Кіріспе

Бірасалық адамның түрі. "Жартылай каста" термині көп нәсілдік текті адамдарды сипаттау үшін қолданылады. Бұл термин "каста" сөзінен туындаған, ол латын тілінде "castus" – таза деген мағынаны білдіреді, ал португал және испан тілдеріндегі "casta" сөзі – "нәсіл" дегенді білдіреді. "Жартылай каста", "каста", "төрттен бір каста" және "аралас тұқым" сияқты терминдерді Британ империясының отарлаушы шенеуніктері жергілікті халықтарды жіктеу үшін, ал Австралияда Австралия үкіметі ассимиляция саясатын жүргізу кезінде пайдаланған. Латын Америкасында "жартылай касталар" үшін қолданылатын сөздер – "Cholo" және "Zambo" болды. Кейбір адамдар бұл терминді ұятты немесе қорлаушы деп санайды.

Австралия

Австралияда "жартылай канды" термині, аборигендіктің кез келген басқа пропорционалдық көрсетілімімен бірге ("жартылай абориген", "толық қанды", "тоқсандық канды", "окторон", "мулат" немесе "гибрид") көбінесе зиянсыз сипаттама ретінде қолданылады, бірақ кейбір Австралия аборигендері үшін тарихи себептерге байланысты өте ұятты болып қаралуы мүмкін, өйткені ол бұрынғы ассимиляциялық саясатпен байланысты. Мұндай терминдер 19-шы және 20-шы ғасырдың басында австралиялық заңдарда еуропалық және абориген ата-аналарының балаларын атау үшін кеңінен қолданылған. Мысалы, 1886 жылғы аборигендерді қорғау туралы заңда жартылай кандылар "аборигенмен" (қазір қолданылмайтын тағы бір термин) әдетте қарым-қатынаста болып немесе олармен бірге тұратыны айтылған, ал 1934 және 1937 жылдар арасындағы аборигендерге енгізілген түзетулер оны әртүрлі терминдермен, оның ішінде төрттен аз канды адам ретінде сипаттайды. Бұл термин заңдық жайлылық үшін ғана емес, ол жалпы мәдени әңгімелердің бір бөлігіне айналды. Жаңа Оңтүстік Уэльсте Бэтеман шығанағында христиандық миссия құру мүмкіндігін зерттеген христиан миссионері Джон Харпер жартылай кандылар мен аборигенмен байланысы бар кез келген адам "құдайға жақын болу жағынан төмендеген, жануар деңгейінде, жұмаққа лайықсыз моральдық жағдайда" деп жазды. "Жартылай канды заңы" термині Виктория және Батыс Австралияда қабылданған Парламент актілеріне берілді, бұл жартылай канды балаларды ұстап алуға және оларды ата-аналарынан күштеп айыруға рұқсат берді. Бұл теориялық тұрғыдан алғанда, оларға әдеттегі аборигендер ұсынатын жағдайдан жақсы үйлер беру үшін жасалды, онда олар үй қызметшілері ретінде жұмыс істеп, әлеуметтік өзгерістерге ықпал ету үшін өсе алатын еді.

Бірма

Бірмада жарты каста (немесе Кабья) – бірмалықтар мен британдықтардың, немесе бірмалықтар мен үндістердің аралас нәсілдік тегінен туған адамдарды білдірді. Колониялық үкім кезеңінде жарты касталықтар бірмалық әдебиет пен саяси ақпарат құралдарында маргинализацияланып, сынға ұшырады. Мысалы, 1938 жылы жергілікті басылымда келесідей жарияланды:

Сонымен қатар, Пу Гейл 1939 жылы «Кабья Пьяттана» (сөзбе-сөз: «Жарты каста мәселесі») деген еңбек жазып, бірмалық әйелдерді жарты каста құбылысына жол бергені үшін айыптады, ал «бір бірмалық әйелдің үнділікпен дегенеративті қарым-қатынасы бірмалық қоғамын құлдырауға ұшыратуы мүмкін» деген пікір білдірді. Мұндай сын бірнеше жекелеген жағдайлармен ғана шектелмеді, сондай-ақ бірмалық қыздарға (thet khit thami), үнді және британдық күйеулерге де қатысты. 1930 жылдардың басынан 1950 жылдарға дейін мұндай әлеуметтік цензураны қамтитын басылымдар, газет мақалалары мен карикатуралардың саны күрт өсті. Сынға қытай-бірмалық жарты касталар да тартылды. 20 ғасырдың басында жарты касталарға қарсы цензура күшейе бастағанға дейін, Тхант жергілікті халықтың бірмалық-үнді некелері сияқты мәдениаралық одақтарды қолдағандарын айтады. Бұл жағдай колониялық дамулардың нәтижесінде өзгерді, жерлер, күріш диірмендері және әлеуметтік-экономикалық жеңілдіктер еуропалық колониялық шенеуніктерге және Радж жүзеге асырған экономикалық стимулдардың арқасында Бірмаға көшіп келген үндістерге берілді. 19 ғасырдың соңында колониялық әкімшілік аралас некелерді әлеуметтік-мәдени проблема ретінде қарастырды. Колониялық әкімшілік еуропалық шенеуніктердің бірмалық әйелдермен жеке қарым-қатынас жасауына тыйым салатын нұсқаулықтар шығарды. Бірмада, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азиядағы басқа да колонияларда, жергілікті әйелдер мен еуропалық ерлер арасындағы және мұндай одақтардың нәтижесінде туған жарты касталық ұрпақтардың қарым-қатынасы ақ нәсілді азшылықтың билігіне, мұқият сақталған нәсілдік иерархияға зиян келтіретін фактор деп есептелді.

