Кіріспе

Jinotega (xinoˈteɣa) (науатль тілінен алынған: Xiotenko ‘jiñocuajo ағаштарының жанындағы жер’) – Никарагуаның солтүстік-орталық бөлігінде орналасқан Джинатега департаментінің астанасы. Қала салқын климатпен қоршалған ұзын аңғарда орналасқан, ал Дариенсе Изабелия қыраты астана Манагуадан 142 км солтүстікке қарай жатыр. 2012 жылы Джинатега департаментінің жалпы халқы 417 372 адамды құрады, оның 123 548-і муниципалитетте тұрды. Жалпы халықтың 50,5%-ы еркектер, 49,5%-ы әйелдер, ал халықтың шамамен 38,4%-ы қалалық жерлерде тұрады. Джинатега Никарагуаның кофесінің 80%-ын өндіреді, ол АҚШ, Ресей, Канада және Еуропаға экспортталады. Джинатега қаласында бірнеше өзен және көл бар. 51 шаршы километр аумақты алып жатқан Апанас көлі – жасанды көл, ол елдің көп бөлігін гидроэлектр қуатымен қамтамасыз етеді. Атаудың шығу тегі туралы пікірталас бар болғанымен, Джинатега әдетте аңғардың үстінен үздіксіз ағылып жатқан тұманды бұлттардың әдемі көрінісі үшін «Тұман қаласы» (Ciudad de la Brumas) деп аталады. Басқа да кең таралған атаулар – «Адамдардың мәңгілік қаласы» және «Мәңгілік адамдар қаласы». Джинатега солтүстік жағынан Санта-Мария-де-Пантасма және Вивили муниципалитеттерімен, оңтүстік жағынан Матагальпа және Себако муниципалитеттерімен, шығыс жағынан Эль-Куа, Бокай және Тума-Ла-Далия муниципалитеттерімен, батыс жағынан Ла-Тринидад, Сан-Рафаэль-дель-Норте, Ла-Конкордия және Сан-Себастьян-де-Яли муниципалитеттерімен шектеседі.

Этимология

Кейбіреулер Женотега атауы науатль тіліндегі "синотенкатль" сөзінен шыққан деп санайды. Тіл білімі мамандары бұл сөздің мағынасы туралы келіспейді. Біреулер оны "Мәңгілік адамдар қаласы" деп түсіндірсе, енді біреулер "Жинокуахо ағаштарының көршілері" деп аударады. Бұл термин, әдетте, "xiotl" сөзінен, бастапқыда "xiokwawtli" сөзінен туындаған, ол jiñocuabo немесе манги ағашын білдіреді; соңында "tenko" жұрнағы, яғни "шетінде немесе жанында"; және демонимдік жұрнақ "katl". Сондықтан, "xiotenko" деген сөз "жинокуабо ағаштарының жанындағы жер", ал "xiotenkatl" – "жинокуахо ағаштарының жанындағы көрші" дегенді білдіреді. "Tenko" немесе "көршілер" жұрнағы ағылшын тіліндегі "ville" немесе "land" жұрнақтарымен ұқсас функцияға ие. Соңғысы, мүмкін, ең дұрыс аударма, себебі аймақта bursera simaruba ағаштары көптеп өседі, олар бүгінде jiñocuajo немесе jiñocuabo ағаштары деп белгілі, бұл – жергілікті халыққа үлкен емдік қасиеттерімен таныс бальзамдық ағаш. Нахуа және чоротега халықтары jiñocuajo ағашын мәңгілік пен даналықтың символы ретінде құрметтеген. Тарихшы Эдди Кюль Арауздың сөзіне сүйенсек, Женотега атауы науатль тілінен шыққан жоқ, өйткені осы аймақтың (Женотега, Матагалпа және Муй Муй) жергілікті халқы Мисумалпа тілінде сөйлеген, олар қазіргі Никарагуаның Тынық мұхиты жағалауын мекендеген мангу (чоротега) және науа халықтары сияқты мезоамерикалық текке жатпаған. Дегенмен, Кюльдің мәлімдемесіне қарамастан, Женотегада науа халқының өкілдері бар, сондықтан науатль этимологиясы әлі де мүмкін. Тарихшы Джулиан Герреро өзінің "Женотега монографиясы" еңбегінде Женотега сөзінің чоротега тіліне жататындығын айтады. Неміс тіл білімі маманы Вальтер Леманннің пікірінше, Женотега мен Матагалпаның жергілікті халқының тілі Макро Чибча тілдер тобына жатады.

