Кіріспе

Psittacus – Psittacinae тұқымдасына жататын африкалық сұр тотықтар туысы. Онда екі түр бар: сұр тотық (Psittacus erithacus) және Тимне тотығы (Psittacus timneh). Көп жылдар бойы сұр тотық пен Тимне тотығы кіші түрлер ретінде жіктеліп келді; біріншісі – атаулы түр, екіншісі – P. e. timneh. Алайда, 2012 жылы BirdLife International генетикалық, морфологиялық, қауырсын және дауыстық ерекшеліктерге негізделген таксондарды жеке түрлер деп мойындады. Бұл тотықтар Батыс және Орталық Африканың біріншілік және екіншілік жаңбырлы ормандарында таралған. Олар әлемдегі ең зиялы құстардың қатарына жатады. Олардың негізгі тағамы – пальма жаңғақтары, тұқымдар, жемістер және жапырақтар, сонымен қатар шаяндарды жейтіні де байқалған. Сөйлеуге бейімділігі және түрлі дыбыстарды еліктеу қабілеті оларды танымал үй жануарларына айналдырды.

Таксономия

Psittacus тұқымдасын 1758 жылы швед натуралисі Карл Линней өзінің "Systema Naturae" еңбегінің оныншы басылымында енгізді. Тұқым атауы латын тілінде "папағай" деген мағынаны білдіреді. Линней сол кездегі барлық 37 белгілі папағайды осы тұқымға қосты, ал олардың ішінде Джордж Роберт Грей сұр папағайды (Psittacus erithacus) типтік түр ретінде анықтады.

Өсіру

Сұр тотықтар – өмір бойы бір жұп болатын, ағаш қуыстарында ұялайтын құстар. Аналығы 3-5 жұмыртқа туады, оны 30 күн бойы жұбайы тамақтандырып, күтіп бағады. Балапандар 12 апталық шақта ұядан ұшып кетеді. Осы түрдің табиғаттағы қосқа басу мінез-құлқы туралы көп мәлімет жоқ.

Ұзақ өмір сүру

Көптеген ірі тотықтар сияқты, сұр тотықтар да ұзақ өмір сүреді. Жануарлардың қартаюы және ұзақ өмір сүруі туралы деректер базасында түрдің тұтқындық жағдайындағы ең жоғары расталган ұзақтығы 49,7 жыл деп көрсетілген. Сондай-ақ, тұтқындық жағдайында 73 және 93 жасқа дейін өмір сүрген сұр тотықтар туралы хабарлар да бар, ал Әлемдік тотықтар қоры тұтқындық жағдайындағы сұр тотықтың өмір сүру ұзақтығын 50–60 жыл деп көрсетеді. Гиннес рекордтар кітабында 72 жыл тұтқындық жағдайында өмір сүрген сұр тотық – түрдің ең ұзақ өмір сүрген мысалы ретінде тіркелген.

Ауру және ауру

Сұр тотық (Psittacus erithacus) липидтік пневмония деп аталатын жұқпалы емес қабынушы өкпе ауруына шалдығуы белгілі. Липидтік пневмония жануардың сыртқы материалды жұтқанына байланысты экзогенді немесе эндогенді деп жіктелуі мүмкін. Некропсия нәтижесінде эндогендік липидтік пневмониясы бар сұр тотықтың өкпелері қатты, біркелкі сұр түспен боялған. EnLP басқа жануарларда да жиі кездесетін ауру. Ғалымдар сұр тотықты сусызданудан жиі зардап шегетін үш тотықтың бірі деп санайды. Ғалымдар сұр тотықтың сусыздану түрі туралы толық мәлімет алу үшін плазма осмолятивтілігін қолданды. Сұр тотықтың тағы бір ауруы – кардиомиопатия, яғни жүрек ауруы, ол көбінесе жас жасында көрінеді. Бұл аурудың себебі – ата-анасының бір текті болуы. Бұл құстардағы басқа да жиі кездесетін белгілер – әлсіздік, іш қуысының кеңеюі және дамудан қалу. Сұр тотық құйрық және қауырсын ауруы вирусын (BFDV) жұқтыруы мүмкін, ол тотықтарда жұқпалы, кейде өлімге әкелетін пситтацинді құйрық және қауырсын ауруын тудырады. ПТР-ге негізделген зерттеуде құстардың жұқпалы ауруы – хламидиоз сұр тотықтың қоздырғышы екені анықталды. Зерттеуде жеті түрге жататын 27 құс түрінен 253 клиникалық үлгі алынды. 32 (12,6%) үлгіде Chlamydi анықталды және екі жаңа генотип табылды: Chlamydophila psittaci және Chlamydophila abortus. Сұр тотықтың жиі ауыратын тағы бір ауруы – гипокальциемияға байланысты ұстамалар. 2–15 жас аралығындағы құстар кальций жетіспеуінен бұл ауруға шалдығады. Синдромның белгілері – тұрғанда немесе қондықтан құлау кезінде дененің тепе-теңдігін жоғалту, сондай-ақ неврологиялық бұзылыстар немесе проблемалар болуы мүмкін.

