Кіріспе

Швейцариялық суретші және жазушы (1930 жылы туған) Даниэль Споерри (27 наурыз 1930 жылы туған) – Румынияда туған швейцариялық суретші және жазушы. Споерри ең әйгілі "тұрақ суреттерімен" танымал, бұл жинау немесе объект өнерінің бір түрі, онда ол жеке адамдар жеген тағамдардың қалдықтары сияқты заттар тобын – табақтар, күміс заттар мен шыны ыдыстарды – үстелге немесе тақтаға бекітіп, сосын қабырғаға іледі. Ол сондай-ақ "Topographie Anécdotée du Hasard" (Қиындықтардың анекдоттық топографиясы) атты кітабымен де кеңінен танылды, бұл кітап оның тұрақ суреттеріне әдеби үлгі, онда ол белгілі бір сәтте үстеліндегі барлық заттарды картаға түсіріп, әрқайсысын сол зат тудырған жеке ойларымен сипаттайды.

Ерте өмір

Споерри Даниэль Исаак Файнштейн 1930 жылғы 27 наурызда Румынияның Галац қаласында дүниеге келді. Әкесі Исаак Файнштейн яһуди дінінен христиан дініне ауысқан болса да, Румыния нацистік Германия жағында соғысқа қатысқаннан кейін 1941 жылы тұтқындалып, қаза болды. Анасы Лидия Споерри швейцариялық болғандықтан, 1942 жылы 6 баласымен бірге Швейцарияға көшіп кетуге мүмкіндік алды. Онде оны анасының інісі, профессор Теофил Споерри асырап алды және Даниэль Споерри деп тіркеді, ол осы есімді сақтап қалды. 1950 жылдары ол би саласында белсенді болып, Ольга Преображенскаядан классикалық биді оқыды және 1954 жылы Швейцарияның Берн қаласындағы Мемлекеттік опера театрында жетекші биші болды. Кейіннен ол Ионесконың «Жаңылған сопрано» және Пикассоның «Қойрығына тігілген арман» сияқты бірнеше авангардтық пьесаларды қойды. Сол кезде ол Жан Тингели, Марсель Дюшан және Ман Рэй сияқты бірқатар сюрреалистік суретшілермен, сондай-ақ Роберт Филио, Дитер Рот және Эммет Уильямс сияқты кейін Флюкс қозғалысымен байланысты болған суретшілермен танысты. 1950 жылдардың соңында Споерри Вера Мерцке үйленді.

Математика басылымдары

1959 жылы Споерри «Multiplication d'art Transformable» Editions MAT компаниясын құрды, ол Марсель Дюшан, Дитер Рот, Жан Тингели және Виктор Вазарели сияқты суретшілердің үш өлшемді құрастырылған өнер туындыларының көшірмелерін өндіріп, сатты. Editions MAT компаниясының ең белгілі туындыларының бірі Ман Рейдің «Бұзылмайтын объектісі» болды. Споерри мұндай туындылар үшін «көптеу» терминін енгізгенімен танылады.

Туралы суреттер (таблицалар-пиеждер)

1960 жылы Споерри өзінің алғашқы "тұзақ суретін" жасады. Споерри кейінірек тұзақ суреттерін былай түсіндірді: "Кездейсоқ орналасқан, тәртіпті немесе тәртіпсіздікті көрсететін (дастарқан үстінде, қораптарда, шумақтарда және т.б.) заттар өзгеріссіз бекітіледі ('тұзаққа түсіріледі'). Тек жазықтық өзгереді: нәтиже сурет деп аталатындықтан, көлденең болған нәрсе тік болады. Мысалы: тамақ жеген дастарқанға тамақ қалдықтары бекітіледі, ал дастарқан қабырғаға ілінеді". Оның алғашқы "тұзақ суреті" – "Кичканың таңғы асы" оның қатынының жегенінен қалған таңғы астан жасалған. Бұл туынды қазір Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайының қорында сақталады. 1964 жылы жасалған бір тұзақ суреті Марсель Дюшанның жеген тамағының қалдықтарынан тұрады. Бұл туынды Споерридің аукционында 2008 жылдың қаңтарында 136 312 евроға (200 580 доллар) сатылып, рекордтық бағаны көрсетті, ал 2008 жылдың сәуірінде 44 181 евроға (69 860 доллар) сатылған 1972 жылғы тағы бір тұзақ суреті одан әлдеқайда төмен бағада болды.

