Кіріспе

Дэвид Нгунайтпони (28 қыркүйек 1872 – 7 ақпан 1967), Дэвид Унайпон ретінде танымал, австралиялық абориген уағыздаушысы, өнертапқышы және жазушысы болған. Нгарринджери тайпасының өкілі, ол Австралия қоғамына жасаған үлесі арқылы аборигендер туралы көптеген қате түсініктерді жоюға көмектесті және оның еңбегін құрметтеу үшін Австралияның 50 долларлық банкнотасында бейнеленген. Ол уағыздаушы және жазушы Джеймс Унайпонның ұлы еді.

Өмірбаян

Дэвид Нгунайтпони 1872 жылғы 28 қыркүйекте Оңтүстік Австралияның Курунг аймағындағы Александрина көлінің жағалауында орналасқан Пойнт МакЛи миссиясында дүниеге келді. Унайпон уағызшы Джеймс пен Нымбулда Нгунайтпонидің тоғыз баласының төртіншісі болған. Оның ата-анасы екеуі де яралди тілінде сөйлеген және Нгарринджери халқының Порталун тармағының мүшелері еді. Унайпон жеті жасында Пойнт МакЛи миссиялық мектебінде білім алуын бастады және көп ұзамай ақыл-ойының қабілетімен танылды. 1887 жылы Аборигендер достар қауымдастығының бұрынғы хатшысы: «Қазір мен қамқорлыққа алған кішкентай бала сияқты, ақ жігіттердің көпшілігі осышалық ақылды, білімді, жақсы оқыған және әдепті болса деймін» деген пікірін білдірген. Унайпон 13 жасында мектепті тастап, Аделаидадағы К.Б. Янгтың үйінде қызметші болып жұмыс істеді, онда Янг Унайпонның әдебиетке, философияға, ғылымға және музыкаға деген қызығушылығын ынталандырды. 1890 жылы ол Пойнт МакЛиге оралды, онда аяқкиімшінің шәкірті болды және миссиялық органшы болып тағайындалды. 1890 жылдардың соңында ол Аделаидаға сапар шекті, бірақ оның тері түсі кәсібі бойынша жұмыс табуға кедергі келтіретінін байқады, сондықтан Аделаидадағы аяқкиімшінің қоймасында жұмыс істеді, кейін Пойнт МакЛидегі дүкенде есепші болып жұмысқа орналасты. Кейіннен ол Аборигендер достар қауымдастығында өкіл ретінде жұмыс істеді, осы қызметінде Пойнт МакЛи миссиясына қолдау көрсету мақсатымен көп саяхаттап, уағыз айтты. Унайпон 1959 жылы уағыздаудан зейнеткерлікке шықты, бірақ 1960 жылдарға дейін өзінің өнертабыстарымен айналысуын жалғастырды.

Өнертапқыш

Унайпон бес жыл бойы үздіксіз қозғалыс машинасы жасауға тырысты. Жұмысы барысында ол бірнеше құрылғылар ойлап тапты. Ол жетпіс тоғызыншы жылына дейін мұндай құрылғыны жобалауға талпынды. Кейбір деректерге сәйкес, Унайпон 19 өнертабысына уақытша патент алған, бірақ ешқайсысына толық патент рәсімдеуге шамасы келмеген. Мюке мен Шумейкердің айтуынша, "1910 жылдан 1944 жылға дейін ол антигравитациялық құрылғы, көп радиусты дөңгелек және қой қырқуға арналған қол құралы сияқты әртүрлі өнертабыстар үшін он өтініш берген". 1910 жылы бекітілген 15 624 нөмірлі уақытша патент "Жақсартылған механикалық қозғалыс құрылғысы" үшін тіркелген, ол "экцентрик" сияқты қолданылатын айналмалы қозғалысты, тангенциалды пульсирлейтін қозғалысқа айналдырған, мысалы, қой қырқу машинасы. Қазіргі заманғы механикалық қой қырқу машиналарын жасауға негіз болған бұл өнертабыс Унайпонға ешқандай қаржылық табыс әкелмеді, және 1910 жылғы газет басылымында оны өнертапқыш ретінде мойындағаннан басқа, ол замандастарынан ешқандай құрмет көрмеді. Басқа өнертабыстарының ішінде центрифугалық мотор және механикалық жетектеу құрылғысы бар. Ол механикалық идеяларымен австралиялық Леонардо да Винчи ретінде танымал болды, соның ішінде Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы бумеранг принципіне негізделген тікұшақ дизайнының суреттері және жарық поляризациясы бойынша зерттеулері бар; ол өмірінің көп бөлігін мәңгілік қозғалыс жасауға арнады. Қартайған шағында ол туған жеріне оралып, өнертабыстарын жалғастырды.

