Кіріспе
Кішкентай, ұзын құйрықты, тұқым жейтін попугай – буджеригар (Melopsittacus undulatus), сонымен қатар, жалпы попугай, қабықшалы попугай немесе баджи (BUJee) деп те аталады. Бұл – кішкентай, ұзын құйрықты, тұқым жейтін попугай. Табиғатта олардың түсі жасыл және сары болып келеді, мойны, арқасы және қанаттарында қара, тісті тәрізді белгілер болады. Баджилер тұтқында көк, ақ, сары, сұр түстерде және тіпті кішкентай тоқпанмен өсіріледі. Жастар мен балапандар мономорфты, ал ересектерді жүзінің түсі мен мінез-құлқы арқылы ажыратуға болады. Бұл түр Melopsittacus туысының жалғыз өкілі, ал бұл туыс Melopsittacini тайпасының жалғыз туысы болып табылады. Буджигардың атының шығу тегі белгісіз. 1805 жылы алғаш рет тіркелген буджеригарлар кішкентай мөлшері, төмен бағасы және адам сөйлеуін қайталау қабілетінің арқасында бүкіл әлемде танымал үй жануарларына айналды. Олар үйретілген иттің және мысықтың артынан әлемдегі үшінші ең танымал жануар болып саналады. Баджилер – 19 ғасырдан бері тұтқында өсіріліп келе жатқан көшпелі, топтап тіршілік ететін попугайлар. Тұтқында да, жабайы табиғатта да, олар мүмкіндігі келгенде жұптармен көбейеді. Олар Австралияның құрғақ аймақтарында кездеседі, онда бес миллион жылдан астам уақыт бойы қатал жағдайларға төтеп берді. Олардың сәттілігіне көшпелі өмір салты және қозғалыс кезінде де көбейе алу қабілеті себеп. Буджигарлар лорилер мен инжир попугайларымен тығыз байланысты.
The budgerigar ('/b//ʌ//dʒ//ər//ɪ/,/ɡ//ɑːr//, // //ə//r//iː// / BUJərihgar, əree ; Melopsittacus undulatus), also known as the common parakeet, shell parakeet or budgie ('/b//ʌ//dʒ//i/ BUJee), is a small, long tailed, seed eating parrot. Naturally, the species is green and yellow with black, scalloped markings on the nape, back, and wings. Budgies are bred in captivity with colouring of blues, whites, yellows, greys, and even with small crests. Juveniles and chicks are monomorphic, while adults are told apart by their cere colouring, and their behaviour. The species is the only member of the genus Melopsittacus, which is the only genus in the Melopsittacini tribe. The origin of the budgerigar's name is unclear. First recorded in 1805, budgerigars are popular pets around the world due to their small size, low cost, and ability to mimic human speech. They are likely the third most popular pet in the world, after the domesticated dog and cat. Budgies are nomadic flock parakeets that have been bred in captivity since the 19th century. In both captivity and the wild, budgerigars breed opportunistically and in pairs. They are found wild throughout the drier parts of Australia, where they have survived harsh inland conditions for over five million years. Their success can be attributed to a nomadic lifestyle and their ability to breed while on the move. The budgerigar is closely related to lories and the fig parrots.
