Екінші дүниежүзілік соғысындағы «Күміс түлкі» операциясы

Кіріспе

1941 жылғы Екінші дүниежүзілік соғыстағы әскери операция

"Күміс түлкі" операциясы (Silberfuchs; ) 1941 жылғы 29 маусымнан 17 қарашаға дейін, Екінші дүниежүзілік соғыстың Шығыс майданында Кеңес Одағына қарсы жалғасқан соғыс кезінде Германия мен Финляндияның бірлескен әскери операциясы болды. Шабуылдың мақсаты – фин және норвегиялық аумақтардан шабуыл жасау арқылы маңызды совет порты Мурманскті кесіп, басып алу еді. Операция үш кезеңге бөлінді. "Рейндер" операциясында неміс әскерлері Норвегиядан Пецамо және оның никель кеніштері маңындағы аймақты бақылауға алды. "Платина түлкі" операциясы (Platinfuchs; Platinakettu) – Норвегия тау корпусының солтүстіктен шабуылы, ал XXXVI тау корпусы мен фин III корпусының бөлімшелері оңтүстіктен "Арктика түлкісі" (Polarfuchs; Napakettu) операциясы аясында Мурманскті қоршауға алып, басып алу үшін қос қанатты шабуыл жасады. Неміс-фин күштері кейбір аумақтарды басып алды, бірақ Мурманск кесілмеді және басып алынбады, соғыс бойы одақтас державалардың Арктика конвойлері үшін маңызды пункт ретінде өз қызметін жалғастырды.

Өмірбаян

Финляндия Ресейден тәуелсіздігін 1918 жылдың қаңтар-мамырында өткен фин азаматтық соғысында, Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде, Германия қолдауымен ұлтшылдар мен Ресейдің большевиктер қолдауымен коммунистер арасында нығайтты. Жаңа антикоммунистік республика мен Кеңес Одағы арасындағы шиеленіс соғыс аралық жылдардың басында жоғары деңгейде болды. Карелияда фин ұлтшылдары мен Кеңес Одағы арасындағы бірнеше шекаралық қақтығыстардан кейін, 1920 жылы Тарту шарты екі елдің шегарасын белгіледі. Кеңес-фин қарым-қатынасы салқын болды, бірақ екі тарап 1932 жылы 10 жылдық шабуылдаспау туралы келісімге қол қойды. 1933 жылы Германияда нацистер билікке келді. Кеңес Одағы Германиядан шабуыл қаупін сезініп, мүмкін болатын неміс-фин одағына қарсы қорғануға тырысты; Финляндия кез келген құнмен бейтараптығын сақтағысы келді. 1938 және 1939 жылдардағы келіссөздер барысында Кеңес Одағы Финляндиядан Германия Финляндияға кірген жағдайда Қызыл Армияның араласуына рұқсат беру үшін кепілдіктерді талап етті. Финляндияның бас тартуынан кейін Кеңес Одағы Германияның басып кіруіне қарсы қорғану үшін қажет деп санайтын стратегиялық аймақтар үшін жер ауыстыруды ұсынды. Густаф Маннергейм (Финляндияның Қорғаныс Кеңесінің төрағасы) және басқалары бұл ұсынысты қолдады, бірақ Финляндия үкіметі бейтараптығын сақтағысы келді және ұзақ келіссөздер нәтижесіз аяқталды. 1939 жылдың 23 тамызында Кеңес Одағы мен Германия Молотов-Риббентроп пактісіне қол қойды, онда Еуропаны әр елдің ықпал ету аймақтарына бөлетін құпия хаттама бар еді. Олар Финляндияның Кеңес Одағының сферасына кіретініне келісті. 1939 жылдың қыркүйегінде Германия Польшаға шабуыл жасады; 16 күннен кейін Кеңес Одағы Польшаның шығыс бөлігіне шабуыл жасады. Финляндия әлі де кеңестік талаптарды қабылдамай тұрғандықтан, Кеңес Одағы 1939 жылдың қарашасында Финляндияға шабуыл жасады, бұл Қысқы соғысқа әкелді. Кеңес Одағы Финляндияны аннексиялай алмады, бірақ 1940 жылдың наурыз айында Мәскеу бейбіт шартына қол қойылып, аумақтық жемістерге қол жеткізді. Батыс одақтастарынан қолдаусыз қалған Финляндия Кеңес Одағының қаупіне қарсы көмек іздеуге кірісті. Финляндия скандинавиялық қорғаныс ынтымақтастығына қосылуға тырысты, бірақ Кеңес Одағы мен Германияның қарсылығына тап болды. 1940 жылдың сәуірінен бастап Дания мен Норвегияны неміс әскерлері басып алғаннан кейін, Финляндияның Кеңес Одағынан, нацистік Германиядан және Швециядан басқа елдермен байланысы қиынға түсті. Кеңес-неміс қысымынан швед-фин әскери одағы құрылмады. Басқа көмек көздерінен айырылған Финляндия Кеңес Одағына қарсы қорғанысын нығайту үшін Германиямен жақындасуға кірісті, және екі тарап та Кеңес Одағына қарсы ортақ саясатты әзірлеу үшін ынтымақтастық жасады. Вермахттың Бас штабы (OKW, неміс қарулы күштерінің жоғарғы бас штабы) 1941 жылы Кеңес Одағына қарсы жоспарланған шабуылға фин әскерлерін қосты, бұл операция "Барбаросса" деп аталды. "Күміс түлкі" (Unternehmen Silberfuchs) деп аталған фин-неміс шабуылы солтүстіктен осьтік күштердің негізгі шабуылына (орталық Ресейге бағытталған) көмектесуі тиіс болды. "Күміс түлкі" операциясының мақсаты – батыс одақтастарының Кеңес Одағына көмек көрсетуіне мүмкіндік беретін Мурманск портын әрекетсіз қалдыру үшін портқа қарсы қысқышпен шабуыл жасау болды.

