Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Jinotega (xinoˈteɣa) (науатль тілінен алынған: Xiotenko ‘jiñocuajo ағаштарының жанындағы жер’) – Никарагуаның солтүстік-орталық бөлігінде орналасқан Джинатега департаментінің астанасы. Қала салқын климатпен қоршалған ұзын аңғарда орналасқан, ал Дариенсе Изабелия қыраты астана Манагуадан 142 км солтүстікке қарай жатыр. 2012 жылы Джинатега департаментінің жалпы халқы 417 372 адамды құрады, оның 123 548-і муниципалитетте тұрды. Жалпы халықтың 50,5%-ы еркектер, 49,5%-ы әйелдер, ал халықтың шамамен 38,4%-ы қалалық жерлерде тұрады. Джинатега Никарагуаның кофесінің 80%-ын өндіреді, ол АҚШ, Ресей, Канада және Еуропаға экспортталады. Джинатега қаласында бірнеше өзен және көл бар. 51 шаршы километр аумақты алып жатқан Апанас көлі – жасанды көл, ол елдің көп бөлігін гидроэлектр қуатымен қамтамасыз етеді. Атаудың шығу тегі туралы пікірталас бар болғанымен, Джинатега әдетте аңғардың үстінен үздіксіз ағылып жатқан тұманды бұлттардың әдемі көрінісі үшін «Тұман қаласы» (Ciudad de la Brumas) деп аталады. Басқа да кең таралған атаулар – «Адамдардың мәңгілік қаласы» және «Мәңгілік адамдар қаласы». Джинатега солтүстік жағынан Санта-Мария-де-Пантасма және Вивили муниципалитеттерімен, оңтүстік жағынан Матагальпа және Себако муниципалитеттерімен, шығыс жағынан Эль-Куа, Бокай және Тума-Ла-Далия муниципалитеттерімен, батыс жағынан Ла-Тринидад, Сан-Рафаэль-дель-Норте, Ла-Конкордия және Сан-Себастьян-де-Яли муниципалитеттерімен шектеседі.
Jinotega (xinoˈteɣa) (derived from Náhuatl: Xiotenko ‘place next to the jiñocuajo trees’) is the capital city of the Department of Jinotega in north central Nicaragua. The city is located in a long valley surrounded by the cool climate and Dariense Isabelia ridge located 142 km north of the capital Managua. In 2012, the Department of Jinotega had a total population of 417,372, of which 123,548 lived in the municipality. Of the total population, 50.5% are men and 49.5% are women, and almost 38.4% of the population lives in the urban area. Jinotega produces 80% of Nicaragua's coffee, which is exported to the United States, Russia, Canada and Europe. Within the city of Jinotega are several rivers and a lake. Lake Apanas, an artificial lake of 51 square kilometers, provides hydropower to much of the country. Although there is debate as to the origin of the name, Jinotega is colloquially known as "The City of Mists" (Ciudad de la Brumas) for the magnificent whisks of clouds continuously feathering through the top of the valley. Other generally accepted names are "The Eternal City of Men", and the "City of Eternal Men". Jinotega is bordered to the
north by the municipalities of Santa María de Pantasma and Wiwili
south by the municipalities of Matagalpa and Sébaco
east by the municipalities of El Cua, Bocay, and Tuma La Dalia
west by the municipalities of La Trinidad, San Rafael del Norte, La Concordia, and San Sebastian de Yali
Этимология