Этимология
Буджергир атауына қатысты бірнеше гипотеза бар. Бір болжам бойынша, «буджергир» атауы гамилярай тіліндегі «гиджирига» немесе юаваларай тіліндегі «гиджирага» сөздерінің бұрмаланған немесе өзгерткен түрі болуы мүмкін. Тағы бір мүмкін түбі – «буджергир» сөзі австралиялық ағылшын тіліндегі «жақсы» деген мағынаны білдіретін «буджери» немесе «буджири» және «гар» («коккату») сөздерінен жасаған өзгертілген форма болуы мүмкін. Көптеген дереккөздерде «жақсы» деген сөз айтылса да, кейбіреулері «жақсы құс» деп көрсетеді, бірақ бұл аймақтағы жергілікті тұрғындардың есептері тікелей аударманы «жақсы тағам» деп нақтылауда дәл болуы мүмкін. Басқаша жазылу түрлеріне «буджеррига» және «бечеррига» жатады, соңғысы Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Ливерпуль жазығының жергілікті халқы қолданған. Буджергирдің басқа да атаулары бар: қабықшалы попугай немесе қабықшалы кокил, сопақшалы көк кокил, канарейка попугай, зебра попугай, ұшу құсы және иық попугай. «Агапорнис» туысына жататын кішкентай попугайларға қатысты қолданылатын «lovebird» атауы буджергирлерге де қолданылады, себебі олардың жақын орналасуы, бір-бірін тазалауы және ұзақ мерзімді жұптық байланыстары бар. «Undulatus» түрінің атауы латын тілінен аударғанда «толқынды» немесе «толқынды өрнекті» білдіреді. Буджергирлердің Neophema және Pezoporus туыстары арасындағы байланыс ретінде қарастырылған кездер болған, бұл қауырсындағы жолақты өрнекке негізделген. Табиғи ортада, Австралияда буджергирлер тұтқындықтағыларға қарағанда айтарлықтай кішкентай болады. Бұл попугай түрі тұтқында көптеген басқа түстер мен реңктерде өсірілді (мысалы, көк, сұр, сұр жасыл, ала, қызғылт, ақ, сары-көк). Жануарлар дүкендерінде көк, жасыл немесе сары түсті буджергирлерді көруге болады. Басқа попугайлар сияқты, буджергирлердің қауырсыны ультракүлгін сәулелерде жарқырайды, бұл құдалану және жұпты таңдаумен байланысты болуы мүмкін. Олардың тұмсығының жоғарғы жартысы төменгі жартысынан биік, жабық кезде төменгі жағын жабады. Тұмсық тым ілгері шығып тұрмайды, себебі оны қалың, жұмсақ қауырсындар қоршап тұрады, бұл тұмсықтың бетке жақын жатқан сияқты көрінуіне себеп болады. Жоғарғы жартысы ұзын, тегіс қақпақ ретінде, ал төменгі жартысы шамамен жартылай стақан сияқты болады. Бұл тұмсықтар құстарға өсімдіктер, жемістер және көкөністерді жеуге мүмкіндік береді. Шараның түсі (мұрын тесіктерін қамтитын аймақ) жынысқа қарай өзгереді: еркектерде лаванда/ашық көк, әйелдерде ақшыл қоңыр/ақ (көбеймейтін кезде) қоңыр (көбейтілген кезде) және екі жыныстың да жас құстарында қызғылт (жас еркектерде көбінесе біркелкі қызғылт түсті). Мінез-құлқы мен бас пішіні де жынысты анықтауға көмектеседі. Ветеринарлар құстың жынысын анықтау үшін инвазивті зерттеулер жүргізе алады немесе қан, қауырсын немесе жұмыртқа қабығының үлгілерін алады. Ересек еркектерде шара ашық көктен қоңырға дейін болуы мүмкін, бірақ кейбір түстерде (мысалы, қара көзді, даниялық пиостар (рецессивті пиостар) және инолар) лаванда, қызғылт немесе қызғылт түсті болуы мүмкін. Еркектердің мінез-құлқы оларды әйелдерден ажыратады. Еркектер көбінесе көңілді, сыртқа қарайтын, әуесқой, бейбіт және көп сөйлейтін болады. Әйелдердің шарасы жас кезінде қызғылт түсті болады. Олар өскен сайын, көбею маусымында ақшыл немесе бежевый түстен қоңырға (көбінесе «қабыршақты» текстурамен) өзгереді және бас жағының артқы бөлігі (мойынның үстінде) жалпақ болады. Әйелдер көбірек үстемдік етеді және әлеуметтік жағынан төзімділігі төмен. Бұл мінез-құлық еркектерге қарағанда басқа әйелдер арасында көбірек байқалады. Ультракүлгін спектр олардың қауырсындарын жарқыратады, бұл жұптасу үшін тартымдылықты арттырады. Буджергирлердің тамағындағы дақтар ультракүлгін сәулелерді шағылыстырады және жеке құстарды ажыратуға көмектеседі.
