Кіріспе
Құс түрлері
Жаңа Каледония қарғасы (Corvus moneduloides) – Corvidae тұқымдасының орташа мөлшердегі өкілі, Жаңа Каледонияға тән. Бұл құс өзінің ерекше дауысы үшін көбінесе "qua qua" деп аталады. Ол көптеген түрлі омыртқасыздармен, жұмыртқалармен, балалықтармен, кішкентай сүтқоректілермен, құмырсқалармен, жаңғақтармен және тұқымдармен қоректенеді. Жаңа Каледония қарғасы кейде қуыстар мен жарықтардағы құрттарды ұстау үшін тармақшаны құртқа тигізіп, оны шағып алуға мәжбүрлейді, содан кейін құрт ілінген тармақшаны тартып алады. Осылай тамақтану әдісі Жаңа Каледония қарғасының құралдарды қолдануға қабілетті екенін көрсетеді. Олар сондай-ақ ілгектер жасауға да шебер. Осы жағдайлардың нәтижесінде Жаңа Каледония қарғасы ғалымдар үшін құралдарды қолдану мен жасау интеллект эволюциясына қалай әсер ететінін түсінуге тырысатын үлгілі түрге айналды.
Сипаттама
Жаңа Каледония қарғасы – орташа мөлшердегі (ұзындығы бойынша) қарға, үй қарғасына ұқсас, бірақ одан кем жіңішкелеу. Құстың қауырсыны күлгін, қою көк және жақсы жарықта жасыл түстермен жарқыраған қара түсті. Оның мұнығы, аяқтары мен таяқшалары қара. Мұнығы орташа мөлшерде, бірақ ерекшелігі – төменгі жақ сүйегінің ұшы жоғары қарай иілген, нәтижесінде ол кескіш тәрізді болып көрінеді. Осы мұнықтың морфологиясы құралды тік ұстау қажеттілігінен туған табиғи іріктеудің нәтижесі деп саналады. Оның дауысы жұмсақ "уа-уа" немесе "вак-вак" деп сипатталса, кейде қарлығана "ква-ква" немесе "ваарк" сияқты естіледі. Жаңа Каледонияда бұл құс өзінің ерекше дауысы үшін көбінесе "ква-ква" деп аталады.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Құс Тынық мұхитындағы Жаңа Каледония аралдарының эндемигі, біріншілік орманды мекендейді. Ол тек басты арал – Гранде-Терреде және Лояльді аралдарының бірі – Маре аралында ғана табалады.
Экология және мінез-құлық
Жаңа Каледония қарғасы кең ауқымды азықпен қоректенеді, оның ішінде көптеген жәндіктер мен басқа омыртқасыздар (кейбіреулерін ұшып бара жатқанда ептілікпен ұстайды, тіпті түнде ұшатын жәндіктерді де, оларды көктемде ұстайды), жұмыртқалар мен балалар, кішкентай сүтқоректілер, бұршақтар (оларды биіктіктен қатты тастарға тастайды) және әртүрлі жаңғақтар мен тұқымдар. Бұл түрдің жарықтар мен тесіктерде жасырынған жемтіңді ұстау үшін таяқшалар мен жапырақтардан құрал жасау қабілетімен белгілі. Бұл құралдардың табиғи түрде тікендері болуы мүмкін, немесе кейде құстар оларды ілгекшелерге айналдырады. Құрал бұтақтың немесе ағаштың жарығына немесе тесігіне салынады, ал жемтіні құралды шағуға итермелейді. Содан кейін қарға құралды жемтісі ілініп тұрған күйінде тартып алады және жемтіні жеп қояды. Осылайша ұсталған құрттар қарғалардың рационының маңызды бөлігі екені анықталды. Жаңа Каледония қарғасы Галапагос аралдарындағы тоқылдақтар мен жәндік жейтін тоқылдақтардың экологиялық нишасын толықтырады, себебі соңғысы және Жаңа Каледонияда тоқылдақтар жоқ. Жәндік жейтін тоқылдақтың тамақтану әдісі кішкентай бұтақшаны пайдаланып, құрттарды ағаштан ақырындап шығарып алумен ерекшеленеді. Жаңа Каледония қарғасының ұясы әдетте қыркүйектен қарашаға дейін 2-3 жұмыртқа салынған ағаштың биік жерінде салынды.