Кейбіреулер Женотега атауы науатль тіліндегі "синотенкатль" сөзінен шыққан деп санайды. Тіл білімі мамандары бұл сөздің мағынасы туралы келіспейді. Біреулер оны "Мәңгілік адамдар қаласы" деп түсіндірсе, енді біреулер "Жинокуахо ағаштарының көршілері" деп аударады. Бұл термин, әдетте, "xiotl" сөзінен, бастапқыда "xiokwawtli" сөзінен туындаған, ол jiñocuabo немесе манги ағашын білдіреді; соңында "tenko" жұрнағы, яғни "шетінде немесе жанында"; және демонимдік жұрнақ "katl". Сондықтан, "xiotenko" деген сөз "жинокуабо ағаштарының жанындағы жер", ал "xiotenkatl" – "жинокуахо ағаштарының жанындағы көрші" дегенді білдіреді. "Tenko" немесе "көршілер" жұрнағы ағылшын тіліндегі "ville" немесе "land" жұрнақтарымен ұқсас функцияға ие. Соңғысы, мүмкін, ең дұрыс аударма, себебі аймақта bursera simaruba ағаштары көптеп өседі, олар бүгінде jiñocuajo немесе jiñocuabo ағаштары деп белгілі, бұл – жергілікті халыққа үлкен емдік қасиеттерімен таныс бальзамдық ағаш. Нахуа және чоротега халықтары jiñocuajo ағашын мәңгілік пен даналықтың символы ретінде құрметтеген. Тарихшы Эдди Кюль Арауздың сөзіне сүйенсек, Женотега атауы науатль тілінен шыққан жоқ, өйткені осы аймақтың (Женотега, Матагалпа және Муй Муй) жергілікті халқы Мисумалпа тілінде сөйлеген, олар қазіргі Никарагуаның Тынық мұхиты жағалауын мекендеген мангу (чоротега) және науа халықтары сияқты мезоамерикалық текке жатпаған. Дегенмен, Кюльдің мәлімдемесіне қарамастан, Женотегада науа халқының өкілдері бар, сондықтан науатль этимологиясы әлі де мүмкін. Тарихшы Джулиан Герреро өзінің "Женотега монографиясы" еңбегінде Женотега сөзінің чоротега тіліне жататындығын айтады. Неміс тіл білімі маманы Вальтер Леманннің пікірінше, Женотега мен Матагалпаның жергілікті халқының тілі Макро Чибча тілдер тобына жатады.
The name Jinotega is believed by some to derive from the Nahuatl word xinotencátl. Linguists disagree on the meaning of this word. Some interpret it as "City of the Eternal Men", whereas others translate it as "neighbors of the Jiñocuajo trees". The term probably comes from xiotl, originally from the word xiokwawtli, which means jiñocuabo or mangy tree; the ending tenko, which means "on the edge of or next to"; and the demonym suffix katl. Therefore, xiotenko means "place next to the jiñocuabos" and xiotenkatl, "neighbor of the jiñocuajos". The ending tenko or "neighbors" is similar in function to the ending "ville" or "land" in English. The latter is probably the most accurate of the translations, because there is an abundance of the bursera simaruba trees in the region, which are today known as jiñocuajo or jiñocuabo trees, a balsamic tree to which the natives of Jinotega attributed great medicinal properties. The Nahuas and Chorotegas revered the jiñocuajo as a tree of eternity and wisdom. According to historian Eddy Kühl Aráuz, the name Jinotega does not come from the Nahuatl language, since the indigenous people of this area (Jinotega, Matagalpa and Muy Muy) spoke the Misumalpa language, as they were not of Mesoamerican origin like the Mangues (Chorotegas) and the Nahua peoples who inhabited the Pacific area of present day Nicaragua. However, despite Kühl's claims, there are in fact Nahua people who inhabit Jinotega, therefore a Nahuatl etymology remains a possibility. The historian Julián Guerrero, in his work "Jinotega Monograph" affirms that the word Jinotega is Chorotegan. According to the German linguist Walter Lehmann, the language of the indigenous people of Jinotega and Matagalpa belonged to the Macro Chibcha family.