Finland solidified its independence from Russia in the Finnish Civil War of January to May 1918 between German supported nationalists and Russian Bolshevik supported communists, in the closing stages of World War I. Tensions between the new anti communist republic and the Soviet Union remained high during the early interwar years. Following a number of border skirmishes between Finnish nationalists and the Soviet Union in Karelia, the Treaty of Tartu settled the border of the two countries in 1920. Soviet Finnish relations remained cool, but the two parties signed a 10 year non aggression pact in 1932. In 1933 the Nazis came to power in Germany. The Soviet Union feared an attack by Germany and sought to secure itself against a possible German–Finnish alliance; Finland wanted to preserve its neutrality at any cost. During negotiations in 1938 and 1939, the Soviet Union demanded securities from Finland to allow intervention by the Red Army in case of a German entry into Finland. After a Finnish rejection, the Soviet Union proposed a land trade for strategic locations it deemed necessary to defend against a German invasion. Gustaf Mannerheim (the Chairman of Finland's Defence Council) and others favoured the proposal, but the Finnish government wanted to preserve its neutrality and the lengthy negotiations failed. On 23 August 1939 the Soviet Union and Germany signed the Molotov–Ribbentrop Pact, which contained a secret protocol dividing Europe into spheres of influence for each country. Finland, they agreed, would fall into the Soviet sphere. Germany subsequently invaded Poland in September 1939; the Soviet Union invaded eastern Poland 16 days later. With Finland still refusing the Soviet demands, the Soviet Union finally attacked Finland in November 1939, which led to the Winter War. The Soviet Union failed to annex Finland but did receive territory with the signing of the Moscow Peace Treaty in March 1940. Feeling abandoned by the Western Allies, Finland started to seek help against the threat posed by the Soviet Union. Finland sought inclusion in wider Scandinavian defense co operation, but both Soviet and German opposition prevented this. The German occupation of Denmark and Norway from April 1940 severed practical Finnish connections to countries other than the Soviet Union, Nazi Germany and Sweden. A proposed Swedish Finnish military alliance failed due to Soviet German pressure. Deprived of other potential sources of help, Finland started to seek closer ties with Germany to secure its position against the Soviet Union, and both sides cooperated to develop a joint policy against the Soviet Union. The Oberkommando der Wehrmacht (OKW, the German Armed Forces High Command) included Finnish forces in its plan for a 1941 offensive against the Soviet Union, dubbed Operation Barbarossa. A Finnish–German offensive named Operation Silver Fox (Unternehmen Silberfuchs) would support the main Axis effort (directed against central Russia) from the north. Silver Fox aimed to disable the port of Murmansk, an obvious potential entrepôt for Western Allied aid to the Soviet Union, by executing a pincer attack against the port.