Қытай

«Жартылай каста» термині көбінесе екі түрлі таза қанды немесе жартылай таза қанды екі адамның баласына қатысты түсінікті тудырады. Алайда, басқа тілдерде, мысалы, мандарин қытай тілінде «жартылай каста», «аралас этностық» және «көпұлтты» деген сөздердің бәрі бір сөзбен – хунсюе (混血) – білдіріледі.

Фиджи

Фиджидің аралас нәсілді адамдарын жартылай канды, кайлома немесе васу деп атаған. Еуропалық және үнді иммигранттары Фиджиге көшіп келіп, отаршылдық кезеңде аралас некелерге түсе бастады. Отаршылдық үкімет мұны "жарыс мәселесі" деп қарады, себебі бұл Фиджидегі отаршылдық құрылымда әлеуметтік шетте тұратын, артықшылықты төменгі тапты құрды – жартылай еуропалықтар. Бұл тарихи мұра Фиджидегі этникалық және нәсілдік әңгімелерге әсерін тигізуде. Каиломалар немесе васулар – Фиджинің тумасы мен еуропалықтардың немесе колониялық үкімет бір ғасырдан астам бұрын қант плантацияларында жұмыс істеу үшін әкелген келісімшарт бойынша жұмыс істеушілердің арасында туған балалар еді. Ұрпақтар бойы бұл аралас нәсілді адамдар әлеуметтік жек көруге және колониялық үкімет тарапынан нашар қарым-қатынасқа ұшырады, ол азаматтарды бөлек, анық нәсілдік топтарға жіктеуге тырысты, нәтижесінде Фиджидің аралас қанды адамдары өздерінің туған отбасыларынан айырылды.

Малайзия

Малайзиядағы жартылай канды еуразиялықтар мен басқа да аралас текті адамдарды білдіреді. Оларды гибридтер деп те атады, ал кейбір әлеуметтанулық әдебиеттерде гибридтік термині жиі қолданылады. Малайзия Қытайдан, Таяу Шығыстан, Үндістаннан және Оңтүстік-Шығыс Азиядан көші-қон толқындарын, сондай-ақ түрлі отаршылдық державалардың (португалдықтар, голландтар, ағылшындар) ықпалын бастан өткергендіктен, жартылай кандыларды атау үшін көптеген басқа терминдер пайдаланылды. Олардың ішінде: шап-көк, араластың баласы, метис. Бұл терминдер қарапайымдыққа толы және олардың қолданылуы кінәлі деп есептеледі. Малайя мен Азиядағы басқа еуропалық колониялардағы жартылай кандылар туралы әңгімелер көркем және көркем емес туындыларда кездеседі. Бриджит Глейзер 18-ден 20-ғасырға дейінгі әдеби шығармалардағы жартылай канды кейіпкерлер көбінесе жаман, төмен, кемсіз, бұрмаланған немесе қатыгез деп бейнеленгенін атап көрсетеді. Эшкрофт өз шолуында әдеби туындылардың құрылымы отаршылдық дәуірдегі моральдық және рухани құндылықтарға сәйкес келеді деп санайды. Осы кезеңде еуропалық отаршылдық державалар түрлі этникалық топтардың өкілдерін туғаннан-ақ қабілеттері, мінезі және потенциалы жағынан тең емес деп қарады, сондықтан этникалық топтар арасындағы жыныстық қатынастар мен некелерге тыйым салатын заңдар қабылданды.