Колониялық дәуір
Профессор Харви Уэллс (1932–2009), беделді жергілікті білім беруші және тарихшы, Джинотегадағы Ла-Салле колледжінде сабақ берген, 1524 жылы испан отарлауы басталған кезде Солтүстік-Орталық Никарагуаның жергілікті халқының шамамен 75% Мексикадан келген алғашқы көшпендердің құрамында болды және осы себепті, оның пікірінше, Джинотеганың тамырлары мексикалықтардың астанасы Теночтитланға дейін жетеді. 1581 жылғы испандық халық санағы Джинотеганы испандықтардың жоқтығымен толыққанды жергілікті қала ретінде тіркеді, бірақ ол әлі де испандық аумақ деп жарияланып, 1606 жылы католик шаманы Хуан де Альбукерке оны «Сан-Хуан де Джинотега» деп атады. Хуан қаланың орталығында, қазіргі уақытта қалалық әкімшілік орналасқан орталық саябақтың орналасқан жерінде, қаланың қамқоршы руы ретінде Жақияны таңдады. 16 ғасырдың ортасында испандық әскерилер мен миссионерлерге ертіп келген аудармашылар Джинотега аймағындағы атауларды нахуализациялауға тырысты, бірақ жер аттарының кем дегенде 80% Матагальпа тілінде сақталды, мысалы, «ли» («өзен»), «güina» («халық»), «cayán» («төбе»), «apa» («төбе») сияқты атаулар, бұл атаулар елдің орталық және солтүстік аймақтарында кең таралған. 1690 жылдан бастап алғашқы испандық қоныс салушылар қаланың маңына қоныстанды. 1703 жылы испан миссионері Фрай Маргиль де Хесус Джинотегаға сапар шегіп, испандықтардың тұрақты түрде қоныстанбағанын байқады. Ол қаланың батыс шетіндегі Серро Чиринагуа тауының ең биік нүктесіне үлкен крест орнатты. Бүгінде ол серро де ла Круз деп аталатын, түнгі уақытта жарықтандырылатын, жаяу серуендеуге қолайлы жер. 1731 жылы халық санағында Гадеа, Дуарте, Альтамирано, Кастро, Альбуркерке және Фрай Хуан де Зеледон сияқты тұрақты испандық тегі бар адамдар тіркелді. Зеледон өзінің жүректерін қалаға шақырды, олардың ұрпақтары әлі де сол жерде тұрады: олардың кейбіреулері Ла Конкордия, Умуре және Окоталь Эспесо және Пацила Зеледондары, Матагальпа мен Джинотега қалаларының арасында орналасқан идиллиялық қауымдастықтар. 1851 жылдың 5 сәуірінде Никарагуа үкіметі Джинотега қаласын ауыл санатына көтерді. 1872 жылдың шілдесінде ғалым Томас Белт Гондурас шекарасына жақын орналасқан Нуэва-Сеговия алтын кен орындарына жұмысшыларды іздеу үшін Санто-Доминго-де-Чонталестен кетті. Бұл саяхатында ол Джинотегаға барып, оны «Сантас Росас, Сан-Хуанес, Сантос Томасес» емес, оның бастапқы атымен атады және тұрғындары «испандықтар салған есімдерге емес, ескі есімдеріне берік тұрғанын» түсіндірді. Басқаша айтқанда, испанша аты «Сан-Хуан», ал нағыз аты «Джинотега». 1883 жылдың 11 ақпанында Джинотегаға қала мәртебесі берілді. Тарихшылардың айтуынша, қаладағы алғашқы автомобиль неміс Энрике Генрих Гюлькеге тиесілі болса, ал алғашқы әйелдер велосипеді 1933 жылы неміс иммигранты Луис Людвиг Френцельдің қызы Хулданың он бесінші туған күніне сыйлық ретінде келді.