Экология
Будгеригарлар көшпелі болып келеді және қоршаған орта жағдайлары өзгергенде үйірлер басқа жерге қоныс аударады. Құрғақшылық үйірлерді орманды жерлерге немесе жағалау аймақтарына қарай жетелейді. Олар шөптер мен бидай тұқымдарымен қоректенеді, кейде пісіп келе жатқан бидаймен де азықтанады. Бұл түр Пуэрто-Рико және АҚШ-тың түрлі аймақтарына әкелінген. Будгеригарлар негізінен шөп тұқымдарымен қоректенеді. Тұқымдардағы судың аздығына байланысты, олардың тірі қалуы тұщы судың болуына тікелей байланысты. Олар бір-біріне қамқорлық танытып, бір-бірін тазалап немесе тамақтандырып жақындық көрсетеді. Будгеригарлар бір-бірін тамақтандыру үшін тұқымды жеп, содан кейін оны өздерінің әріптесінің аузына қайтарады. Кейбір аймақтардағы популяциялар шаруашылықтарда судың қосымша көлеміне байланысты артқан. Ұяларын ағаштардағы, қоршау тіректеріндегі немесе жерде жатқан бұтақтардағы ойықтарда салады; төрттен алтыға дейін жұмыртқа 18–21 күндей күніге жатады, ал жас қозылар ұядан шамамен 30 күннен кейін ұшып кетеді. Бірінші жұмыртқадан кейін, әдетте, келесісіне дейін екі күн аралық болады. Әдетте, ол төрттен сегіз жұмыртқа салады және оларды (әдетте, екінші немесе үшінші жұмыртқасын салғаннан кейін) 21 күндей күніге жатады. Алғашқы гипотеза бойынша, олар бұл әрекетті "үйірсу практикасы" ретінде жасайды, осылайша ұрғашылар үшін жақсы көбею серіктесі болуға дайындалады, бірақ бір жынысты мінез-құлыққа қатысу мен жұптасу табысы арасында кері байланыс бар. Будгеригарлардағы денсаулық мәселелерінің және физикалық аномалиялардың көпшілігі генетикалық себептерге байланысты. Өсіруге пайдаланылатын құстар белсенді, сау және туыс емес болуын қадағалау керек. Туыс құстар немесе майлы ісігі немесе басқа да генетикалық денсаулық проблемалары бар құстарды көбейтуге рұқсат етілмеуі керек. Паразиттер (тұшқандар, кенелер, құрттар) және патогендер (бактериялар, саңырауқұлақтар және вирустар) жұқпалы болып табылады және тікелей немесе жанама байланыс арқылы жеке тұлғалар арасында таратылады. Ұя салынған қораптарды әр пайдаланғаннан кейін тазалау керек. "Бұзылған аяқ" жас будгеригарларда және басқа да құстарда жиі кездесетін мәселе; құстың бір аяғы сыртқа қарай иілген, бұл оның дұрыс тұрып, басқа қозылармен азық үшін бәсекелесуіне кедергі келтіреді, сонымен қатар ересекте көбеюге қатысты қиындықтарға да әкелуі мүмкін. Бұл жағдай жас будгеригарлардың ұя салынған қораптың еденінде қайта-қайта сығалануынан туындайды. Ұя салынған қораптың түбіне қауіпсіз төсек немесе ағаш ұнтағын салса, осы мәселенің алдын алуға болады. Сонымен қатар, аналық құсқа төсекке айналдыру үшін жеуге арналған бірнеше қағаз парақтарын қорапқа салуға болады.
