Кіріспе

Passeriformes отрядының құстар тұқымдасы

Жұмақ құстары – Passeriformes отрядының Paradisaeidae тұқымдасына жататын құстар. Көптеген түрлері Индонезияның шығысында, Папуа-Жаңа Гвинеяда және Австралияның шығысында таралған. Тұқымдас 17 туысқа біріктірілген 45 түрді қамтиды. Бұл тұқымдастың өкілдері, ең алдымен, еркектерінің әдемі қауырсындарымен танымал, олардың көпшілігінде жыныстық диморфизм байқалады. Бұл түрлердің аталықтарында мүңкісінен, қанаттарынан, құйрығынан немесе басынан өсетін ұзын, әсем қауырсындар болады. Көбінесе олар тығыз жаңбырлы ормандарда тіршілік етеді. Барлық түрлердің қорегін жемістер мен, аздаған дәрежеде, бунақденелілер құрайды. Жұмақ құстарының көбею жүйесі моногамиядан лек типтес полигамияға дейін әртүрлі. Бірқатар түрлерге аң ауру және мекендеу ортасының жойылуы қауіп төндіреді.

Таксономия

Paradisaeidae туысы 1825 жылы ағылшын натуралисі Уильям Джон Суэйнсон Paradisaea типтік туысы ретінде (Paradiseidae деп аталып) енгізілді. Көп жылдар бойы жұмақ құстары боуэр құстарымен тығыз байланысты деп есептелді. Бүгінде екеуі де Австралиялық Corvida туыстығына жатқызылса да, олардың тек қана алыс туыс екені қазірде саналады. Жұмақ құстарының эволюциялық жағынан ең жақын туыстары – қарғалар мен сұңқарлар тұқымдасы (Corvidae), монархтар (Monarchidae) және Австралияның саз құстар тұқымдасы (Struthideidae). Туыстың нақты шекаралары да қайта қарастырылып келді. Сатин құстарының үш түрі (Cnemophilus және Loboparadisea туыстары) жұмақ құстарының Cnemophilinae қосалқы туысы ретінде қарастырылды. Ауыз, аяқ морфологиясы және ұя салу әдеттеріндегі айырмашылықтарға қарамастан, олар 2000 жылғы зерттеуге дейін осы туыста қалды, ол зерттеу оларды жидекке жеміс жейтін құстар (Melanocharitidae) тұқымдасына жақын, жеке туысқа көшірді. Сол зерттеу Макгрегор жұмақ құсының ірі Австралиялық балжегіштер тұқымдасының мүшесі екенін де анықтады. Осы үш түрден басқа, осы туыстың әлеуетті мүшелері болып саналатын бірқатар жүйелік тұрғыдан түсініксіз түрлер мен туыстар бар. Жаңа Гвинеядан шыққан Melampitta туысының екі түрі жұмақ құстарымен байланыстырылған, бірақ олардың қарым-қатынасы әлі де белгісіз, соңғы кезде олар Австралияның саз құстарымен байланыстырылды.

Филогения

Мартин Ирестедт және оның әріптестері осы отбасының туыс деңгейіндегі филогенезін анықтады.

Гибридтер

Жұмақ құстарының гибридтері әртүрлі түрлердің өкілдерінің, сыртқы түрі ұқсас және таралу аймақтары бір-бірімен тоғысқанда, бір-бірін өз түрлерімен шатастырып, будандасуы нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Эрвин Стресманн жұмақ құстары арасындағы будандастыру сипатталған түрлердің көптеген түрлерінің сирек кездесуін түсіндіруге болатынын түсінген соң, көптеген даулы үлгілерді зерттеді және 1920-1930 жылдары өз гипотезасы бойынша бірнеше мақала жариялады. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында сипатталған көптеген түрлер қазіргі таңда гибридтер деп есептеледі, бірақ кейбіреулерінің мәртебесі әлі де даулы; олардың нақты статусын анықтау үшін музейлік үлгілердің генетикалық зерттеулері қажет, бұл зерттеулер 2021 жылдың жазында Солтүстік Америкада, Оңтүстік Америкада, Африкада, Еуропада, Азияда және Австралияда, сондай-ақ Орталық парк зообағындағы құс үйіндегі құстарда жүргізіледі.