Ақпараттық қызмет

Құстар өздерінің мінез-құлқы, нейрофизиологиясы және нейроанатомиясы арқылы сананың параллель эволюциясының керемет мысалын ұсынады. Адамға жақын сана деңгейінің дәлелі ең анық африкалық сұр тотықтарда байқалды. Кембридждік сана туралы декларация. Басқа тотықтардан өзгеше, жабайы сұр тотықтар басқа бірнеше түрдің шақыруларын еліктегені құжатталған. Айрин Пеппербергтің тұтқын сұр тотықтармен, әсіресе Алекс атты құспен жасаған зерттеулері олардың қарапайым адам сөздерін мағыналармен байланыстыра білуін, сондай-ақ пішін, түс, сан, нөлдік сезім сияқты абстракті ұғымдарды ақылмен қолдана білу қабілетін ғылыми тұрғыдан дәлелдеді. Пепперберг және басқа орнитологтардың айтуынша, олар дельфиндер, шимпанзелер және тіпті кішкентай балалар деңгейінде көптеген танымдық тапсырмаларды орындайды. Алекс заттарды атаумен қатар, өзінің қалауын сөзбен білдіре алды, бұл сұр тотықтардың сыртқы белгілер мен сезімдер арасындағы айырмашылықты білетінін көрсетеді. Жалпы, сұр тотықтар салыстырмалы түрде жылдам үйрене алады, бірақ олардың ойлауы қарапайым және абстракті емес нәрселермен шектелген. Олар танымдық қорытынды жасай алады, бірақ маймылдар сияқты, олардың да интеллектісі әртүрлі. Мысалы, бір тәжірибеде ыдыстың астына жасырылған тамақты табу кезінде, сұр тотықтар тамақтың қайда екенін анықтай алады, әсіресе оның бастапқы орны бірінші рет көрсетілген жағдайда. Үй жануарлары ретінде ұсталатын сұр тотықтар алғашқы жылында сөйлеуді үйренуі мүмкін, бірақ көпшілігі 12-18 айға дейін алғашқы сөзін айтпайды. Тимнах тотықтары әдетте ертерек сөйлей бастайды, кейбіреулері тіпті бір жасқа толмай тұрып сөйлейді. Екі түрдің де адам тіліне қабілеті мен бейімділігі бірдей, бірақ дауыс беру қабілеті мен бейімділігі әр құстың арасында әртүрлі болуы мүмкін. Сұр тотықтар өздеріне келетін түрлі түрлерге қатысты нақтырақ шақыруларды қолданады, бұл стимулға байланысты ерекшелік деп аталады, себебі құстардың стимулға жауап беретін дауыстық реакциясы бар. 2011 жылы Парис Батыс университетінің Нантер Ла Дефенс университетінің профессоры Далила Бовет басқарган зерттеуде сұр тотықтардың бір-бірімен үйлесімді және ынтымақтаса жұмыс істей алатыны көрсетілді. Олар ғалымдар қойған мәселелерді шеше алды, мысалы, екі құс бір уақытта жіптерді тартып азық ала алады. Басқа бір мысалда, бір құс азық салынған табаны босату үшін тұраққа тұрды, ал екіншісі табаны сынақ құрылғысынан шығарып алды. Содан кейін екеуі де тамақтанды. Бұл құстар өздерінің мінез-құлқының үйлесімді болуы үшін серіктестерінің қажетті әрекеттерді орындауын күтіп отырды. Құстар өздері жұмыс істейтін басқа құстарды таңдауда белгілі бір қалауларын білдірді. Сұр тотықтардың жергілікті ерекшелігін арттыру бойынша жасалған тәжірибеде азық екі бөлек тостақанның астына жасырылды. Тәжірибеші содан кейін бірінші тостақанды көтеріп, астындағысын алып тастады немесе қайта орнына қойды. Бұл бірнеше түрлі комбинацияларда қайталанды, тостақандар басқа тәртіппен көтерілді және тамақ алынып тасталды немесе басқа тәртіппен қайта қойылды. Құстар қай тостақаннан тамақ ішкенін есінде сақтамай, соңғы рет тиіскен тостақанға көбірек қызығушылық танытты. Тағы бір тәжірибелер сериясы сұр тотықтың танымдық қабілеттерін сынады. Жалпы, көптеген жануарлар ыдысқа салынған тамақ сияқты заттармен дыбыстарды байланыстыра алмайды. Алғашында тек қана маймылдар мен кішкентай балалар ғана осы байланысты оңай жасай алатын болса, сұр тотықтардың көп жағдайда да дыбыстарды заттың болуымен байланыстыра алатыны анықталды. Көбінесе, сұр тотықтар ыдыстың ішіне азық-түлік кіретінін таңдау мүмкіндігі берілмес бұрын көлденеңінен шайқаса, жақсы нәтижелер көрсетеді; алайда, одан әрі жасалған тәжірибелер бұл талап емес екенін көрсетті және сұр тотықтардың өте жоғары танымдық қабілеттері бар екенін дәлелдеді.