Жоспарлау

Операцияны жоспарлау 1940 жылдың желтоқсан айында басталды. Норвегия армиясының штаб бастығы Эрих Бушенхаген Финляндияға сапар шегіп, Финляндияның соғыстағы рөлін анықтайтын жоспар жасады, ол Кеңес Одағына қарсы неміс-фин операциясының алғашқы нұсқасын қамтыды. 1940 жылдың 8 желтоқсанында Гитлер №21 директивасын шығарды, онда «Барбаросса» операциясының жоспарлары, соның ішінде неміс-фин ынтымақтастығының ұсыныстары егжей-тегжейлі сипатталды. Операцияның толық жоспарын 1941 жылдың қаңтар айында Норвегия армиясының қолбасшысы Николаус фон Фалькенхорст және оның штабы жасады. 1941 жылдың 18 ақпанында Норвегиядағы Вермахт штабының бастығы, полковник Эрих Бушенхаген Хельсинкиге келді, ал келесі күндері ол фин штабының өкілдерімен, генерал Аксель Фредрик Айромен және генерал Эрик Генрихспен консультациялар өткізді. Кейін полковник Бушенхаген Куусамо және шығыс Рованиеми аймақтарын, сондай-ақ Петсамоны тексерді, сапары 28 ақпанда аяқталды. «Күміс түлкі» операциясы үш операциядан тұратын екі кезеңді қыспақ қозғалысы ретінде жоспарланды; бірінші кезең – «Бұлан» операциясы (Unternehmen Rentier), онда Эдуард Дитльдің басшылығымен Норвегия тау корпусының 2-ші және 3-ші тау дивизиялары Киркенестен шығысқа қарай жылжып, никель кендерін бақылау үшін Петсамо маңындағы фин аймағына орналасуы керек еді. «Күміс түлкі» операциясының екінші кезеңі – қыста мұз баспайтын Мурманск портына қарсы шабуыл, Архангельск Батыс Одақтастарының Кеңес Одағына көмек жеткізу орталығы болуы мүмкін еді. Шабуылдың бірінші бағыты – Норвегия тау корпусының Мурманскқа қарсы майдандық шабуылы болуы керек еді. Екі дивизия Мурманскты басып алу үшін Петсамодан шығысқа қарай жылжуға тиіс болды. Жолда олар фин шекаралық бөлімдерінің қолдауымен Рыбачий түбегін қамтамасыз етуге тиіс еді. Бұл алғашқы шабуыл «Платиналық түлкі» операциясы (Unternehmen Platinfuchs) деп аталды. Екінші қыспақ, «Арктикалық түлкі» (Unternehmen Polarfuchs) операциясы, оңтүстікке қарай Салланы басып алу үшін жіберілуі керек еді, ол Қысқы соғыстан кейін Кеңес Одағына берілген, содан кейін теміржол бойымен шығысқа қарай Кендалакшаны басып алып, Мурманскті Орталық Ресеймен байланыстыратын маңызды Мурманск теміржолын кесіп тастау керек еді. Операцияға Ханс Фейге басқарған неміс XXXVI корпусы мен Хьялмар Сийласвуо басқарған фин III корпусы қатысады. Шабуылға әуеден қолдау көрсетуді Норвегиядағы Luftflotte 5 және Финляндия әуе күштері қамтамасыз етуге тиіс еді. «Күміс түлкі» операциясы үшін Люфтваффе жаңа штаб-пәтер құрып, оны Финляндияға көшірді. Финляндия әуе күштері жаулық әрекеттер басталғанда әртүрлі типтегі 230-ға жуық ұшақтың күшіне ие болды. Luftflotte 5 Финляндиядағы «Күміс түлкі» операциясына 60 ұшақ бөлді және фин-неміс шабуылына жақыннан қолдау көрсету үшін Junkers Ju 87, Junkers Ju 88 және Heinkel He 111 ұшақтарын пайдаланды. 1941 жылдың ақпан айының соңында неміс бөлімшелері Финляндияға жеткізілді; Германия бейтарап Швеция арқылы транзит құқығын алды, ал неміс 2-ші және 3-ші тау дивизиялары «Бұлан» операциясы үшін Киркенеске орналастырылды. XXXVI корпусының негізгі бөлігі үшін екі теңіз тасымалы операциясы ұйымдастырылды: «Көк түлкі-1» және «Көк түлкі-2» (Blaufuchs I және Blaufuchs II). Неміс бөлімшелері Штеттин мен Ослодан Оулуға теңіз арқылы жүзіп өтті, содан кейін пойызбен Рованиемиге жетті. Олар фин әскерлеріне қосылып, шекараны қорғау жаттығуларының желеуімен шабуылға дайындыққа кірісті. Кеңес дайындықтары нашар болды; Кеңес Финляндияның қолдауымен неміс басқындығын күткенмен, Сталин бүкіл шекара бойында неміс шабуылын осылай ерте күтпеді. Шекараны нығайту жұмыстары жүргізілді, бірақ Кеңес басшылығы күтпеген жерден шабуылға ұшырады. Неміс-фин күштерінің басты қарсыласы – Арктикада орналасқан 7-ші және 14-ші армиялардан тұратын Кеңес Одағының Солтүстік майданы болды. Майдан генерал-лейтенант Маркиан Поповтың басқаруында болды. 1941 жылдың 23 тамызында Солтүстік майдан Карелия майданы мен Ленинград майданы болып бөлінді, оларды тиісінше Валерий Фролов пен Маркиан Попов басқарды. Фролов 14-ші армияға қолбасшылық етті және 1 қыркүйекте Карелия майданының қолбасшысы болған Роман Панин оның орнын басты. Алғашқы апталарда Одақтас күштері сандық артықшылыққа ие болды, өйткені Кеңес Одағы Ладога көлінің солтүстігіндегі шекара бойында 150 000 адам ғана орналастырған. Одақтас күштері әуеде де басымдыққа ие болды, өйткені Кеңес Карелиясын тек 1-ші және 55-ші аралас әуе дивизиялары қорғады, оларда 273 ескірген типтегі ұшақ болды.