Professor Harvey Wells (1932 2009), a respected local educator and historian who taught at Colegio La Salle in Jinotega, claimed that when the Spanish colonization began in 1524, roughly 75% of the indigenous peoples of north central Nicaragua were part of the early immigration from Mexico and for that reason, he believed that Jinotega has its roots in the capital of the Mexica people, in Tenochtitlán. A Spanish census in 1581 listed Jinotega as a completely indigenous town with no Spanish presence, however it was still claimed as Spanish territory and named "San Juan de Jinotega" in 1606 by a Catholic shaman named Juan de Albuquerque. Juan chose Saint John the Baptist as patron spirit at the city's center, the place that is today the central park where the town hall is located. In the mid sixteenth century, the interpreters who accompanied the Spanish military and missionaries desired to nahualize the names in the region of Jinotega, but at least 80% of the place names remained in the Matagalpa language, such as names ending in lí (“river”), güina (“people”), cayán (“hill”), apa (“hill”), etc., which are very common in the central and northern region of the country. Starting in 1690, the first Spanish settlers settled near the city. In 1703 the Spanish missioner Fray Margil de Jesús visited Jinotega and noted that there was still no permanent Spanish presence. He had a large cross placed on the highest point of Cerro Chirinagua, on the western outskirts of the city. Today it is a place for hiking, illuminated at night, called Cerro de la Cruz. By 1731 there were some permanent Spanish surnames listed in the census, like Gadea, Duarte, Altamirano, Castro, Alburquerque, and Fray Juan de Zeledon. Zeledon is said to have invited his nephews to the city, who have descendants who that still live there: some of them are Zeledon of La Concordia, Umure and Ocotal Espeso and Pacsila, idilic communities located between the cities of Matagalpa and Jinotega. On April 5, 1851, the city of Jinotega was elevated to the category of village by the government of Nicaragua. In July 1872, the scientist Thomas Belt left Santo Domingo de Chontales in search of miners for the Nueva Segovia gold mines near the Honduran border. On this trip he visited Jinotega and called it by its original name, and not by "Santas Rosas, San Juanes, Santos Tomases" and explained that the inhabitants "cling to their old names" and not to the ones imposed by the Spanish. In other words, the Spanish name is "San Juan" and the true name is "Jinotega". On February 11, 1883, the title of town was granted to Jinotega. According to historians, the first car in the city belonged to the German Enrique Heinrich Gülke and the first women's bicycle arrived in the city in 1933, as a gift from the German immigrant Luis Ludwig Frenzel to his daughter Hulda for her fifteenth birthday.
Қазіргі заман
Джинатега аймағы Никарагуа тарихындағы ең көп соғыс көрген аймақ болып табылады. Оның елден шалқақтап жатуы және Гондураспен шекараға жақын орналасуы соңғы жеті онжылдық бойы көтерілісші күштерге пана болды. Ең қаһарлы шайқастар 1927 және 1934 жылдар аралығында Аугусто С. Сандино мен оның әскерлері (халық арасында "los bandoleros" деп белгілі) басшылығымен Американың басқыншы әскерлеріне қарсы Джинатега департаментінде болды. Кейін, 1970 жылдардың соңында, Джинатега Анастасио Сомоса Дебайле әскерлері мен азаматтық көтерілісшілер арасындағы ащы соғыстың басты майданына айналды. 1979 жылдың 19 мамырында Сандинистердің Ұлттық Азаттық фронтының Карлос Фонсека Амадор Солтүстік фронты Сомоса Дебайле режиміне қарсы "Соңғы шабуылды" бастады. Сомоса 1979 жылдың 19 шілдесінде жеңіліске ұшырады. Ұзақ емес тыныштықтан кейін, жаңа сандинистік режимнің үкіметтік әскерлері мен Сандинистердің алданып қалғанын сезінген, АҚШ-тан қаржыландырылған Контра көтерілісшілері арасында тағы да азаматтық соғыс басталды. 1981 жылы департаменттің таулы аймағы тағы да бауырластық соғысқа ұшырады, бұл жолы Контралар арасында және FSLN қанды түрде жүргізді, антикоммунистік көңіл күй мен Сандино үкіметінің жемқорлығына наразылықтан туындап, Никарагуа революциясын жалғастырды.
The Jinotega region is perhaps the most war torn region in Nicaragua's history. Its remote location as well as its proximity to the border with Honduras made it a haven for rebel forces throughout the last seven decades. The most intense battles took place in the Department of Jinotega between 1927 and 1934 under Augusto C. Sandino and his troops (popularly known as "los bandoleros") against the American occupation troops. Later, at the end of the 1970s, Jinotega was a key battleground in the bitter war between the troops of Anastasio Somoza Debayle and the civilian rebel population. Starting on May 19, 1979, the "Final Offensive" of the Sandinista National Liberation Front's Carlos Fonseca Amador Northern Front began against the Somoza Debayle regime. Somoza was defeated on July 19, 1979. After a short period of peace, civil war began again between government troops of the new Sandinista regime and the Contra rebels who felt betrayed by the Sandinistas and were funded by the United States. In 1981, the mountainous area of the department was again the scene of a fratricidal war, this time between the Contras and carried out bloodily by the FSLN, emerging from anti communist sentiment and dissatisfaction with the corruption of Sandino's government, continuing the Nicaraguan Revolution.