Ән шығару

Жабайы сұр тотықтар көбінесе сыбызғылайды, тіс қағайды немесе басқа да дыбыстар шығарады. Сұр тотықтың иесі микротолқынды пештердің, телефондардың, сағаттардың, бейне ойындардың және басқа да электрондық құрылғылардың дыбыстарын, сондай-ақ тамшылаған судың, жабайы құстардың және тотық еститін басқа да дыбыстарды жиі еститінін күтуі керек. Сұр тотықтар тіпті бұрынғы иесінен естіген дөрекі сөздерді, олармен бірге тұрмағаннан кейін де қайталай алады. Сұр тотықтар естіген әртүрлі дауыстарды еліктейді және оларды ажырата біледі. Сұр тотықтар түрлі жыртқыштарға қарсы әртүрлі дабыл дыбыстарын қолданады. Сұр тотықтардың дыбысталуын тексеру үшін жасалған тәжірибеде, төрт тотық, шаруашылықта өсірілген, құс қорасына орналастырылды. Олар күні бойы ойыншықтармен бірге бөлмеде уақыт өткізді және күтімшілермен үнемі байланыста болды. Бұл тотықтар естіген дыбыстар зертханадағы канарейкалардың шақырулары, тазалаушылардың шуы, есіктердің сықырлағаны сияқты нәрселерден тұрды. Келесі 3 жыл ішінде тотықтар 50 мыңнан астам дыбыс шығарды. Қызығы, олар шаруашылықта өсірілгенімен, шығарған дыбыстары тек айналадағы ортадан ғана емес, басқа да жерлердегі басқа шаруашылықта өсірілген тотықтардың және тіпті жабайы сұр тотықтардың дыбыстарын да қамтыды.

Қалыптануы мен сақталуы

Бұрынғыдан сирек кездесетін сұр тотық 2007 жылғы IUCN Қызыл тізімінде ең аз уайым тудыратын түрден қатерге жақын түрге көтерілді. Жақында жасалған талдау көрсеткендей, әлемдік популяцияның 21%-ға дейін жыл сайын жабайы табиғаттан алынуы мүмкін. Сұр тотықтар көбею үшін пайдаланатын табиғи қуыстарға ие, үлкен, ескі ағаштарға тәуелді. Гвинея және Гвинея-Бисауда жүргізілген зерттеулерде сұр тотықтардың ұялайтын ағаштарының түрлері, сонымен қатар ағаш өндірісі үшін таңдалатын түрлер екені анықталды. Түрдің жағдайы мен біріншілік орманның жағдайы арасындағы байланыс оң: орман азайып бара жатса, сұр тотықтардың саны да азаяды. Сұр тотық – CITES тізіміндегі ең көп саудасы жасалатын құс түрлерінің бірі. Халық санының үздіріліссіз төмендеуіне, белгіленген квоталардың осыруына және тұрақсыз және заңсыз саудаға (аумақтық мемлекеттер арасындағы сауданы қоса алғанда) жауап ретінде CITES 2004 жылы сұр тотықты CITES маңызды сауданы қараудың VI кезеңіне енгізді. Бұл қарау нәтижесінде бірнеше аумақтық мемлекеттерге экспорттық квоталар ұсынылды және CITES түрлерді аймақтық басқару жоспарларын әзірлеу туралы шешім қабылдады. АҚШ-та 1992 жылғы «Жабайы құстарды қорғау туралы» заңға сәйкес жабайы ауланған сұр тотықты импорттауға тыйым салынған. Еуропалық Одақта 2007 жылғы ЕО директивасы осы және басқа да жабайы құстарды үй жануарлары үшін импорттауға тыйым салады.