Planning for the operation started in earnest in December 1940. Erich Buschenhagen, chief of staff of Army of Norway (AOK Norwegen) visited Finland and drew up a plan which would determine Finland's role in the war, which included the first draft of German–Finnish operations against the Soviet Union. On 8 December 1940, Hitler issued Directive No. 21, which detailed the campaign plan for Operation Barbarossa, including the targets for proposed German–Finnish cooperation. The detailed plan for the operation was created by Nikolaus von Falkenhorst, commander of the Army of Norway and his staff in January 1941. On 18 February 1941 the chief of staff of the Wehrmacht in Norway, Colonel Erich Buschenhagen, arrived in Helsinki, and the following days, he had consultations with representatives of the Finnish general staff, General Aksel Fredrik Airo, and General Erik Heinrichs. Later, Colonel Buschenhagen visited the region of Kuusamo and eastern Rovaniemi, as well as Petsamo, to reconnoitre the area, his visit ended on 28 February. Operation Silver Fox was planned as a two staged pincer movement, in three operations; the first phase was Operation Reindeer (Unternehmen Rentier) in which the two divisions of Mountain Corps Norway, the 2nd and 3rd Mountain Divisions under the leadership of Eduard Dietl were to move east from Kirkenes and to deploy in the Finnish held area around Petsamo to secure the nickel mines. The second phase of Operation Silver Fox was to be a pincer attack against the Soviet port of Murmansk which was ice free in winter and with Arkhangelsk was likely to be a destination for Western Allied supplies to the Soviet Union. The first prong of the attack was to be a frontal assault against Murmansk by Mountain Corps Norway. The two divisions were to advance east from Petsamo to take Murmansk. On their way, they were to secure the Rybachy Peninsula, supported by Finnish border units. This first pincer attack was code named Operation Platinum Fox (Unternehmen Platinfuchs). The second pincer, codenamed Operation Arctic Fox (Unternehmen Polarfuchs), was to be launched further south to take Salla, ceded to the Soviet Union after the Winter War and then to proceed eastwards along the railway to capture Kandalaksha, cutting the vital Murmansk Railway line which connected Murmansk with Central Russia. The operation would involve the German XXXVI Corps under command of Hans Feige and the Finnish III Corps commanded by Hjalmar Siilasvuo. Aerial support for the offensive was to be provided by Luftflotte 5 based in Norway and the Finnish Air Force. For Operation Silver Fox the Luftwaffe created a new headquarters and moved it into Finland. The Finnish air force fielded about 230 aircraft of various types at the start of hostilities. Luftflotte 5 assigned 60 aircraft to Silver Fox in Finland and employed the Junkers Ju 87, Junkers Ju 88 and Heinkel He 111 aircraft for close air support for the Finnish–German offensive. By late February 1941, German units were moved into Finland; Germany had secured transit rights through neutral Sweden and the German 2nd and 3rd Mountain Divisions were moved into place at Kirkenes, for Operation Reindeer. For the main body of XXXVI Corps, two sea transport operations were arranged, Blue Fox 1 and Blue Fox 2 (Blaufuchs I and Blaufuchs II). German units embarked in Stettin and Oslo for Oulu, from where they continued via train to Rovaniemi. Once there, they joined Finnish forces and marched into position for the offensive under the guise of border defense exercises. Soviet preparations were meager; although the Soviets anticipated a German invasion with possible Finnish support, Stalin did not expect a German attack along the entire border so early. The border had been fortified, but the Soviet leadership was taken by surprise. The main adversary of the German–Finnish force was the Soviet Northern Front consisting of the 7th and 14th Armies stationed in the Arctic. The Front was under the command of Lieutenant General Markian Popov. On 23 August 1941, the Northern Front was split into the Karelian Front and the Leningrad Front, commanded by Valerian Frolov and Popov, respectively. Frolov had commanded the 14th Army and was succeeded by Roman Panin when he assumed command of the Karelian Front on 1 September. During the first weeks, the Axis had numerical superiority, as the Soviets only had 150,000 men stationed north of Lake Ladoga along the border. The Axis powers also possessed air superiority, as Soviet Karelia was only protected by the 1st and 55th Mixed Air Divisions, with 273 serviceable aircraft of obsolescent types.

Соғыстың басталуы

Германия-Финляндия келіссөздері кезінде Финляндия, егер Кеңес Одағы оларға бірінші шабуыл жасамаса, бейтараптығын сақтауын талап етті. Сондықтан Германия Кеңес Одағын Финляндияға қарсы агрессия жасауға итермеледі. 1941 жылдың 22 маусымында Германия Барбаросса операциясын бастарды, Кеңес Одағына шабуыл жасады. Неміс әуе күштері фин әуе базаларын пайдаланды, сонымен қатар Рентьер операциясын іске қосты, нәтижесінде фин-совет шекарасындағы Петсамо қаласы басып алынды. Бір мезгілде Финляндия бейтарап Аланд аралдарын қайта әскерилендіруге кірісті. Осы әрекеттерге қарамастан, фин үкіметі дипломатиялық арналар арқылы әлі де бейтарап тарап екенін мәлімдеді, бірақ Кеңес басшылығы Финляндияны Германияның одақтасы деп қарастырды. 22 маусымда Мурманск облысында төтенше жағдай жарияланды, барлығы 50 000 адам армия мен флотқа жұмылдырылды. Жаңа құрылған 1-ші Полярлық атқыштар дивизиясының қатарына мерзімі өткен әскершілер мен еріктілер қосылды, ал Солтүстік флоттың теңізшілері теңіз жаяу әскері бригадасының құрамына кірді. Сонымен қатар, Западная Лица мен Кола шығанағы арасындағы төрт қатарлы бекіністерді салуға көптеген азаматтар жұмылдырылды. Кейіннен Кеңес әскері 25 маусымда кең ауқымды әуе шабуылын бастады, Хельсинки, Турку және Лахти сияқты Финляндияның барлық ірі қалалары мен өнеркәсіптік орталықтарын бомбалады. Сол күні түнгі отырыста Финляндия парламенті Кеңес Одағына қарсы соғыс жариялау туралы шешім қабылдады. "Күміс түлкі" операциясы басталды.

