілдесінде немесе оған жуық басталған. Дегенмен, басқалары 1792 жылғы жарты дисме монетасын үлгілік монета немесе «сынақ монетасы» деп есептейді, және бұл мәселе әлі де талқылауда. Бұл монеталар диаметрі мен қалыңдығы бойынша димеден (он центтен) әлдеқайда кіші болғандықтан, «жарты диме» сияқты көрінетін. 1860 жылдары никельді монета жасауда қолдануды қолдайтын күшті топтар мыс-никель қорытпасынан жасалған жаңа үш және бес центтік монеталар жасау үшін лоббилік жұмыстар жүргізді; мұндай монеталардың өндірісі тиісінше 1865 және 1866 жылдары басталды. Мыс-никельді үш және бес центтік монеталардың енгізілуі осы номиналдағы күміс монеталарды қажетсіз етіп, екі күміс номиналы да 1873 жылы тоқтатылды. АҚШ Монета жасау орталығы немесе 1792 жылғы Монета жасау туралы заңның өкілеттігімен төмендегі жарты диме түрлері соғылды:

Жарты динамы (1792)

Жарты дисме (deem деп айтылады) – жаңа құрылған АҚШ монетасы шығарған алғашқы монеталардың бірі болды. 1792 жылы кем дегенде 1500 жарты дисме соғылды, бұл оларды техникалық тұрғыдан алғанда, Монета шапқандағы алғашқы ресми ақшалай монета жасайды. Алайда, оның мәртебесі даулы, себебі Монета шабу орталығы 1793 жылғы тізбекті центті осындай деп мойындайды. Көптеген американдықтар француз тіліндегі "disme" сөзін қалай айту керектігін білмейтіндіктен, бұл монетаны "dime" деп атады. 1794 жылы жарты дисме өндірісі қайта басталған кезде "s" әрпі алынып тасталды.

Ағып жатқан шаштар (1794 1795)

Flowing Hair half dime дизайнын Роберт Скотт жасаған. Осы дизайн сол дәуірде соғылған жарты доллар және доллар күміс монеталарында да пайдаланылған. Монетаның бет жағында 1794 жылғы жарты цент және центтегіге ұқсас, бірақ бостандық қалпағы мен полюсі жоқ Бостандық бейнесі бейнеленген. 1794 жылғы нұсқасының тиражы 7765 дананы құрады, ал 1795 жылғы нұсқасының тиражы 78660 данаға жетті.

Кіші бүркіт реверсі (1796 1797)

Draped Bust жарты динамының аверсі суретші Гилберт Стюарт салған эскиз негізінде жасалған, ал монета қалыптары Роберт Скотт пен Джон Экштейн жасаған. 1796 жылғы басты үлгіде одақтағы штаттардың сол кездегі санына сай он бес жұлдыз бейнеленген. 1797 жылы он бес және он алты жұлдызды үлгілер шығарылды – он алтыншы жұлдыз жаңадан қосылған Теннесси штатын көрсетеді, сондай-ақ одаққа жаңа штаттар қосылғанда жұлдыз санын арттыру мүмкін емес екенін түсінгеннен кейін он үш жұлдызды үлгі де соғылды. Монетаның арт жағында бұлт үстінде қонған кішкентай бүркітті айнала қоршаған ашық гүл шоғы бейнеленген. Осы үлгіде 54 757 жарты димелік монета соғылды.

Геральдикалық бүркіт реверсі (18001805)

Екі жылдық үзілістен кейін, 1800 жылы жарты дименді монеталардың соғылуы қайта жаңартылды. Монетаның алғы жағы бұрынғы нұсқасына ұқсас болды, бірақ артқы жағы күрт өзгертілді. Артқы жағындағы бүркіт енді кең жайылған қанаттарымен, геральдикалық стильде бейнеленді. Бұл артқы жақ дизайны алғаш рет 1790 жылдары алтын ширек және жарты бүркіт монеталарында, содан кейін димелер мен долларларда пайда болды. Бұл сериядан ешқашан 40 000-нан аспайтын монета соғылды, ал 1804 жылы мүлдем соғылмады. Монеталардың ешқайсысында номиналы немесе монета соққан орнының белгісі жоқ; барлығы Филадельфияда соғылған.