Экономика
Джинатега Никарагуа және басқа елдерге кофе жеткізудің маңызды өндірушісі болып табылады. Оның экономикасына негізгі астық дақылдары (жүгері, бұршақ және бидай), көкөністер (томат, салат, пияз, капуста, петрушка, түймедақ, сельдерей, брокколи, картоп, таро, морковь, қияр), жемістер (банан) және мал шаруашылығы (сия мал, шошқа және ешкі) үлес қосады. Сонымен қатар, какао өндірісі де айтарлықтай деңгейде.
Jinotega is a major supplier of coffee for Nicaragua and for other countries. The basic grains (corn, beans, and wheat), vegetables (tomato, lettuce, onion, cabbage, parsley, radish, celery, broccoli, potatoes, taro, carrot, cucumber), fruit (bananas), and livestock (cattle, pigs and goats) all contribute to its economy. There is also sizable cocoa production.
Қауіпсіздік
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Джинотега экономикасы кофе өсіру арқасында үлкен дамуға ие болды, бұл отандық және шетелдік кәсіпкерлерді, әсіресе Гранада және Леон қалаларының азаматтарын, сондай-ақ неміс және британдықтарды тартты. Солтүстік Никарагуадағы ең алғашқы және ірі кофе өндірушілердің бірі – Джинотега муниципалитетіндегі "Ла Фандадора" қауымдастығы болды, оны сол кездегі осы жерлердің иесі болған британдық Поттер басқарды. Қонақжай климат және өндірушілердің тың күші Джинотега кофеінің әлемдегі ең жоғары сапалы деңгейге жетуіне мүмкіндік берді. Осылайша, Джинотега кофе өндірісі саласындағы ұлттық және халықаралық конкурстарда жеңіске жетті, Матагальпа, Боако, Эстели және Мадриз департаменттерінен сапасымен басып өтті; ал халықаралық деңгейде Венесуэла, Колумбия және тіпті Бразилиядан озып кетті. Джинотегада "Cup of Excellence" сияқты конкурстар ұйымдастырылды, себебі бұл департамент халықаралық деңгейдегі осы конкурс бойынша ең көп марапат алғандардың бірі, ол 5 рет жеңімпаз атанды. Кофе өсірумен негізгі еңбек етіп, шағын және орта кәсіпкерлер 90% құрайды, қалғаны ірі өндірушілердің қолында. Департамент Никарагуа кофесінің 65% -ін өндіреді, кофе өсіруге қолайлы агроэкологиялық жағдайлардың арқасында жоғары сапалы кофе өндіріледі, бұл Джинотеганы кофе астанасына айналдырады. Бұл өнім Канада, АҚШ, Еуропа және Ресейге экспортталады.
At the end of the 19th century and the beginning of the 20th century, the economy of Jinotega received a great boost with the cultivation of coffee, which attracted national and foreign entrepreneurs, particularly among the nationals of Granada, León, but also German foreigners and the British. One of the first and largest coffee producers in northern Nicaragua was the community of "La Fundadora" in the municipality of Jinotega run by a British man named Potter who owned these properties at the time. The hospitable climate and the dedication of its producers have allowed Jinotega coffee to reach some of the highest levels of quality in the world. Thus, Jinotega has won national and international competitions for excellence in coffee production, surpassing Matagalpa, Boaco, Estelí and the department of Madriz in quality; and internationally, Venezuela, Colombia and even Brazil. Contests have been organized in Jinotega, such as the Cup of Excellence, because this department is one of the most awarded for this contest at an international level, of which it has been the winner 5 times. Coffee cultivation is mainly represented by small and medium producers for 90%, the rest in the hands of large producers. The department produces 65% Nicaraguan coffee, high quality coffee thanks to the optimal agro ecological conditions for its cultivation, which make Jinotega the capital of coffee. This product is exported to Canada, the United States, Europe and Russia.