"Қарағай" операциясы

Silver Fox-тың бірінші кезеңі 1941 жылдың 22 маусымында, жалпы неміс шабуылы – Барбаросса операциясымен бірге басталды. Норвегия тау корпусының екі дивизиясы Киркенестен шығысқа қарай қозғалды және Финляндия бақылауындағы Пецамо аймағына орналаса бастады. Неміс корпусының олардың шекарасында пайда болуы ресейліктерді таңқалдырды. Операция сәтті аяқталды және никель кендері бақылауға алынды. Дитль әскерлері қайта ұйымдастырылып, "Платиналық түлкі" операциясына дайындық бастады. Оңтүстікте Фейгенің XXXVI корпусының бөлімдері Саллада шабуылға дайындалды.

" Платиналық түлкі " операциясы

29 маусымда Дитль фин шекаралық бөлімшелерімен бірге шығысқа қарай шабуылға көшті. Оларға 14-ші армияның екі совет дивизиясы – 14-ші және 52-ші атқыштар дивизиялары қарсы тұрды. Бірінші күні Дитль әскерінің алға жылжуы үміт беруші болды. 2-ші тау дивизиясы Рыбачий түбегінің тар жолын бақылауға алды, ал 3-ші тау дивизиясы Титовка аңғарында советтің қорғанысын бұзып, өзендегі көпірді жаулап алды. Көтерілген күтпеген шабуылдың әсері жойылғаннан кейін, неміс шабуылы ұйымдасқан совет қорғанысының күшеюіне және қиын жағдайларға байланысты тоқтап қалды. Сорақы жер бедері, карталардың жетіспеуі және Арктика ауа райы немістердің барлық шабуыл барысында жылдамдығын баяулатты. Қатты совет қарсылығына қарамастан, 2-ші тау дивизиясы Рыбачий түбегінде совет қорғанысын бұза алмады және шілде айына қарай түбектің тар жолында қорғаныс позициясына көшті. Оның бір бөлігі 3-ші тау дивизиясына көмек үшін оңтүстікке жіберілді. Қосымша күштермен немістер қатты қарсылыққа қарамастан шығысқа қарай одан әрі жылжып, Лица өзеніне жетіп, өзен арқылы көпір басын құрды. Сол жерде совет әскерлері неміс шабуылын тоқтата алды. Дитль әскерінің көпір басын шығысқа қарай кеңейту әрекеті сәтсіз аяқталды, себебі совет әскері неміс позицияларын қауіпке тікелей ұшыратып, неміс жағында солтүстікке шабуыл жасады. Дитль қосымша күштер сұрады, бірақ неміс жоғарғы басшылығы одан әрі бөлімдерді жіберуге келіспеді, Дитль Норвегиядан маргиналды күштерді ғана алды. Дитльдің бөлімшелері қатты совет қарсылығына тап болғанда, Норвегия тау корпусының жабдықталуы күрт нашарлады. Совет және британдық теңіз күштері Норвегия жағалауындағы неміс жүк тасымалдарын тоқтатып, немістерді одан әрі әлсіретті. Шабуылды жаңартқан әрбір әрекет сәтсіз аяқталды, оның орнына совет әскері Лица өзенінің шығысындағы неміс көпір басын тазартып, 21 қыркүйекте операция тоқтатылды. Норвегия тау корпусына енді алдыңғы шепті қорғау және Пецамо аймағы мен оның никель кендерін сақтау бұйырылды, жаңа шабуылға рұқсат берілмеді. Екі тарап та қазіргі позицияларын бекітті. Соғыстың қалған бөлігінде солтүстік майдан 1944 жылғы совет шабуылына дейін салыстырмалы түрде тұрақты болды, тек ұсақ шаңғылы патрульдер арасындағы қақтығыстар болды.

On 29 June Dietl launched his attack together with Finnish border units towards the east. They were opposed by two Soviet divisions of the 14th Army, the 14th and 52nd Rifle Divisions. On the first day, the initial advance of Dietl's forces looked promising. The 2nd Mountain Division was able to secure the neck of Rybachy Peninsula, while the 3rd Mountain Division was able to penetrate the Soviet lines at the Titovka Valley, capturing a bridge over the river. After the element of surprise was lost the German offensive got bogged down as they faced increasingly organized Soviet defenses and difficult surroundings. The rough terrain, the lack of maps and the Arctic weather slowed the Germans down for the entirety of the offensive. Against heavy Soviet resistance, the 2nd Mountain Division could not penetrate the Soviet defenses at the Rybachy peninsula further, and had gone into defensive positions at its neck by July. Some of its units were sent south to aid the 3rd Mountain Division. With the additional forces the Germans were able to advance further east against heavy resistance and reached the Litsa River, where they established a bridgehead over the river. Here the Soviets were able to halt the German advance. An attempt by Dietl's forces to expand the bridgehead towards the east failed when the Soviets launched a flanking attack by landing further north on the German side threatening the German positions. Dietl asked for further reinforcements, but the German High Command was unwilling to grant further units, and Dietl received only marginal reinforcements from Norway. While Dietl's units were halted by heavy Soviet resistance, the supply situation for Mountain Corps Norway deteriorated rapidly. Soviet and British naval forces harassed German supply shipments along the Norwegian coast, weakening the Germans further. Any attempt to renew the offensive failed, instead the Soviets were able to clear the German bridgehead east of the Litsa River and on 21 September the operation came to a halt. Mountain Corps Norway was now ordered to defend the front line and secure the Petsamo area and its nickel mines, as a renewed offensive was ruled out. Both sides now dug in at their current positions. For the remainder of the war, the northern front was to remain relatively stable until the Soviet offensive of 1944, with only small scale ski patrol skirmishes occurring.