Бас киім (1829-1837)

Жарты дименді өндіру 1829 жылы бас гравер Уильям Кнеастың жаңа дизайны бойынша қайта жаңартылды, ол Джон Райхтың бұрынғы дизайнын өңдеген деп саналады. Барлық монеталар Филадельфияда соғылған және ешқандай монета таңбасы жоқ. Бұл сериядағы ең көп таралған тираж 1835 жылы болды, онда 2 760 000 дана соғылды, ал ең аз таралған тираж 1837 жылы 871 000 дананы құрады. 1837 жылы «Капсытылған кескіні» және «Отырған бостандық» жарты димендері соғылды.

Отырған бостандық (18371873)

Бұл – соңғы шығарылған күміс жарты теңге. Дизайны тасқа отырған және қалқан ұстаған Бостандық бейнесін көрсетеді. Алғаш рет 1835 жылы ойластырылған, ал 1836 жылғы күміс доллардың үлгілерінде қолданылды. Бұл серия бірнеше кіші типтерге бөлінеді. Біріншісі 1837 жылы Филадельфияда және 1838 жылы Нью-Орлеанда соғылды, оның аверсінде жұлдыздар жоқ. 1838 жылы аверс шекарасының бойында 13 жұлдыздан тұратын жарты шеңбер қосылды, және бұл негізгі дизайн 1859 жылға дейін қолданылды. 1853 жылы күміс бағасының өсуіне байланысты салмақтың азаюын көрсету үшін датаның екі жағына кішкентай жебелер қосылды, және бұл жебелер 1855 жылға дейін сақталды. 1856 жылы жебелер алынып тасталды, ал бұрынғы дизайн 1859 жылға дейін қайта қолданылды. 1860 жылы аверстегі жұлдыздар «АҚШ-тың БІРІККЕН ШТАТТАРЫ» деген жазумен ауыстырылды, ал реверстегі гүлдесте үлкейтілді. Бұл дизайн серия соңына дейін сақталды. 1978 жылы бірегей 1870 S Seated Liberty жарты теңгесі белгілі болды. Seated Liberty жарты теңгесі Филадельфия, Сан-Франциско және Нью-Орлеанс монетаханаларында 84 828 478 монета сомасында айналымға шығарылды. Сондай-ақ, АҚШ-тың Seated Liberty монеталары туралы да қараңыз.

1870-ші жылдар жарты динары

1978 жылы монета коллекционері монета коллекционерлері қауымдастығын 1870 жылғы (Сан-Франциско) жарты диммен таң қалдырды, оның дилердің арзан монеталар қорабынан табылғаны айтылды. 1870 жылғы монета жасау туралы мәліметтерге сәйкес, Сан-Францискода жарты дим монеталары соғылмаған; алайда бұл 1870 жылғы нағыз Сан-Францисколық жарты дим еді. Кейін сол жылы аукционда 1870 S жарты дим 425 000 долларға сатылды. Осыған ұқсас тағы бір монета, сол жылы Сан-Францискода соғылған басқа монеталармен бірге, ескі Сан-Франциско монетаханасының іргетасында болуы мүмкін деп есептеледі. 2004 жылдың шілдесінде табылған монета Stack's Bowers аукционында MS 63 сапасында 661 250 долларға сатылды.

Канада

Канадада бұрын бес центтік күміс монеталар да қолданылған; оларды халық арасында "балық қабықтары" деп атаған, себебі олар өте жұқа болған (Канадада "жарты дино" деген термин ешқашан қолданылмаған) және 1922 жылы Канада да никельді бес центтік монеталарға ауысқанға дейін сондай монеталар шығарылған.