Колониялық дәуір

Профессор Харви Уэллс (1932–2009), беделді жергілікті білім беруші және тарихшы, Джинотегадағы Ла-Салле колледжінде сабақ берген, 1524 жылы испан отарлауы басталған кезде Солтүстік-Орталық Никарагуаның жергілікті халқының шамамен 75% Мексикадан келген алғашқы көшпендердің құрамында болды және осы себепті, оның пікірінше, Джинотеганың тамырлары мексикалықтардың астанасы Теночтитланға дейін жетеді. 1581 жылғы испандық халық санағы Джинотеганы испандықтардың жоқтығымен толыққанды жергілікті қала ретінде тіркеді, бірақ ол әлі де испандық аумақ деп жарияланып, 1606 жылы католик шаманы Хуан де Альбукерке оны «Сан-Хуан де Джинотега» деп атады. Хуан қаланың орталығында, қазіргі уақытта қалалық әкімшілік орналасқан орталық саябақтың орналасқан жерінде, қаланың қамқоршы руы ретінде Жақияны таңдады. 16 ғасырдың ортасында испандық әскерилер мен миссионерлерге ертіп келген аудармашылар Джинотега аймағындағы атауларды нахуализациялауға тырысты, бірақ жер аттарының кем дегенде 80% Матагальпа тілінде сақталды, мысалы, «ли» («өзен»), «güina» («халық»), «cayán» («төбе»), «apa» («төбе») сияқты атаулар, бұл атаулар елдің орталық және солтүстік аймақтарында кең таралған. 1690 жылдан бастап алғашқы испандық қоныс салушылар қаланың маңына қоныстанды. 1703 жылы испан миссионері Фрай Маргиль де Хесус Джинотегаға сапар шегіп, испандықтардың тұрақты түрде қоныстанбағанын байқады. Ол қаланың батыс шетіндегі Серро Чиринагуа тауының ең биік нүктесіне үлкен крест орнатты. Бүгінде ол серро де ла Круз деп аталатын, түнгі уақытта жарықтандырылатын, жаяу серуендеуге қолайлы жер. 1731 жылы халық санағында Гадеа, Дуарте, Альтамирано, Кастро, Альбуркерке және Фрай Хуан де Зеледон сияқты тұрақты испандық тегі бар адамдар тіркелді. Зеледон өзінің жүректерін қалаға шақырды, олардың ұрпақтары әлі де сол жерде тұрады: олардың кейбіреулері Ла Конкордия, Умуре және Окоталь Эспесо және Пацила Зеледондары, Матагальпа мен Джинотега қалаларының арасында орналасқан идиллиялық қауымдастықтар. 1851 жылдың 5 сәуірінде Никарагуа үкіметі Джинотега қаласын ауыл санатына көтерді. 1872 жылдың шілдесінде ғалым Томас Белт Гондурас шекарасына жақын орналасқан Нуэва-Сеговия алтын кен орындарына жұмысшыларды іздеу үшін Санто-Доминго-де-Чонталестен кетті. Бұл саяхатында ол Джинотегаға барып, оны «Сантас Росас, Сан-Хуанес, Сантос Томасес» емес, оның бастапқы атымен атады және тұрғындары «испандықтар салған есімдерге емес, ескі есімдеріне берік тұрғанын» түсіндірді. Басқаша айтқанда, испанша аты «Сан-Хуан», ал нағыз аты «Джинотега». 1883 жылдың 11 ақпанында Джинотегаға қала мәртебесі берілді. Тарихшылардың айтуынша, қаладағы алғашқы автомобиль неміс Энрике Генрих Гюлькеге тиесілі болса, ал алғашқы әйелдер велосипеді 1933 жылы неміс иммигранты Луис Людвиг Френцельдің қызы Хулданың он бесінші туған күніне сыйлық ретінде келді.

Қазіргі заман

Джинатега аймағы Никарагуа тарихындағы ең көп соғыс көрген аймақ болып табылады. Оның елден шалқақтап жатуы және Гондураспен шекараға жақын орналасуы соңғы жеті онжылдық бойы көтерілісші күштерге пана болды. Ең қаһарлы шайқастар 1927 және 1934 жылдар аралығында Аугусто С. Сандино мен оның әскерлері (халық арасында "los bandoleros" деп белгілі) басшылығымен Американың басқыншы әскерлеріне қарсы Джинатега департаментінде болды. Кейін, 1970 жылдардың соңында, Джинатега Анастасио Сомоса Дебайле әскерлері мен азаматтық көтерілісшілер арасындағы ащы соғыстың басты майданына айналды. 1979 жылдың 19 мамырында Сандинистердің Ұлттық Азаттық фронтының Карлос Фонсека Амадор Солтүстік фронты Сомоса Дебайле режиміне қарсы "Соңғы шабуылды" бастады. Сомоса 1979 жылдың 19 шілдесінде жеңіліске ұшырады. Ұзақ емес тыныштықтан кейін, жаңа сандинистік режимнің үкіметтік әскерлері мен Сандинистердің алданып қалғанын сезінген, АҚШ-тан қаржыландырылған Контра көтерілісшілері арасында тағы да азаматтық соғыс басталды. 1981 жылы департаменттің таулы аймағы тағы да бауырластық соғысқа ұшырады, бұл жолы Контралар арасында және FSLN қанды түрде жүргізді, антикоммунистік көңіл күй мен Сандино үкіметінің жемқорлығына наразылықтан туындап, Никарагуа революциясын жалғастырды.