"Арктикалық түлкі" операциясы

Platinum Fox Polarfuchs-пен қатар 1 шілдеде басталды. Салладағы неміс негізгі күштері үш дивизиядан – 169-шы дивизия, СС-тің Солтүстік жаяу әскер тобы және фин 6-шы дивизиясынан құралды. Оларға қарсы 14-ші армияның үш дивизиясы қарсы тұрды: 122-ші атқыштар дивизиясы, 104-ші атқыштар дивизиясы және 1-ші танк дивизиясы. Неміс бөлімдері Саллаға қарсы майдандық шабуылға шықты, ал фин 6-шы дивизиясы совет шебін бұзуға тырысып, Алакурти мен Кайралыға қарай үлкен флангалық шабуыл жасауға әрекеттенді. Алғашқы шабуыл сәтсіз аяқталды, себебі неміс әскерлері Арктикалық соғысқа жеткілікті дайын болмаған. Әсіресе, бұрынғы полиция бөлімшелерінен (6-шы, 7-ші және 9-шы ТК Стандарте СС Тотенкопфвербенде) құралған СС дивизиясы ұйымдастырылған совет қорғанысын бұзуда сәттілікке жете алмады. Қайта-қайта жасалған шабуылдар сәтсіз аяқталғаннан кейін, XXXVI корпус барлық күштерін біріктірді. 6 шілдеде фин 6-шы дивизиясының флангалық шабуылының көмегімен совет қорғанысы бұзылды. Салла 8 шілдеде басып алынды, ал совет әскерлері шығысқа қарай Кайралыға шегіне бастады. XXXVI корпус қашқан әскерлерді қуалай келе, келесі күні Кайралға жетті. Қайралыны қатты совет қорғанысы және қала төңірегіндегі үлкен көлдер қорғады. Бұл немістердің одан әрі ілгерілеуіне кедергі келтіріп, жағдайды айдың соңына дейін тоқтатты. Осы уақытта оңтүстікке қарай фин III корпусы Куусамодан шығысқа қарай шабуылға шығып, Салладағы неміс әскерінің ілгерілеуін қолдады. III корпустың мақсаты екі ұрыс тобымен екі бағытта Кestenga (Киестенки) және Ухтаға жетіп, содан кейін Лухи мен Кемге қарай жылжу және Мурманск теміржолын кесіп тастау еді. Фин әскерлерінің қарсыласына қарсы алғашқы шабуылы өте сәтті болды. III корпус Арктика орманынан жылдам өтіп, бірнеше совет полктерін жеңді. Олар Пьяозеро және Топозеро көлдерінің арасындағы каналға бар болғаны 20 күнде жетті. Норвегия армиясының неміс қолбасшылығы финдердің жылдам ілгерілеуіне таң қалды және оларды қолдау үшін XXXVI корпусынан оңтүстікке бірліктерді жылжытуды шешті. III корпус каналды кешіп өтіп, 7 тамызда Кestengaны басып алды, сонымен бірге Ухтаның шеттеріне де жетті. Кеңес әскерлері аймаққа 88-ші атқыштар дивизиясын жіберіп, күшін арттырды. Бұл финдердің шабуылын тоқтатты. Осы уақытта солтүстікке қарай XXXVI корпусы тамыздың ортасында Кайралыға қарсы шабуылды жаңартты. 169-шы дивизияның солтүстіктен және фин 6-шы дивизияның оңтүстіктен жасаған үлкен қысқымшақ шабуылы қаланы қоршап алып, ішінде үлкен совет әскерлерін тұтқынға алды. Периметрді тазарғаннан кейін, XXXVI корпусы шығысқа қарай одан әрі ілгеріледі. Олар Алакуртиді басып алып, 1939 жылғы совет шекарасындағы бекіністер орналасқан Войта және Верман өзендеріне жетті. Ауыр совет қарсылығына тап болған XXXVI корпусының шаршаған әскерлері одан әрі ілгерілей алмады. Неміс Жоғарғы қолбасшылығы III корпусының ілгерілеуін күшейту үшін XXXVI корпусынан оңтүстікке бірліктерді жылжытқандықтан, Фейге корпусы шабуылды жалғастырмады және қыркүйек айының соңында қорғанысқа көшті. Жаңа келген неміс әскерлерінің көмегімен фин III корпусы 30 қазанда соңғы шабуылға шықты. Кеңес әскерлері қорғанысын күшейтіп, басқа аймақтардан қосымша әскерлер жеткізді. Дегенмен, фин әскерлері біршама аумақты басып алып, толық совет полкін қоршап алды. 17 қарашада фин қолбасшылығы күтпеген жерден шабуылды тоқтатуға бұйрық берді, әскери қолбасшылардың одан әрі ілгерілеуге болатыны туралы оң пікірлеріне қарамастан. Финляндияның мінез-құлқының күтпеген өзгеруінің себебі АҚШ-тың дипломатиялық қысымы болды. Шабуылды тоқтату туралы шешім қабылдар алдында АҚШ дипломаттары Финляндияны егер АҚШ Кеңес Одағына тауар жеткізуін тоқтатса, бұл Финляндия үшін ауыр салдарға әкелетінін ескертті. Сондықтан Финляндия енді шабуылға бастамашылық етуге мүдделі болмады. Финляндияның шабуылға қатысудан бас тартуымен, қараша айында "Арктикалық Түлкі" операциясы аяқталды және екі тарап та қазіргі орналасқан жерлерінде бекінді.