Құралдарды пайдалану және жасау
Бұл түрдің өкілдері орман жағдайында жәндіктер мен қуыршақтарды алу үшін кішкентай бұтақтарды іздеп, оларды ағаштардың тесіктеріне тығып пайдаланады. Жаңа Каледония қарғалары бұталардан бұтақтарды сындырып, оларды кесіп функционалды таяқ құралдар жасауға қабілетті. Яғни, бұл түрлер бұрынғы құралдарды өзгерту арқылы жаңа құралдар ойлап тапқандай көрінеді, содан кейін осы жаңалықтарды мәдени топтағы басқа дараларға жеткізеді. Оукленд университетінің ғалымы Гавин Р. Хант және оның әріптестері қарғалардың панданус (немесе бұрандалы қарағай) жапырақтарынан жасаған құралдарын зерттеді. 5500 жапырақтан қалған кескіш іздердің таралуын бақылау нәтижесінде, тар және қадамды құралдар кең құралдардың жетілдірілген нұсқалары екені анықталды. "Аралдағы әрбір құрал түрінің географиялық таралуы көптеген тәуелсіз ойлап табудың орнына, бірегей бастау тегін көрсетеді". Бұл өнертабыстар, құрастыру процесіндегі нәзік өзгерістерді қамтиды, бір жеке тұлғадан екіншісіне беріліп отырғанын білдіреді. Жаңа Каледония қарғасы табиғатта кездеспейтін материалдардан да құралдар жасай алады. 2002 жылы Оксфорд университетінің зерттеушісі Алекс Кацельник және оның әріптестері Бетти және Абель деп аталған екі Жаңа Каледония қарғасын байқады:
The New Caledonian crow is the only non primate species for which there is evidence of cumulative cultural evolution in tool manufacture. That is, this species appear to have invented new tools by modifying existing ones, then passing these innovations to other individuals in the cultural group. Gavin R. Hunt and colleagues at the University of Auckland studied tools the crows make out of pandanus (or screw pine) leaves. Observations of the distribution of 5,500 leaf counterparts or stencils left behind by the cutting process suggest that the narrow and the stepped tools are more advanced versions of the wide tool type. "The geographical distribution of each tool type on the island suggests a unique origin, rather than multiple independent inventions". This implies that the inventions, which involve a delicate change in the manufacturing process, were being passed from one individual to another. The New Caledonian crow also spontaneously makes tools from materials it does not encounter in the wild. In 2002, researcher Alex Kacelnik and colleagues at the University of Oxford observed of a couple of New Caledonian crows called Betty and Abel:
This observation was further investigated in a series of studies. Out of ten successful retrievals, Betty bent the wire into a hook nine times. Abel retrieved the food once, without bending the wire. The process would usually start with Betty trying to get the food bucket with the straight wire, but then she would make a hook from it bending it in different ways, usually by snagging one end of the wire under something, and then using the bent hook to pick up the tray. Clearly, Betty's creation of hooks cannot be attributed to the shaping or reinforcement of trial and error behavior. In 2004, Hunt observed the crows in the wild also making hooks, but the adaptation to the new material of the wire was clearly novel and appeared purposeful. Intentional tool manufacture, even if it is generalizing a prior experience to a novel context, is rare in the animal world. These crows also use tools to investigate potentially dangerous objects, such as a rubber snake or a flashing LED bike light.
Бұл байқаулар бірқатар зерттеулерде одан әрі зерттелді. Он рет сәтті тамақ алудың ішінде, Бетти сымды тоғыз рет иіп, ілмек жасады. Абель сымды иіп, бір рет тамақты алды. Әдетте, Бетти тура сыммен тамақ себетін алуға тырысады, бірақ содан кейін оны әртүрлі тәсілдермен иіп, ілмекке айналдырады, көбінесе сымның бір жағын бірдеңеге іліп, содан кейін иілген ілмекпен табақты көтереді. Беттидің ілмек жасауы сынақ пен қателік тәжірибесінің нәтижесі емес. 2004 жылы Хант жабайы қарғалардың да ілмек жасағанын байқады, бірақ сымның жаңа материалына бейімделуі жаңа және мақсатты болды. Қасақана құрал жасау, тіпті ол бұрынғы тәжірибені жаңа жағдайға бейімдеу болса да, жануарлар әлемінде сирек кездеседі. Бұл қарғалар қауіпті нәрселерді, мысалы, резеңке жыланды немесе шамдаған велосипед фарасын тексеру үшін де құралдарды пайдаланады.
