Кіріспе

Құс түрі

Қызыл розелла (Platycercus elegans) – Австралияның шығысы мен оңтүстік-шығысында табиғи ортада өсетін, Жаңа Зеландия мен Норфолк аралына әкелінген попугай. Ол көбінесе, бірақ тек соған ғана шектелмей, таулы орман мен бақтарда кездеседі. Қазіргі түріне бұрынғы екі жеке түр – сары розелла мен Аделаида розелласы қосылған. Молекулалық зерттеулер көрсеткендей, қызыл түсті үш тұқымның бірі – P. e. nigrescens генетикалық тұрғыдан ерекше.

Таксономия

Қызыл розелланы 1788 жылы неміс натуралисі Иоганн Фридрих Гмелин Карл Линнейдің «Жаратылыс жүйесі» еңбегінің қайта қаралып, кеңейтілген басылымында ресми түрде сипаттады. Ол оны Psittacus туысына жататын тотықұстармен бірге жіктеді және Psittacus elegans деген екі атауын берді. Бұл латынша атауды 1605 жылы фламанд ботанигі Кароль Клюзиус өзінің «Exoticorum libri decem» кітабында бүркітбас тотығайы үшін қолданған, бірақ бұл Линейлік таксономияның басталуына дейін болған. 1787 жылы Томас Пеннанттың құрметіне «Пеннант тотығайы» деп аталды. Алайда, Латэм 1790 жылға дейін түрге екі атау бермеді, оны Psittacus pennantii деп атады. Николас Айлвард Вигорс 1825 жылы Platycercus туысын құйрығы мен қанатындағы қауырсындардың ерекше құрылысына негіздеме жасап анықтады және қызыл розелланы (Platycercus pennantii ретінде) типтік түр деп белгіледі. Көптеген авторлар Латамның Platycercus pennantii комбинациясын 1891 жылға дейін пайдаланды, содан кейін итальяндық зоолог Томасо Сальвадори P. elegans атауының басымдығын анықтады, осыдан кейін ол кеңінен қабылдана бастады. Эдвард Пирсон Рамзи 1888 жылы nigrescens подвидын сипаттады, оның қараңғы қызыл қауырсыны, қара арқасы және мойны, сондай-ақ кішкентай, бірақ ірі тұмсығы бар екенін атап өтті. Ол Александр Джеймс Кэмпбеллдің құрметіне «солтүстік қызыл тотығайы» немесе «Кэмпбеллдің тотығайы» деп те белгілі болды. «Crimson rosella» атауын Халықаралық орнитологтар одағы (IOC) ресми атау ретінде бекітті; алайда, бұл атау 1926 жылғы RAOU тізімі жарияланғанға дейін берілмеген. Оған дейін ол қызыл тотығай деп аталды, ал «розелла» термині тек шығыс розелласына ғана қатысты. Бірақ ол кеңінен қолданылмады. Кейлидің мәліметінше, екі баламалы атаудың екеуі де 20 ғасырдың басында жиі қолданылған. Норфолк аралында оны жай ғана қызыл тотығай деп атайды. Сары розелла, сонымен қатар әртүрлі баламалы атаулармен белгілі, оның ішінде Муррамбиджи лоури, Мюррей розелласы, батпақты лоури және сары иықты тотығай, Джон Гулд оған соңғы атауын беріп, Platycercus flaveolus деп сипаттады. Гибридтік сұрыпталу байқалғаннан кейін және таралу аймақтары үстіме-төстіме келгенде, ол кіші түр мәртебесіне төмендетілді. Алайда, кейбір мамандар гибридтік сұрыпталу кеңінен таралмағандықтан, оның түрлік мәртебесін сақтау қажет деп санайды. Бұл пікір азшылықта.

Сипаттама

Platycercus elegans – Австралияға тән орташа мөлшерлі, көбінесе ұзын құйрықты попугай. Оның жеті түршесі бар, олардың үшеуі қызыл түсті. var. flaveolus түрінде қызыл түс сарыға алмаса, Аделаида розелласында қызыл, қызғылт сары және сары түстердің қоспасы кездеседі. Оңтүстік-шығыс популяцияларында ересектер мен жас балапандардың түсі әдетте күрт өзгеше болады, жас балапандардың денесі көбінесе көгілдір-жасыл түсті, бұл түс мойын және кеудеде ең ұзақ сақталады. Жас балапандар өсе келе "пісіп", жасылдан қызылға айналады деседі. Барлық түршелерде көк жақтары, қара жиекті көк қанаттары және көбінесе қызыл түсті көк құйрықтары болады. Қызыл розелланың көк құйрық қауырсындары – жібек құстың сүйікті әшекейлерінің бірі. Мұқарасы ақшыл сұр, ал көзі қара қоңыр. Қызыл розеллаларда жыныстық ерекшеліктер өте аз. Жыныстар арасындағы ең байқалатын айырмашылық – еркектер 15%-ға дейін ірілеу болып келеді және олардың мұқарасы салыстырмалы түрде үлкенірек және кеңірек болады.