Parallel to Platinum Fox Polarfuchs started on 1 July. The German main force at Salla consisted of three divisions, the regular 169th Division, the SS Infantry Kampfgruppe Nord and the Finnish 6th Division. They were faced by three divisions of 14th Army, namely the 122nd Rifle Division, the 104th Rifle Division, and the 1st Tank Division. The German units launched a frontal attack against Salla, while the Finnish 6th Division attempted a massive flanking attack behind the Soviet lines further south towards Alakurtti and Kayraly (Kairala). The initial attack went badly, as the German troops were untrained for Arctic warfare. The SS division in particular, merely former police units (the 6th, 7th and 9th TK Standarte of the SS Totenkopfverbände), was unsuccessful in dealing with the organized Soviet defense. After repeated attacks failed, XXXVI Corps combined all its forces and with the help of a flanking attack by the Finnish 6th division the Soviet defenses were finally breached on 6 July. Salla was taken on 8 July, and the Soviets started a general retreat towards Kayraly to the east. XXXVI Corps sustained its momentum by pursuing the fleeing troops, and arrived at Kayral the next day. Kayraly was protected by heavy Soviet defense and large natural lakes around the town. This prevented any further German advance, rendering the situation into a stalemate for the remainder of the month. Meanwhile, to the south the Finnish III Corps launched its offensive to the east from Kuusamo to support the German advance at Salla. The goal of III Corps was to reach Kestenga (Kiestinki) as well as Ukhta in a two pronged attack by two battlegroups. From there the corps would then advance towards Loukhi and Kem, where it would cut the Murmansk railway. The initial Finnish advance against its adversary, the 54th Rifle Division, was very successful. III Corps moved swiftly through the Arctic forest and defeated several Soviet regiments. It advanced to the canal between Lake Pyaozero and Lake Topozero in just 20 days. The German command of Army of Norway was impressed by rapid Finnish advance and decided to support the Finns by moving units from XXXVI south to support this attack. III Corps made a crossing of the canal and captured Kestenga on 7 August, while simultaneously reaching the outskirts of Ukhta. The Soviets now moved heavy reinforcements into the area in the form of the 88th Rifle Division. This stalled the Finnish offensive. Meanwhile, to the north XXXVI Corps renewed its offensive on Kayraly in mid August. A large pincer movement by the 169th Division from the north and the Finnish 6th Division from the south encircled the city, trapping large Soviet formations inside. After clearing the perimeter, XXXVI Corps advanced further to the east. It took Alakurtti and reached the Voyta and Verman Rivers where the old 1939 Soviet border fortifications were situated. Against heavy Soviet resistance, the exhausted troops of XXXVI Corps could not advance. With the German High Command moving units from XXXVI Corps to the south to bolster III Corps advance, Feige's corps did not continue offensive efforts and went onto the defensive at the end of September. Bolstered by the new German arrivals, the Finnish III Corps launched its final offensive on 30 October. The Soviets had increased their defenses and had moved in additional units from other locations. Nevertheless, Finnish forces took some ground and encircled an entire Soviet regiment. Suddenly on 17 November the Finnish command ordered an end to the offensive despite positive feedback from the field commanders that further ground could be taken. The reason for this sudden change in Finnish behavior was the result of diplomatic pressure by the United States. Prior to the cancellation of the offensive, US diplomats warned Finland that a disruption of US deliveries to the Soviet Union would have serious consequences for Finland. Therefore, Finland became no longer interested in spearheading the offensive. With the Finnish refusal to be involved in the offensive, Arctic Fox came to an end in November and both sides dug in at their current positions.