Кездейсоқтықтың анекдоттық топографиясы

1962 жылы Париждегі Лоуренс галереясында өзінің тұзақ суреттерін жеке көрмеге қоюға байланысты Споерри өзінің Topographie Anécdotée* du Hasard (Қозғалыссыздықтың анекдоттық топографиясы) атты еңбегін жазды. Споерри сол кезде Париждегі Каркассон қонақ үйінде бесінші қабаттағы 13-ші бөлмеде тұратын. Кіреберіс есіктің оң жағында оның әйелі Вера көк түспен бояған үстел болды. Споерри "картаға" 1961 жылғы 17 қазанда сағат 15:47-де үстелдің үстінде жатқан барлық 80 нысанның бір-біріне жапсарлас контурларын сызды. Әр нысанға нөмір берілді және Споерри әр нысанның қысқаша сипаттамасын, сондай-ақ олармен байланысты естеліктер мен ойларын жазды. Сипаттамалар үстелдегі басқа да байланысты нысандарға сілтеме жасады. Topographie Anécdotée* du Hasard 53 беттен тұратын шағын буклет түрінде, сонымен қатар карта мен көрсеткіштермен бірге басылып, көрмеге жарнама ретінде таратылды. Topographie Anécdotée* du Hasard тек кездейсоқ нысандардың каталогы ғана емес, толық оқылғанда Споерридің саяхаттары, достары және көркемдік ізденістерінің тұтас және әсерлі суретін береді. Бұл еңбек "өз өмірінен алынған керемет туынды" деп аталды. 1966 жылы Нью-Йорктегі Something Else Press баспасы Эметт Уильямс аударған Topographie Anécdotée* du Hasard-тың ағылшын тіліндегі нұсқасын, An Anecdoted Topography of Chance (Анекдоттық мүмкіндік топографиясы) деген атпен жариялады. Роланд Топор әр нысанның эскиздерін қосты, ал Уильямс және басқалар, сондай-ақ Споерридің өзі "кездейсоқ" түрде қосымша түсініктемелер енгізді. Кітапқа бірнеше қосымшалар мен кеңейтілген көрсеткіштер қосылды. Topographie Anécdotée* du Hasard культты классикаға айналды және 1968 жылы Дитер Рот оны неміс тілінде Anekdoten zu einer Topographie des Zufalls деп басып шығарды. Рот өзінің поэтикалық түсініктемелерін қосу арқылы кітап көлемін үштен бір бөлігіне жуық ұлғайтты. 1990 жылы француз тіліндегі түпнұсқа нұсқасы Париждегі Помпиду орталығында қайта басылды, ал 1995 жылы Лондондағы Atlas Press баспасы кеңейтілген ағылшын тіліндегі нұсқасын, қосымша материалдармен, түсініктемелермен және Дитер Роттың барлық мәтіндерімен бірге жариялады.

Жаңа реализм

Споерри 1960 жылы басталған авангардтық өнер қозғалысы Nouveau réalisme (Жаңа реализм) манифестіне қол қойған алғашқы суретшілердің бірі болды. Оның өнерінде күнделікті өмірді басты тақырып ретінде пайдалануы Жаңа реализм қозғалысына қатысқандығын көрсетеді.

Флюс

Споерри сонымен қатар 1960 жылдардың басында құрылған "Флюкс" өнер қозғалысымен тығыз байланысты, ол "күшті дадаист көзқараспен сипатталатын, қатысушылары әртүрлі жеке тұлғалардан тұратын, олардың ортақ тақырыбы – спонтандылық пен юморға құштарлық" еді. Оның "Кездейсоқтықтың анекдоттық топографиясы" оның рухын толық бейнелейтіндей көрінеді.

Өнерді жеу

Споерридің суреттерінің басты тақырыбы – тамақ, және ол өзінің бұл жұмысының бір бөлігін «Тамақ өнері» деп атады. Тамақ өнерінің бір түрі – оның «жеген тағамдардың тұзақ суреттері». Бұрын айтылғандай, тамаққа қатысты «тұзақ суретте» Споерри дастарқандағы жеген тағамның қалдықтарын алып, оларды дастарқанға арнайы спрейдің көмегімен бекітіп, сосын дастарқанды қабырғаға іліп, көлденең жазықтықты тік жазықтыққа айналдырады. Сонымен қатар, мысалы, 1961 жылы Копенгагендегі бір өнер галереясында ол дүкеннен сатып алынған консервіленген тағамдарын сатты, оларға қол қойып, «Назар: Өнер туындысы» деген резеңке штамп басты. 1963 жылы Парижде «Restaurant de la Galerie J» атты бір түрлі өнер көрсетілімін ұйымдастырды, онда ол бірнеше кеш бойы тамақ пісірді. Өнер сыншылары официанттардың рөлін ойнап, сыншының өнерді тұтынушыларға жеткізіп, оларға туындыны түсіндіру идеясын дамытты. 1968 жылдың 18 маусымында Споерри Дюссельдорфта Spoerri мейрамханасын ашты, ал 1970 жылдың 18 қыркүйегінде жоғары қабатта Eat Art Gallery ашты. Ол сондай-ақ 1970 жылы Грекияның Сими аралындағы өмірі туралы күнделік жазбасын жариялады, онда ол сол жерде жеген тағамдардың көптеген рецептерін қосты. Алғашқыда «Гастрономиялық саяхат» деп аталған бұл еңбек кейін «Мифология және котлеттер» деген атпен қайта басылды.

Кейінгі жұмыстар

Споерри 1990 жылдарға дейін тамақтанғаннан кейінгі тұзақтарды қоса алғанда, тұзақ суреттерін жасауды жалғастырды. Ол сондай-ақ объектілерді 19 ғасырғы медициналық иллюстрациялардың көшірмелеріне фон ретінде орналастыратын монтаж жұмыстарын жасады. Споерри өз туындыларының сериграфия және қоладан жасалған нұсқаларын да шығарды. Споерри көшпелі өмір салған, Берн, Париж, грек Сими аралы, Дюссельдорф, Базель, Мюнхен және Вена қалаларында тұрды.

Көрмелер

1992: Экспо-92, Швейцария павильоны, Севилья. 2001: Жан Тингели мұражайы, Базель. 2009: Людвиг мұражайы, Кобленц (Германия). 2012: Табиғи тарих мұражайы, Вена, Австрия. 2013: Historia Rerum Rariorum, Музейлер төбесі Фленсбург, Солтүстік Германия. 2014: Il Bistrot di Santa Marta, Fondazione Mudima, Милан. 2015: Өзгерістегі тағам өнері, Азаматтық галерея, Модена. 2017: Жаңа реализм айналасында. Даниэль Спорри Les dadas des deux, Musée Les Abattoirs, Тулуза. 2017: Әлемді қайта құру, Boxart галереясы, Верона.