Кіші түрлер

P. elegans elegans, Викторияның және Жаңа Оңтүстік Уэльстің шығысындағы атаулы түрі. P. elegans nigrescens, Квинслендтің солтүстік-шығыс жағалауында кездеседі, ал P. elegans melanoptera – Кенгуру аралында. Олардың арасындағы негізгі айырмашылық – мөлшері: nigrescens үш түрдің ең кішісі, ал melanoptera – ең ірісі; екеуі де атаулы түрге қарағанда сәл қараңғырақ. P. e. nigrescens-тің жас өсімдіктерінің өсу кезеңіндегі жасыл қауырсыны басқа қызыл розелла түрлеріне тән емес.

Сары розелла

Мюррей өзені мен оның бірнеше салаларында тіршілік ететін сары розелла (1968 жылы) қызыл розелланың P. elegans flaveolus түршесі ретінде қайта жіктелді, себебі олардың таралған аймақтары қабаттасқан жерлерде олардың араласып көбейетіні анықталды. Екеуінің арасындағы басты айырмашылық – қызыл түсті бөліктері ашық сары түске алмасады және құйрығы көбірек жасыл түсті болады.

Аделаида розелласы

Аделаида розелласы, Аделаида және оның төңірегінде де жеке түр деп есептелген, бірақ қазіргі уақытта қызғылт және сары розеллалардың шағылысуынан пайда болған гибридтік популяция деп саналады. Бұл екеуі де өзінің ареалы олардың ареалымен тоғысқан жерлерде Аделаида розелласымен әлі де шағылысады, және оның реңі таралу аймағының оңтүстігінде қою қызғылт-сарыдан солтүстігінде ақшыл сарыға дейін өзгеріп тұрады. Сары түрге өте жақын нұсқалар subadelaidae деп белгіленеді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қызыл розелла Оңтүстік Австралияның оңтүстік-шығысынан бастап, Тасмания, Виктория және Жаңа Оңтүстік Уэльс жағалауы арқылы Квинслендтің оңтүстік-шығысына дейін таралған. Солтүстік Квинслендте одан бөлек, шашыраңқы популяция кездеседі. 1990 жылдардың басына дейін бұл түр жасанды түрде қоныстандырылған. 1971 жылы Тараруа тауларының етегінде екі қызыл розелла тіркелген. Алғашқы жазалау ошағы кезінде қызыл розеллалар Норфолк аралына күйме құстар ретінде әкелінді. Олар жабайы табиғатқа қашып, 1838 жылға дейін олар туралы хабарлар болған, ал 1900 жылға қарай олардың саны көбейді. Онда оларды жергілікті Норфолк аралы попугайларынан немесе "жасыл попугайлардан" ажырату үшін "қызыл попугайлар" деп атайды. Қызыл розеллалар барлық биіктіктегі жағалау және тау ормандарында кең таралған. Олар негізінен орман және орманды алқаптарда тіршілік етеді, ескі және ылғалды орманды ұнатады. Оларды тропикалық, субтропикалық және қоңыржай ылғалды орманнан, ылғалды және құрғақ склерофилл орманнан, жағалау орманды алқаптарынан және теңіз деңгейінен бастап ағаш шебіне дейінгі орман-бұталы жерлерде кездестіруге болады. Олар сондай-ақ адам әрекетінен әсер көрген жерлерде де тіршілік етеді, мысалы, егістіктерде, жайылымдарда, өртке қарсы жолақта, саябақтарда, қорықтарда, бақшаларда және гольф алаңдарында. Ағаштар жоқ жерлерде олар сирек кездеседі. Түнде олар биік ағаш бұтақтарында демалады.

Мінез-құлық

Барлық дерлік розеллалар қоныс аудармайды, бірақ кейбір популяциялар көшпелі болып саналады; розеллалар көшіп-қонатын құстар емес. Көбейту маусымынан тыс уақытта қызыл розеллалар жұптармен немесе кішкентай топтарда жиналады және бірге тамақтанады. Ең ірі топтар көбінесе 20-ға дейін жететін жас құстардан құралады. Олар тамақ іздегенде көзге түседі және қатты шулайды. Розеллалар моногамды, және көбейту маусымында ересек құстар топтаспайды, тек жұптасқан құсымен бірге тамақтанады. Жаңа зерттеуге сәйкес, қызыл розеллалар басқа құстардың иісі арқылы өз түрлерінің құстарын тани алады.