Салдары

"Күміс түлкі" операциясы күрделі мақсаттарына жете алмады. Операция барысында неміс және фин әскерлері екі майданда да біршама аумақты басып алды, бірақ жалпы алғанда стратегиялық мақсаттары тұрғысынан операция сәтсіз аяқталды, себебі Мурманск қаласы да, Кандалакшадағы Мурманск темір жолы да жауланбады. Неміс-фин күштерінің Мурманск темір жолын бұзуға ең жақын келгені – Кестенганың шығысы, онда олар одан шамалы ғана қашықтықта болды, ал Диетлдің солтүстіктегі әскерлері тіпті Мурманскке жақындауға да қол жеткізбеді. Неміс әскерлері, әсіресе SS әскерлері, Арктикадағы соғысқа жарамсыз, нашар даярланған және дайын емес еді, сондықтан ауыр шығындарға ұшырап, аз ғана нәтижелерге қол жеткізді. Ал, фин бөлімдері, әсіресе III фин корпусының 6-дивизиясы, жақсы нәтижелер көрсетіп, совет әскерлеріне ауыр шығын келтірді. "Күміс түлкі" операциясының сәтсіздігі шығыс майданындағы соғыстың барысына елеулі әсер етті. Мурманск – советтік Солтүстік флотының маңызды базасы болды және Архангельскпен бірге, Кеңес Одағына одақтастар жіберген көмектің басты бағыты еді. Британдық конвойлер 1941 жылдың жазында, совет-неміс соғысы басталғаннан бері Мурманскіге сапарлап келді, ал 1941 жылдың желтоқсанында АҚШ соғысқа қосылғаннан кейін, батыс одақтастарынан келген көмек күрт артты. АҚШ "Ленд-Лизинг" шартын бекітіп, Кеңес Одағына көп мөлшерде азық-түлік, мұнай және әскери жабдықтар жеткізуге міндеттенді. Осы көмектің төрттен бірі Мурманск арқылы жеткізілді. Бұл алюминий сияқты шикізаттың көп мөлшерін, сондай-ақ 5218 танк, 7411 ұшақ, 4932 танкіге қарсы зеңбірек, 473 миллион оқ-дәрі және түрлі теңіз кемелері сияқты көптеген өндірілген әскери тауарларды қамтыды. Бұл жабдықтар советтік әскерге айтарлықтай көмектесті және олардың қарсыласуына үлкен үлес қосты. Соғыстың қалған бөлігінде Арктика майданы тұрақты күйінде қалды. Неміс жоғарғы басшылығы оны маңызды майдан деп санамады, сондықтан шабуылды қайта жаңарту үшін қажетті күштерді жіберуден бас тартты. Финляндия да батыс одақтастарын одан әрі ашудан қашынғандықтан, шабуылды жалғастыруға мүдделі емес еді. 1944 жылдың қыркүйегінде финляндиялықтар Кеңес Одағымен Мәскеу келісіміне қол қойып, барлық басып алған территорияларын қайтаруға мәжбүр болды. Содан кейін неміс әскерлері Орталық Финляндиядан Петсамо және Норвегияға шегінді. 1944 жылдың қазан айында Қызыл Армия Петсамо-Киркенес операциясын жүргізіп, Арктикадағы неміс әскерлерін толықтай Финляндиядан қуу арқылы шешуші жеңіске жетті.

Operation Silver Fox had not achieved its sophisticated goals. During the operation the Germans and Finns had taken some ground at both fronts, but overall the operation failed in terms of its strategic intentions, as neither Murmansk nor the Murmansk railway at Kandalaksha were captured. The closest the German Finnish force came to disrupting the Murmansk railway was east of Kestenga, where they were about away from it, while Dietl's force in the north did not even come close to approaching Murmansk. The German forces, especially the SS troops, were unsuited, ill trained, and unprepared for Arctic warfare and therefore made little progress while suffering heavy casualties. On the other hand, Finnish units, especially the 6th Division of the III Finnish Corps, made good progress and inflicted heavy casualties on the Soviet forces. The failure of Silver Fox had a significant impact on the course of the war in the east. Murmansk was a major base for the Soviet Northern Fleet and it was also together with Arkhangelsk the main destination for Allied aid shipped to the Soviet Union. British convoys had been traveling to Murmansk since the summer at the onset of the Soviet German war, and with the entry of the United States into the war in December 1941, the influx of Western Allied aid increased massively. The United States enacted the Lend Lease pact in which they vowed to supply the Soviet Union with large quantities of food, oil, and war materiel. One quarter of this aid was delivered via Murmansk. This included large amounts of raw materials, such as aluminium, as well as large quantities of manufactured military goods, including 5,218 tanks, 7,411 aircraft, 4,932 anti tank guns, 473 million rounds of ammunition and various sea vessels. Those supplies benefited the Soviets significantly and contributed to their resistance. For the remainder of the war the Arctic front remained stable. The German High Command did not regard it as an important theater and therefore refrained from transferring the substantial reinforcements needed for a renewal of the offensive. The Finns likewise were not interested in continuing the offensive on their own as they did not want to antagonize the Western Allies further. In September 1944, the Finns signed the Moscow Armistice with the Soviet Union and had to give up all their territorial conquests. German forces subsequently retreated from Central Finland to Petsamo and Norway. In October 1944, the Red Army conducted the Petsamo Kirkenes Operation and achieved a decisive victory over the German forces in the Arctic by completely expelling them from Finland.