Сипаттама

Парадиз құстары қара қарғалармен тығыз байланысты. Парадиз құстарының мөлшері кішкентай патша парадиз құсынан бастап, иілген қауырсынды манукодқа дейін әртүрлі, олардың ұзындығы тиісінше және болып келеді. Ұзын құйрығы бар қара қылқалам ең ірі түр, оның ұзындығы құрайды. Көптеген түрлерде еркектердің құйрықтары әйелдерге қарағанда ірі және ұзын болады, ал айырмашылықтар шамалыдан ең жоғары деңгейге дейін жетеді. Қанаттары дөңгелек пішіндес, ал кейбір түрлерде еркектерде дыбыс шығару үшін құрылымдық өзгерістер болады. Тұқымдастықта мүңк пішініне қатысты айтарлықтай айырмашылықтар бар. Мүңк ұзын және иіліңкір болуы мүмкін, мысалы, қылқаламдар мен мылтық құстарда, немесе Астрапиялар сияқты кішкентай және тар болуы мүмкін. Дене мөлшері сияқты, мүңк мөлшері де жыныстар арасында өзгереді, бірақ әйелдердің мүңктері еркектерге қарағанда ірірек түрлер жиі кездеседі, әсіресе жәндіктермен қоректенетін түрлерде. Бірнеше түрлер жағалау мангр тоғайларында тіркелген. Ортаңғы таулы жерлер – ең көп таралған мекендеу орындары, соның ішінде қырық түрдің отызы 1000–2000 метр биіктікте кездеседі.

Тамақ және тамақтандыру

Бейбіт құстардың тамақтануында көбінесе жеміс-жидек пен буынтұқымдылар басым, бірақ аз мөлшерде нектар мен кіші омыртқалы жануарлар да қосымша алынуы мүмкін. Екі тағам түрінің арақатынасы түрлерге байланысты өзгереді, кейбір түрлерде жеміс басым болса, ал басқаларында буынтықтылар тамақтанудың негізгі бөлігін құрайды. Бұл арақатынас түрлердің мінез-құлқының басқа да аспектілеріне әсер етеді; мысалы, жеміс жейтін түрлер көбінесе орманның жоғары жағында тамақтанады, ал жәндік жейтіндер ортаңғы қабатта тамақтанады. Жеміс жейтін құстар жәндік жейтін, оқшау және аумақтық құстарға қарағанда әлеуметтік болып келеді, оның ішінде Paradisaea туысы кіреді. Басқалары, мысалы Cicinnurus және Parotia түрлерінде өте ритуалды жұптасу билері бар. Paradisaeidae отбасының ішінде ұрғашылардың таңдауы еркектердің құдалану мінез-құлқын қалыптастыруда және дыбыс, түс және мінез-құлықтың көркемдік үйлесімдерінің эволюциясын итермелейді. Жыныстық диморфизмге ие түрлерде еркектер көп әйелді, бірақ кем дегенде кейбір мономорфты түрлерде моногамды болады. Бұл құстарда будандасу жиі кездеседі, бұл жұмақ құстарының көп әйелді түрлері әртүрлі туыстарға жататындығына қарамастан өте жақын екенін көрсетеді. Көптеген будандар бұрын жаңа түрлер деп сипатталған, және Ротшильдтің түтікшелі жұмақ құсы сияқты кейбір түрлердің жарамдылығына қатысты күмән туындайды. Жұмақ құстары ұяларын жапырақ, папоротник және жүзім бұтақтары сияқты жұмсақ материалдардан жасайды, әдетте ағашқа тігілген бұтақтарға орналастырады. Жұмыртқалар 16–22 күннен кейін жарылады, ал жас құстар 16–30 күн аралығында ұядан ұшып кетеді.