Тамақтандыру

Қызғылт қызыл розеллалар ағаштарда, бұталарда және жерде әртүрлі өсімдіктердің жемістерімен, тұқымдарымен, нектарымен, жидектерімен және жаңғақтарымен қоректенеді, соның ішінде Myrtaceae, Asteraceae және Rosaceae тұқымдастарының өкілдерімен. Жемістер мен тұқымдарды жесе де, розеллалар тұқымдарды таратуға өсімдіктерге көмектеспейді, себебі оларды жеген кезде тұқымдарды ұнтақтап, жояды. Олардың тамақтану әдеттері жиі шаруалармен қақтығыс тудырады, өйткені құстар олардың жеміс және астық егініне зиян келтіреді, соның салдарынан бұрын көптеген розеллалар атылып тасталды. Аделаида розелласы жақын уақытта гүл ашпайтын алмұрт гүлдерінің бүршіктерімен қоректенеді. Розеллалар көптеген жәндіктер мен олардың дернәсілдерін де жейді, оның ішінде термитті, шыбжық, қоңыз, мырышқұрт, көбелек және су серкесі сияқтыларды.

Өсіру

Ұя салатын жерлері – ағаштардың діңдері мен бұтақтарындағы, жарты метрден терең ойыстар. Бұл ойыстар жерден бірнеше метр биіктікте орналасуы мүмкін. Ұя салу орнын аналық розелла таңдайды. Орын таңдалғаннан кейін, жұп оны өзінен-өзі жасалған ағаш сынықтарымен жауып, оларды қармақтарымен шауып, тілгілеп дайындайды. Олар ойыстың сыртынан материал әкелмейді. Бір ағашта тек бір жұп розелла ғана ұя салады. Жұп ұясын қорғау үшін оған жақын тұрып, жақындап келген басқа розеллаларға дауыс береді. Олар сондай-ақ ұяларының айналасындағы бірнеше ағаштан тұратын қауіпсіз аймақты қорғайды, басқа жұптардың сол жерге ұя салуына жол бермейді. Қызыл розелланың көбейту маусымы қыркүйектен ақпанға дейін созылады және әр жылғы жауын-шашын мөлшеріне байланысты өзгереді; жасырақты жылдары ол ертерек басталып, ұзаққа созылады. Жұмыртқа салу кезеңі орташа есеппен қазан айының ортасынан соңына дейін жалғасады. Бір ұяда 3-ден 8-ге дейін жұмыртқа болады, олар 2,1 күн аралығында асинхронды түрде салынады; жұмыртқалар ақ түсті және сәл жылтыр, өлшемі шамамен… сондай-ақ жабайы мысықтар мен түлкілер де зиян келтіреді. Құсбалықтар мен қара қарғалар да кейде ұядан жұмыртқа ұрлайды деп есептеледі. Алайда, қызыл розелланың өзі өзіне ең үлкен қауіп. Көбейту маусымында аналықтардың басқа ұяларға ұшып барып, жұмыртқаларды жоюы жиі кездеседі, және шындығында, жұмыртқаның дамымауының ең көп кездесетін себебі осы. Бұл мінез-құлықтың себебі ұя салуға қолайлы ойыстар үшін бәсекелестік болуы мүмкін, өйткені ұядағы барлық жұмыртқалар жойылған жағдайда ұя тасталады, ал розелла жұбы жыл сайын бір аймақта ұя салады. Жаңа зерттеулер гибридтік құстардың таза тұқымды құстарға қарағанда ауруларға қарсы тұру қабілеті жоғары екенін көрсетті; бұл гетерозис деп аталатын биологиялық құбылыстың мысалы, онда будандасқан ұрпақ екі таза тұқымды ата-анасынан мықтырақ болады. Виктория штатының Джилонг қаласындағы Дикин университетінің интеграциялық экология орталығының ғалымдары Оңтүстік Австралиядағы қызыл розеллалардағы қауырсын және қармақ ауруларының таралуын зерттеді. Зерттеуге солтүстік-шығыс Виктория мен Оңтүстік Жаңа Оңтүстік Уэльстегі бірнеше гибридтік популяциялар кірді, олар екі ата-аналық түрдің ареалының арасында орналасқан. (Platycercus elegans flaveolus және P. elegans elegans). Олар түрлер араласқанда, нәтижесінде туған ұрпақ өлімге әкелетін вирустың әсеріне қарсы жақсырақ төтеп беретінін анықтады.