Жазушы және оқытушы

Унайпон дұрыс ағылшын тілін меңгеруге құмар болған және сөйлеу кезінде көбінесе күнделікті қолданыстағы тілден гөрі классикалық ағылшын тілін пайдаланған. Оның жазу стилі Джон Милтон мен Джон Буньянның стиліне ұқсас болды. 1920-жылдардың басында Аделаида университеті оған аборигендердің аңыздары туралы кітап құрастыруды тапсырғаннан кейін, Унайпон алғашқы баспаға шыққан абориген авторларының бірі болды. Оның алғашқы мақаласы "Аборигендер: олардың дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары" 1924 жылғы 2 тамызда Сиднейдің Daily Telegraph газетінде жарияланды, одан кейін ол көптеген мақалалар жазды. Ол 1927, 1928 және 1929 жылдары аборигендердің әңгімелерінен тұратын үш қысқа кітапша шығарды. Осы кезеңде ол мәңгілік қозғалыс, тікұшақтардың қанатын серпуінен бастап, аборигендердің аңыздары мен аборигендердің құқықтары үшін күреске дейінгі тақырыптарды қамтыды. Аборигендердің достастары қауымдастығындағы жазылым ақысын жинау жұмысы оған көп саяхаттауға мүмкіндік берді. Саяхаттары оны аборигендердің құқықтарын қолдайтын көптеген зиялы адамдармен таныстырды, сондай-ақ аборигендер мәдениеті мен құқықтары туралы лекция оқуға мүмкіндік берді. Ол көпшілік алдында сөйлейтін маман ретінде үлкен сұранысқа ие болды. Унайпон – ағылшын тілінде жариялаған алғашқы абориген жазушысы, көптеген газет-журналдарда, соның ішінде Сиднейдің Daily Telegraph газетінде дәстүрлі әңгімелер мен аборигендердің құқықтарын қорғау туралы мақалалардың авторы. Унайпонның бес дәстүрлі әңгімесі 1929 жылы "Туған аңыздар" деген атпен, оның атымен және мұқабасында оның суретімен жарияланды. Унайпонның бірқатар дәстүрлі абориген әңгімелері 1930 жылы антрополог Уильям Рамзи Смит атынан "Австралия аборигендерінің мифтері мен аңыздары" кітабында жарияланды. Олар автор атымен "Австралия аборигендерінің аңыз әңгімелері" деген атпен қайта басылды.