Адамдармен қарым-қатынасы

Жаңа Гвинея қоғамдары көбінесе киімдері мен салтындарында жұмақ құсының қауырсындарын пайдаланады, ал бұл қауырсындар бұрынғы ғасырларда Еуропада әйелдердің бас киімдерін безендіру үшін танымал болған. Қауырсынға аң аулау және олардың мекендеу ортасын жою салдарынан кейбір түрлердің саны азайып, құрып кетуге жақын қалды; орманды кесу арқылы мекендеу ортасының жойылуы қазіргі күні ең басты қауіп болып табылады. Антонио Пигафетта былай деп жазған: «Жергілікті халық бізге бұл құстар жердегі жұмақтан келгенін айтты және оларды болн диуата деп атайды, яғни ‘Құдайдың құстары’». Осыдан «жұмақ құсы» деген атаудың және аяқтары жоқ – apoda деген ғылыми атауының шығуы басталады. Максимилиан Трансильванның басқа бір мәліметінде 19 ғасырға дейін жұмақ құсының синонимі ретінде қолданылған Манукодиатаның түрі – Мамуко Диата термині қолданылған.

Құстарды бақылау

Соңғы жылдары жұмақ құстары туралы суреттер мен бейнелердің интернетке қолжетімді болуы әлемдегі құс бақылаушылардың қызығушылығын арттырды. Олардың көптегені Батыс Папуаға, Раджа Ампаттағы Уилсон жұмақ құсынан (Diphyllodes respublica) және Қызыл жұмақ құсынан (Paradisaea rubra) бастап, Суснюкті ормансындағы Кішкентай жұмақ құсына (Paradisaea minor), Керемет мылтық құсына (Ptiloris magnificus), Патша жұмақ құсына (Cicinnurus regius), Ай тәрізді лофоринаға (Lophorina niedda) және Керемет жұмақ құсына (Diphyllodes magnificus) дейін әртүрлі жұмақ құстарын көруге барады. Бұл қызмет жұмақ құстарын аулауға қатысатын жергілікті ауыл тұрғындарының санын айтарлықтай азайтуда.

Аң аулау

Бейбіт құстарды аулау өте ұзақ уақыттан бері, мүмкін адамдар қоныстанғаннан бастап қана жүзеге асырылып келеді. Ең көп ауланатын түрлердің арасында, аталықтары әшекейлік қауырсындары толық жетілместен бұрын-ақ мүмкіндігінше жұптасуға тырысады. Бұл, жүздеген жылдар бойы сақталған аң аулау қысымына қарамастан, популяция деңгейін сақтауға бейімделу болуы мүмкін. Табиғатты зерттеуші, саяхатшы және жазушы Альфред Рассел Уоллес алты жыл осы аймақта болып, өз очерктерін "Малай архипелагы" (1869 жылы жарық көрген) атты еңбегінде қалдырды. Оның экспедициялық тобы көптеген жануарлар мен құстардың түрлерін, соның ішінде үлкен, патшалық, он екі сымды, керемет, қызыл және алты сатылы жұмақ құстарын атып, жинап, сипаттады. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында әйелдер киімдеріне арналған қауырсын алу үшін құстарды аулау кеңінен таралған, бірақ қазіргі таңда құстар заңмен қорғалады, жергілікті тайпалардың салт-дәстүрлік қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ұзақ мерзімді аулаудан басқа. Pteridophora қауырсындарының жағдайында ескі құс сарайларынан жинауға рұхсат етіледі.

Басқа мысалдар

Оңтүстік жарты шардағы Апус шоқжұлдызы жұмақ құсын бейнелейді. Сюзан Карике жасаған Папуа-Жаңа Гвинеяның туында ересек қанатты ер жұмақ құсы суреттелген. Дэвид Аттенбороу "Аттенбороу жұмақта" атты деректі фильмінде осы құстар отбасының әртүрлі түрлерін көрсеткен. Индонезия армиясының әскери аймақ басқармасы "Cenderawasih" деп аталады, бұл құстың жергілікті атауы. Республика құрылғанға дейін, жұмақ құсының қауырсыны Непал королі киген Шрипеч патшалық тәжінде пайдаланылған. Қазір бұл тәж Нарайнихити сарайының мұражайында сақталады.