Даму
Жұмыртқалар шамамен 18–20 күннен кейін жарыла бастайды. Балапандар - алтрициалдық – соқыр, қауырсыны жоқ, басын көтере алмайды және толығымен күші жоқ. Будгеригарлар әлеуметтік жануарлар және оларға ойыншықтар және адамдармен немесе басқа будгеригарлармен өзара әрекеттесу арқылы ынталандыру қажет. Будгеригарлар, әсіресе ұрғашылары, ағаш сияқты материалдарды шайнайды. Будгеригар қауіп сезінгенде, мүмкіндігінше биікке қонып, денесіне жақын қауырсындарын жабыстырып, жіңішкелеу көрінуге тырысады. Үйретілген будгеригарларды сөйлеуге, сыбызғылауға және адамдармен ойнауға үйретуге болады. Еркектер де, ұрғашылар да ән айтады, дыбыстар мен сөздерді еліктеуге үйреніп, қарапайым трюктер жасай алады, бірақ ән айту және еліктеу еркектерде жақсырақ дамыған және жетілдірілген. Ұрғашылар көбінесе оннан астам сөзді еліктеуге үйренбейді. Еркектер ондағаннан жүздей сөздерді оңай меңгере алады. Жануар ретінде ұсталатын еркектер, әсіресе жалғыз ұсталғандары, әдетте жақсы сөйлейді. Будгеригарлар мүңкілерін ұштау үшін қолдарына тигеннің бәрін шайнайды. Бұл үшін минералды тастар (иодимен толықтырылған), кеспе және жұмсақ ағаш бөліктері жарайды. Кеспелер сонымен қатар жұмыртқаның дұрыс қалыптасуы және сүйектердің мықты болуы үшін қажетті кальцийді де қамтамасыз етеді. Қамауда будгеригарлар өрташа есеппен бес-сегіз жыл өмір сүреді, бірақ 15–20 жылға дейін өмір сүргендері де кездеседі. Өмір сүру ұзақтығы тұқымына, тегіне және денсаулығына байланысты, сонымен қатар физикалық жаттығулар мен тамақтану да маңызды рөл атқарады. Будгеригарлар сезімтал адамдарда "құс өкпесі" – гиперсезімталдық пневмонитінің бір түрін тудыруы мүмкін. Бірнеше аурудан басқа, осы түрге тән аурулар адамдарға жұқпайды.
Budgerigars are social animals and require stimulation in the shape of toys and interaction with humans or with other budgerigars. Budgerigars, and especially females, will chew material such as wood. When a budgerigar feels threatened, it will try to perch as high as possible and to bring its feathers close against its body in order to appear thinner. Tame budgerigars can be taught to speak, whistle and play with humans. Both males and females sing and can learn to mimic sounds and words and do simple tricks, but singing and mimicry are more pronounced and better perfected in males. Females rarely learn to mimic more than a dozen words. Males can easily acquire vocabularies ranging from a few dozen to a hundred words. Pet males, especially those kept alone, are generally the best speakers. Budgerigars will chew on anything they can find to keep their beaks trimmed. Mineral blocks (ideally enriched with iodine), cuttlebone and soft wooden pieces are suitable for this activity. Cuttlebones also supply calcium, essential for the proper forming of eggs and bone solidity. In captivity, budgerigars live an average of five to eight years, but life spans of 15–20 years have been reported. The life span depends on breed, lineage, and health, being highly influenced by exercise and diet. Budgerigars have been known to cause "bird fancier's lung" in sensitive people, a type of hypersensitivity pneumonitis. Apart from a handful of illnesses, diseases of the species are not transmittable to humans.
Түс мутациялары
Барлық тұтқындағы балдырлар екі негізгі түс тобына бөлінеді: ақ негізді (көк, сұр және ақ) және сары негізді (жасыл, сұр-жасыл және сары). 2001 жылы Виктор атты балдырдың жазбалары БАҚ-тың назарына ілікті. Виктордың иесі, канадалық Райан Б. Рейнольдс, Виктордың жағдайға қарай сөйлесе алатынын және болашақты болжай алатынын мәлімдеді. Кейбіреулер осы жануар өзінің өлімін болжаған деседі, бірақ құссыз осы мәселені одан әрі зерттеу қиын. 2001 жылдың өзінде де жазбалар ғылыми талдаудан өтуде. Сыншылар Виктордың жазбадағы сөйлеуі жағдайға қарай айтылған деп анықтау үшін жеткілікті ашық емес деп санайды. "Диско" атты балдыр 2013 жылы интернетте кеңінен танымал болды. 2023 жылға қарай Дисконың YouTube арнасы 24 198 346 рет қаралыпты. Дисконың ең көп қайталаған сөздерінің қатарында "Мен ұры емеспін" және "Ешкім құс баланы бұрышқа тықпайды!" бар. Диско 2017 жылы қайтыс болды.
Танымал мәдениетте
Ерлерге арналған кішкентай шомылуға арналған костюмдер, көбінесе togs немесе "Speedos" деп аталады, Австралияда бейресми түрде "budgie контрабандистері" деп аталады. Бұл тіркес, ер адамның жыныс мүшелерін қамтитын, тығыз киімнің кішкентай попугайға (budgie) ұқсас көрінуіне байланысты әзілде пайда болған. Бұл сөз 2016 жылы Оксфорд ағылшын сөздігіне ресми түрде қосылды.