Басқа жұмыстар

Унайпон баллистика саласындағы танымал маман болды. Ол аборигендердің мәселелеріне қатысты саяси мәселелерге де қатысты және аборигендердің өзін-өзі билеу құқығын ынталы түрде қолдады, соның ішінде 1928 жылы аборигендердің әл-ауқатын зерттеу үшін өткізілген Блейкли тергеуіне зерттеуші және куәгер ретінде қатысты. Ол Австралия үкіметін аборигендерге қатысты жауапкершілікті штаттардан өздеріне алуға шақырып, үгіт жүргізді. Унайпон Оңтүстік Австралия үкіметіне аборигендердің бас қорғаушысы лауазымын жауапты кеңеспен алмастыруды ұсынды және Орталық және Солтүстік Австралияда аборигендер үшін бөлек аумақ құруға тырысқаны үшін тұтқындалды. 1936 жылы Аделаидадағы Оңтүстік Австралияның 100 жылдығына қатысқан кезде levée-ге қатысқан алғашқы абориген екені хабарланды, бұл оқиға халықаралық жаңалықтарға айналды. Аборигендер мәселелеріндегі Унайпонның ұстанымы оны басқа аборигендердің көшбасшыларымен, соның ішінде Австралия аборигендер лигасының төрағасы Уильям Купермен келіспеушілікке түсірді. Унайпон Бірінші флоттың келгенінің 150 жылдығына орай лига ұйымдастырған "Қайғы күні" акциясын сынап, мұндай наразылық Австралияның беделін сырт елдерде нашарлатады және аборигендер туралы қоғамдық пікірді нашарлатады деп мәлімдеді.

Құрметтер мен марапаттар

81 жасында Унайпон 1953 жылы Елизавета II патшайымның тәж киюіне орай Тақылымдық медальмен марапатталды.

Жеке өмір

1902 жылғы 4 қаңтарда ол Кэтрин Картерге үйленді, ол 1928 жылы қайтыс болған, бірақ олардың некесі бақытты болмады. Унайпон зейін қоятын діншіл адам болды, дәстүрлі абориген және христиандық руханилығының теңдестігіне сенді. Оған англикан және конгрегациялық шіркеулер ең көп әсер етті. Ол көпшілік алдында сөйлеу шараларына сапарлағанда, нәсіліне байланысты көбінесе тұруға рұқсат берілмеді. Ол: "Христос Исада түс және нәсілдік айырмашылықтар жоғалады" деді және осы ой оған осындай сәттерде көмектесті.

Өлім және мұра

Унайпон 1967 жылдың 7 ақпанында Тайлем Бенд ауруханасында қайтыс болды және Раукан (бұрынғы Пойнт Макли) миссиялық бейіштігінде жерленді. Одан соң ұлы тірі қалды.

50 долларлық банкнота

1995 жылы Унайпон алғашқы 50 долларлық полимерлік банкнотада бейнеленді. 2018 жылы 50 долларлық банкнота жаңартылып, оның дизайны оның Нгарринджери этностық таныстығын көрсететіндей жетілдірілді. 2008 жылдың соңында Дэвид Унайпонның шөбересі, абориген белсендісі Аллан "Чирпи" Кэмпбелл, банкнотада Унайпонның суретін отбасының рұқсатынсыз пайдаланғаны үшін Австралияның Резервтік банкімен келісімге келуге тырысып, сәтсіз аяқтады. Кэмпбеллдің пікірінше, Резервтік банк алғаш кеңескен әйел (кейін қайтыс болған) Унайпонмен туыс емес еді. Кэмпбелл 1994 жылы рұқсат алған әйел, Мелва Линда Картердің, шын мәнінде Унайпонның шөбересі екеніне ешқандай дәлел жоқ екенін айтты. Ол миллион долларлық өтемақы талап етіп, оны психикалық аурулары бар балаларға арналған қайырымдылық қорын құруға жұмсамақшы еді. 2015 жылға дейін ол осы мәселе бойынша Facebook-та жарияланымдар жасауын жалғастырды. 1996 жылы Оңтүстік Австралия университетінде Унайпон мектебі құрылды, кейіннен ол Дэвид Унайпонның аборигендер білімі мен зерттеу колледжі деп аталды. 2015 жылы абориген студенттері үшін жеке кампус қажет емес деп табылғандықтан, ол жабылып, абориген студенттеріне көмек көрсету үшін басқа құрылым енгізілді. 2004 жылы Бангарра би театры Унайпонның өміріне негізделген "Унайпон" атты интерпретациялық биді қойды.