Құс шаруашылығы

Бұл ақылды сөйлегіштер қызықты үй жануарлары мен серік құстар бола алады. Олардың құйрықтарды ұстаушылар арасында адал жанкүйерлері бар. Дегенмен, осы қасиеттерінен туындайтын, иелерінен жиі жеке-жеке араласу және қақпақтан тыс бақылауда уақыт өткізуді қамтамасыз ету үшін ерекше міндеттемелерді талап етеді. Оларды адамдар мен ойыншықтар арқылы ынталандырып, әрекетке итермелеу керек, әйтпесе олар стресске ұшырап, өзін-өзі қиындату сияқты мінез-құлықты дамытуы мүмкін. Сұр құйрықтарға үлкен қақпақтар, әртүрлі диета, оның ішінде жаңа тағамдар және көптеген қауіпсіз, шайнауға болатын ойыншықтар қажет. Егер осы талаптар орындалмаса, бұл құстар жағымсыз мінез-құлықты тез дамытып, соңынан емдеуі қиын денсаулық проблемаларын (мысалы, қауырсын жұлу) дамытуы мүмкін. Тіпті ең сау, ең бақытты үй құсы да көп дау-дамалы мен шу тудырады. Басқа көптеген құйрықтар сияқты, олар үйретілмеген, тіпті жақсы әлеуметтендірілген, қолмен өсірілген, құс фермасында өсірілген құс та әдетте оның жабайы атасынан бір-екі буын ғана алыстатылады. Дегенмен, ежелгі гректер, бай римдік отбасылар, Генрих VIII патша, португал теңізшілері және басқалар бұл құстарды үйретіп келгендері тарихтан мәлім.

Мәдени суреттер

Майкл Крайтонның "Next" романындағы "Жерар" кейіпкері – математикамен айналысатын трансгенді сұр тотық. Дик Кинг Смиттің "Гарридің ақымағы" романындағы "Мэдисон" кейіпкері – сұр тотық. Барбара Кингсолвердің "Улы Библиясы" романындағы "Метузелах" кейіпкері – сұр тотық. Фран Смит жазған, Дион Матцен сурет салған балалар кітабы "Достық қауырсындар: Пьермен өмір, африкалық сұр тотық" сұр тотық туралы. Майкл Чабонның "Соңғы шешім" романындағы "Линус Штайнман" кейіпкеріне тиесілі құс – сұр тотық. Донна Эндрюстің "Бізде әрқашан папағайлар болады" кітабында сұр папағай басты кейіпкер Мег Лэнгслоуға қарсыласын ұстауға көмектеседі. Лиз Эванстың "Папағайдай ауру" кітабында атаудағы папағай – сұр папағай. Барбара Д'Аматоның "Қиын Рождество" романындағы басты кейіпкер, Марсаланың "Ұзын Джон Сильвер" есімді сұр тотығы бар. "Бір басқаның жазы" кітабында Билбо Джордж Каррға тиесілі сұр тотық болған. Хью Лофтингтің "Доктор Дулиттл" балалар романдарындағы "Полинезия" кейіпкері – сұр тотық. Фильмдегі кейіпкерді көк және алтын арая ойнады. Томас Бернхардтың "Иммануил Кант" пьесасында философ өзінің Psittacus erithacus-ын шексіз мақтап, оның логикасын тек өзі ғана түсінеді дейді. Мерседес Лаккидің "Грей" және "Грейдің көлеңкесі" әңгімелерінде қожайынымен ерекше байланыста болатын сұр тотық бейнеленген. Веб-комикст Мэтью Инман, сондай-ақ "The Oatmeal" деп танылған, өзінің сүйікті сұр тотығы туралы веб-комиксті жазды. Мен өлмеген тотықпен тікелей тәжірибем бар.