Экономика

Джинатега Никарагуа және басқа елдерге кофе жеткізудің маңызды өндірушісі болып табылады. Оның экономикасына негізгі астық дақылдары (жүгері, бұршақ және бидай), көкөністер (томат, салат, пияз, капуста, петрушка, түймедақ, сельдерей, брокколи, картоп, таро, морковь, қияр), жемістер (банан) және мал шаруашылығы (сия мал, шошқа және ешкі) үлес қосады. Сонымен қатар, какао өндірісі де айтарлықтай деңгейде.

Қауіпсіздік

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Джинотега экономикасы кофе өсіру арқасында үлкен дамуға ие болды, бұл отандық және шетелдік кәсіпкерлерді, әсіресе Гранада және Леон қалаларының азаматтарын, сондай-ақ неміс және британдықтарды тартты. Солтүстік Никарагуадағы ең алғашқы және ірі кофе өндірушілердің бірі – Джинотега муниципалитетіндегі "Ла Фандадора" қауымдастығы болды, оны сол кездегі осы жерлердің иесі болған британдық Поттер басқарды. Қонақжай климат және өндірушілердің тың күші Джинотега кофеінің әлемдегі ең жоғары сапалы деңгейге жетуіне мүмкіндік берді. Осылайша, Джинотега кофе өндірісі саласындағы ұлттық және халықаралық конкурстарда жеңіске жетті, Матагальпа, Боако, Эстели және Мадриз департаменттерінен сапасымен басып өтті; ал халықаралық деңгейде Венесуэла, Колумбия және тіпті Бразилиядан озып кетті. Джинотегада "Cup of Excellence" сияқты конкурстар ұйымдастырылды, себебі бұл департамент халықаралық деңгейдегі осы конкурс бойынша ең көп марапат алғандардың бірі, ол 5 рет жеңімпаз атанды. Кофе өсірумен негізгі еңбек етіп, шағын және орта кәсіпкерлер 90% құрайды, қалғаны ірі өндірушілердің қолында. Департамент Никарагуа кофесінің 65% -ін өндіреді, кофе өсіруге қолайлы агроэкологиялық жағдайлардың арқасында жоғары сапалы кофе өндіріледі, бұл Джинотеганы кофе астанасына айналдырады. Бұл өнім Канада, АҚШ, Еуропа және Ресейге экспортталады.

Сауда

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Джинотега қаласы саудаға толы болды: XIX ғасырда ұлттық үкімет Никарагуада кофе өсіруге шетелдік инвесторларды тарту мақсатында заң қабылдады. Кейіннен Джинотегада ағылшын, неміс, даниялық және Солтүстік Америка кәсіпкерлері қоныстанды. Неміс кәсіпкері Генрих (Генри) Гюльке Вена стилінде казино ашты. Жиһаз, барқыт перделер, бильярд үстелдері, боулинг алаңдары, бақыт дөңгелегі және т.б. – барлығы тікелей Германиядан әкелінді. 1920 жылдардың аяғында Гюльке мырза Джинотегаға алғашқы автокөлікті әкелді, оны Рафаэль Эрнандес мырза жүргізді. 1960 жылдардың ортасында кәсіпкер Асунсьон (Чон) Молина Родригес кофе мен жүгеріні өңдеу зауытын құрды. Оның өнімдеріне ұнтақталған кофе, жүгері чипсы және тортилья кірді. Зауытта 200-ден астам адам жұмыс істеді. "Алтын дән" деп аталатын кофе саудасы, негізгі астықтар сияқты, өнімді жинау, сақтау және сату орындарын іздеуге жауапты делдалдарға тәуелді. Қаладағы көкөністер сатуы көп жылдар бойы өзгерген жоқ. Планетациялардан тікелей сатылатын өнімдерді сатып алушы табу үшін базарларға тасымалдайды. Мал өнімдерін иелері Манагуа, Чонталес немесе Кондегадағы қасапханаларда тікелей ұлттық нарыққа сатады, олар экспортпен айналысады.

Инфрақұрылым

"Distribuidora del Norte" (DISNORTE) компаниясы басқаратын ішкі энергия тарату жүйесі ұлттық желіге біріктірілген. Орталық Америка электр станциясы өндіретін су электр энергиясы елдің көп бөлігін қуатпен қамтамасыз етеді. Электр станциясында әрқайсысы 25 МВт қуаттылығы бар екі турбина бар (жақсы қыс болған жағдайда). Қаланың 90% аумағы қоғамдық жарықтандырумен қамтылса, ауылдық жерлерде бұл көрсеткіш 30% ғана. Ла Эрмита де Сарагуаска сияқты құрғақ аймақтардағы және Лас-Ломас батысынан 5 шақырым қашықтықтағы кейбір ауылдық елді мекендерде тұрғындар электр қуатына қол жеткізе алмайды, тіпті Ларрейнага және Орталық Америка электр станциялары 5 шақырымдай жерде орналасқан болса да.