Сауда
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Джинотега қаласы саудаға толы болды: XIX ғасырда ұлттық үкімет Никарагуада кофе өсіруге шетелдік инвесторларды тарту мақсатында заң қабылдады. Кейіннен Джинотегада ағылшын, неміс, даниялық және Солтүстік Америка кәсіпкерлері қоныстанды. Неміс кәсіпкері Генрих (Генри) Гюльке Вена стилінде казино ашты. Жиһаз, барқыт перделер, бильярд үстелдері, боулинг алаңдары, бақыт дөңгелегі және т.б. – барлығы тікелей Германиядан әкелінді. 1920 жылдардың аяғында Гюльке мырза Джинотегаға алғашқы автокөлікті әкелді, оны Рафаэль Эрнандес мырза жүргізді. 1960 жылдардың ортасында кәсіпкер Асунсьон (Чон) Молина Родригес кофе мен жүгеріні өңдеу зауытын құрды. Оның өнімдеріне ұнтақталған кофе, жүгері чипсы және тортилья кірді. Зауытта 200-ден астам адам жұмыс істеді. "Алтын дән" деп аталатын кофе саудасы, негізгі астықтар сияқты, өнімді жинау, сақтау және сату орындарын іздеуге жауапты делдалдарға тәуелді. Қаладағы көкөністер сатуы көп жылдар бойы өзгерген жоқ. Планетациялардан тікелей сатылатын өнімдерді сатып алушы табу үшін базарларға тасымалдайды. Мал өнімдерін иелері Манагуа, Чонталес немесе Кондегадағы қасапханаларда тікелей ұлттық нарыққа сатады, олар экспортпен айналысады.
Between the end of the 19th century and the beginning of the 20th century, the city of Jinotega was full of commerce: in the 19th century, the national government passed a law with the aim of motivating foreign investors to grow coffee in Nicaragua. English, German, Danish and North American entrepreneurs later settled in Jinotega. German businessman Heinrich (Henry) Gülke founded a Viennese style casino. Both the furniture and the velvet curtains, the pool tables, the bowling alleys, the wheels of fortune, etc. They came directly from Germany. In the late 1920s, Mr. Gülke also brought the first motor vehicle to Jinotega, which was driven by Mr. Rafael Hernández. In the mid 1960s, businessman Asunción (Chón) Molina Rodríguez set up a coffee and corn processing factory. His products included ground coffee, corn chips, and tortillas, all of which were exported throughout Central America, expertly vacuum packed. The factory employed more than 200 people. The coffee trade, known as the "golden grain", like that of basic grains, depends mainly on intermediaries who are responsible for collecting the product, storing it and then looking for points of sale. The marketing of vegetables in the town has not changed for many years. Traded directly by the plantation, the produce is transported to markets to find buyers. The cattle are sold by the owners directly to the national market in the slaughterhouses of Managua, Chontales or Condega, who are in charge of exporting them.
Инфрақұрылым
"Distribuidora del Norte" (DISNORTE) компаниясы басқаратын ішкі энергия тарату жүйесі ұлттық желіге біріктірілген. Орталық Америка электр станциясы өндіретін су электр энергиясы елдің көп бөлігін қуатпен қамтамасыз етеді. Электр станциясында әрқайсысы 25 МВт қуаттылығы бар екі турбина бар (жақсы қыс болған жағдайда). Қаланың 90% аумағы қоғамдық жарықтандырумен қамтылса, ауылдық жерлерде бұл көрсеткіш 30% ғана. Ла Эрмита де Сарагуаска сияқты құрғақ аймақтардағы және Лас-Ломас батысынан 5 шақырым қашықтықтағы кейбір ауылдық елді мекендерде тұрғындар электр қуатына қол жеткізе алмайды, тіпті Ларрейнага және Орталық Америка электр станциялары 5 шақырымдай жерде орналасқан болса да.
The distribution of domestic energy, in charge of the company Distribuidora del Norte (DISNORTE), is interconnected to the national network. Hydroelectric energy generated by Centro América Plant supplies energy for much of the country. The plant has two turbines, each with a capacity of 25 MW (subject to a good winter). Public lighting service covers only 90% of the city and only 30% in rural areas. In some rural communities, they do not have access to electricity, particularly in dry zones such as La Ermita de Saraguasca and nearby places located 5 kilometers west of Las Lomas, despite the Larreynaga and Central America Power Plant located just 5 kilometers away.