Жаңа Зеландия

Халқының тууы мен шежіресі бойынша жіктелетін «жартылай қана» термині Жаңа Зеландияда 19 ғасырдың басынан бастап кеңінен таралды. 1838 жылы Джон Полак ұсынған «англо-жаңазеландиялық», сондай-ақ Уту Пихикеке және Хуипаяна сияқты терминдер де қолданылды, бірақ олар аз жиі пайдаланылды.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкаға қатысты социологиялық әдебиеттерде, оның ішінде отарлауға дейінгі, отарлау және апартеид дәуірлерінде, екі нәсілдің араласуынан туған адам "жарты каста" деп аталады. "Жарты каста" үшін тағы бір, сирек қолданылатын термин – "метиццо" (Латын Америкасы колонияларындағы "метис" ұғымымен салмақты). "Гриква" (африкаанс тілінде: Griekwa) – Оңтүстік Африка мен Намибиядағы араласу нәтижесінде пайда болған "жарты каста" адамдарды атау үшін қолданылатын тағы бір термин. 19-шы ғасырдағы Оңтүстік Африканың иерархиялық құрылған, жабық отарлық әлеуметтік стратификация жүйесінде аралас нәсілді адамдар, "жарты касталар", туғаннан-ақ төмен саналды және құлдар деп есептелді. Бұл жағдай тіпті "жарты кастаның" әкесі немесе анасы еуропалық болған жағдайда да сақталды. Апартеид кезеңінде үндістер "жарты каста" саналатын "coloureds"-терден жоғары тұрған, дерлік басым орта тап ретінде қарастырылды.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда бұл термин көбінесе қара және ақ нәсілді ата-аналардан туған адамдарға қатысты қолданылады, бірақ басқа да әртүрлі тектік мұраларға да қатысты болуы мүмкін. Әлеуметтанушы Питер Дж. Аспиналл бұл терминнің 19 ғасырдағы британдық отаршылдық басқарушылары тарапынан пайда болғанын, ал 20 ғасырда ақ нәсілдік тегі бар көп нәсілді британдықтарды сипаттау үшін қолданыла бастағанын айтады. Аспиналлдың пікірінше, 1920-1960 жылдар аралығында бұл термин "Британияда нәсілдердің араласуын моральдық тұрғыдан айыптаумен байланысты жеңілтектеуші нәсілдік санаты ретінде қолданылған". Ұлттық журналистер одағы "жартылай нәсіл" терминін бүгінде қарапайымдық деп санайды. Одақтың нәсілдік жаңалықтарды жариялау бойынша нұсқауларында журналистерге "бұрын қолданылған, бірақ қазір қарапайым деп есептелетін сөздерді қолданудан аулақ болу" жөнінде нұсқау берілген. NHS редакциялық басшылығында құжаттарда "түсті", "жартылай нәсіл" және т.б. сияқты қарапайым және стереотиптік сөздерден аулақ болу керек" делінген.

Басқа отарлы империялардағы жартылай касталық

Жартылай нәсіл термині британдық колонияларда кең таралған, бірақ ол Британ империясына ғана тән емес еді. Испания сияқты басқа да отаршылдық империялар аралас нәсілді балаларға арналған терминдерді ойлап тапты. Испан колониялары мулаттар, метистер және көптеген басқа сипаттамалардан тұратын күрделі касталар жүйесін құрды. Француз колониялары метис, ал португалдар местису терминін қолданды. Кариб теңізіндегі француз колониялары жартылай нәсілді адамдарды Шабин (әйел) және Шабин (еркек) деп атады. Америкадағы Азамат соғысына дейін, АҚШ-та аралас текті адамдарды белгілеу үшін местти термині жиі қолданылды. Колониялық дәуірде жартылай нәсілділерді атау үшін креол, каско, кафусо, кабурет, каттало, цитрандж, грифе, жартылай қан, жартылай тұқым, аралас қан, жоғары сары, хинни, гибрид, ладино, лигер, мамалуко, араласқан қан, моңғол, муль, мусти, окторон, плумкот, квадроон, квинтроон, самбо, тангело, шибаро сияқты терминдер де қолданылды. Еуропалық колониялар арасындағы осы терминдердің айырмашылығы көбінесе әке мен ананың нәсілінде, ұлтында немесе кастасында болды. Энн Лора Столер адамзат тарихының отаршылдық дәуірінде жартылай нәсілді адамдар мен этникалық араласу туралы бірқатар зерттеулер жариялады. Ол колониялық билік кімнің ақ, кімнің жергілікті екенін анықтауға, қай балалар империяның азаматы бола алатынын, ал кімдер империяның қарауында қалатынын, кімге ұрпақтың мұрагерлік құқығы берілетінін және кімге берілмейтінін анықтауға негізделгенін айтады. Бұл мәселе колониялық әкімшілер тарапынан талқыланды, содан кейін билік органдары ережелерді қабылдады. Колониялық империялардың бастапқы кезеңінде, көбінесе Еуропадан ерлер, содан кейін Үндістан, Қытай және Оңтүстік-Шығыс Азиядан келісімшарт бойынша жұмыс істейтін ерлер алыс сапарларға шықты. Осы ерте заманда араласу қабылданды, мақұлданды және тіпті ынталандырылды. Бірақ уақыт өте келе, айырмашылықтар күшейді, ал отаршылдық билік «қан тазалығын» сақтау және мұрагерлік құқықтарды шектеу үшін адамдар тобы арасындағы жыныстық қатынастарды шектеуге, кейіннен мақұлдамауға және соңында тыйым салуға көшті.