The New Caledonian crow is the only non primate species for which there is evidence of cumulative cultural evolution in tool manufacture. That is, this species appear to have invented new tools by modifying existing ones, then passing these innovations to other individuals in the cultural group. Gavin R. Hunt and colleagues at the University of Auckland studied tools the crows make out of pandanus (or screw pine) leaves. Observations of the distribution of 5,500 leaf counterparts or stencils left behind by the cutting process suggest that the narrow and the stepped tools are more advanced versions of the wide tool type. "The geographical distribution of each tool type on the island suggests a unique origin, rather than multiple independent inventions". This implies that the inventions, which involve a delicate change in the manufacturing process, were being passed from one individual to another. The New Caledonian crow also spontaneously makes tools from materials it does not encounter in the wild. In 2002, researcher Alex Kacelnik and colleagues at the University of Oxford observed of a couple of New Caledonian crows called Betty and Abel:
This observation was further investigated in a series of studies. Out of ten successful retrievals, Betty bent the wire into a hook nine times. Abel retrieved the food once, without bending the wire. The process would usually start with Betty trying to get the food bucket with the straight wire, but then she would make a hook from it bending it in different ways, usually by snagging one end of the wire under something, and then using the bent hook to pick up the tray. Clearly, Betty's creation of hooks cannot be attributed to the shaping or reinforcement of trial and error behavior. In 2004, Hunt observed the crows in the wild also making hooks, but the adaptation to the new material of the wire was clearly novel and appeared purposeful. Intentional tool manufacture, even if it is generalizing a prior experience to a novel context, is rare in the animal world. These crows also use tools to investigate potentially dangerous objects, such as a rubber snake or a flashing LED bike light.
Мета және құрама құралдар
Мета-құралдарды қолдану – міндеттің мақсатына жету үшін бір құралды екінші құралға қолдану. Бұл, әдетте, жай ғана бір құралды қолданудан гөрі күрделі танымдық қабілеттерді талап ететін мінез-құлық саналады. Зерттеулер Жаңа Каледония қарғаларының мета-құралдарды қолдануға қабілетті екенін көрсетіп, олардың көрсеткіштері приматтардың ең жақсы нәтижелерімен шайқасады. Мұндай зерттеулердің бірінде тамақты қарғалардың жете алмайтын қорапқа салды. Қарғаларға тамаққа жету үшін тым қысқа таяқ берілді. Бірақ, осы қысқа таяқты басқа қораптан ұзын таяқты алу үшін де пайдалануға болады, ал содан кейін ұзын таяқпен тамақты алуға болады. Бұл күрделі мінез-құлық қарғаның құралды тамақ емес, басқа да заттарға қолдануға болатынын түсінуін және тамаққа тікелей ұмтылуын тоқтатуын қажет етті. Бұл міндетті жеті қарғаның алтауы алғашқы әрекетте шешті. Бұрын осындай мінез-құлық тек приматтарда ғана байқалған. Макс Планк қоғамында жүргізілген зерттеуде қарғалардың 2-4 қысқа бұтақтан құрама құралдар жасауы анықталды, оларды бір-біріне қосып пайдалануға болады.
Айнаны пайдалану
Жаңа Каледония қарғалары айнадан алынған ақпаратты өңдей алатынын көрсетті, бұл саналық қабілет тек бірнеше түрге ғана тән. Жабайыда ұсталған Жаңа Каледония қарғалары айнаны пайдаланып, тікелей көру мүмкіндігі жоқ заттарды таба алады. Дегенмен, қарғалар айнада өздерін тани алмайды – басқа құзғындар бұл қабілетке ие екені анықталды.