Вольф Востелл: Суретші және өнерінің новаторы

Кіріспе

Неміс суретшісі (1932–1998)

Вольф Востелл (14 қазан 1932 – 3 сәуір 1998) – неміс суретшісі және мүсіншісі, видео өнер мен инсталляция өнерінің алғашқы қабылдаушыларының бірі және хэппенингтер мен Флюксус қозғалысының негізін қалаушылардың бірі. Оның туындыларында бұлыңғырлық және деколлаж сияқты техникалар, сондай-ақ нысандарды бетонға ендіру және теледидар жиынтықтарын пайдалану ерекше көзге түседі. Вольф Востелл испан жазушысы Мерседес Востеллға үйленген және оның Дэвид Востелл және Рафаэль Востелл есімді екі ұлы бар.

Өнер туындылары

1950 жылдан бастап Востелл өзінің алғашқы көркемдік идеяларын іске асырды, 1953 жылы литограф ретінде оқуға түсіп, Эрнст Оберхоффпен бірге Вупперталдағы Бергише университетінің Векеркунстшулесінде білім алды. 1954 жылдың 6 қыркүйегінде Парижде ол «Ле Фигаро» газетінің бет парағында «деколяж» (яғни, көтеріп алу, босату, жабысқан нәрсені ажырату, бөліп алу) деген сөзді тапты, ол Lockheed Super Constellation ұшағының Шеннонға құлауымен байланысты қолданылған. Востелл жазуын Dé coll/age деп өзгертті және бұл терминді плакаттарын жыртып алу және оқиғалар жасау үшін пайдаланды. Вольф Востелл үшін Dé coll/age дизайн қағидасы және өнердің толыққанды тұжырымдамасына айналды. 1955-1956 жылдары ол Париждегі Жоғары көркемөнер ұлттық мектебінде, ал 1957 жылы Дюссельдорф өнер академиясында оқыды. Востеллдің 1958 жылы Парижде өткен «Театр көшеде» атты оқиғасы Еуропадағы алғашқы оқиға болды. 1961 жылы Кельнде өткен «Ситирама» Германиядағы алғашқы оқиға еді. Востелл теледидарлар мен автомобиль бөліктерін пайдаланып туындылар жасады. 1959 жылы WDR электрондық студиясында Карлхайнц Штокхаузеннің жұмысының ықпалымен электронды теледидар Dé coll/agen туындылары жасалды. Бұл оның 1962 жылы құрған Fluxus қозғалысына қатысуының бастамасы болды. 1959 жылы Востелл архивін құрды. Вольф Востелл суреттерді, көркем мәтіндерді, Нам Джун Пайк, Йозеф Бойс, Дик Хиггинс сияқты достарымен жеке хат алмасуларын, сондай-ақ оның буын суретшілерінің жұмысын көрсететін басқа да заттарды жинады. 1990 жылдан бері Востеллдің жеке кітапханасы архивтің бір бөлігі болып табылады. Оның жұмысы фотосуреттер арқылы құжатталған және 2006 жылдан бері «Museo Vostell Malpartida» архивінде сақталады. Востелл тағы да бірнеше оқиғаларды ұйымдастырды, соның ішінде 1963 жылы Вупперталда өткен 9 Nein dé coll/agen, 1964 жылы Нью-Йоркте өткен «You» және Берлин, Кельн, Вуппертал және Ульм қалаларында өткен оқиғалар. 1963 жылы Вольф Востелл Мадридтегі Рейна София мұражайының коллекциясындағы 6 TV Dé coll/age инсталляциясы және «Күнді басыңда» атты бейне туындысымен бейне өнерінің алғашқы өкілі болды. 1965 жылы ол Вупперталдағы Парнас галереясында өткен 24 сағаттық оқиғаға қатысты. 1967 жылы «Мисс Вьетнам» оқиғасында Вьетнам соғысы туралы айтты. 1968 жылы композитор Маурисио Кагель және басқалармен бірлесіп, акустикалық және визуалды оқиғаларды зерттеуге арналған Labor e. V. ұйымын құрды. Востелл туындысына теледидарды бірінші болып енгізген суретші ретінде танылады. 1958 жылғы бұл орта үш жинақтан тұрады және «Das schwarze Zimmer» (Неміс көрінісі, Аушвиц Spotlight 568, Треблинка) деп аталады. Теледидарды пайдаланған алғашқы туындылар – 1958 жылдан бастап Transmigracion I-ден III-ге дейін, ал 1968 жылғы Elektronischer dé coll/age Happening Raum инсталляциясы. 1950 жылдан бері Вольф Востелл көптеген туындыларында Холокост тақырыбын көтеріп келеді. Вольф Востелл сыртқы түрімен еврей екенін көрсеткісі келмеді, керісінше, өзінің құндылықтарын сыртқа танытып, осылайша неміс нацистерінің еуропалық еврейлерді жою немесе ұмыту қаупіне қарсы тұрды. Ғибадатханалық қырлы шашы, жүнді шапағы және кафтаны Гитлер режимінің антисемит стереотиптері ретінде бейнелеген жаудың бейнесіне сай келді, Шығыс Еуропалық яһудилердің үлгісін еліктейді. Ол бұл бейнені саусақтарындағы әсем жүзіктер және нацистік дәуірдегі жала жабу карикатураларында «ақшақұмар яһуди өсімпұл алушысына» берілген қалың сигара сияқты басқа да атрибуттармен күшейтті.

From 1950 on, Vostell implemented his first artistic ideas, in 1953 he began an apprenticeship as a lithographer and attended the Werkkunstschule at the Bergische Universität with Ernst Oberhoff in Wuppertal. On 6 September 1954 in Paris, he found the word décollage (i. e. to lift off, loosen, loosen the glued, separate) on the title page of Le Figaro, which was used in connection with the crash of a Lockheed Super Constellation into the Shannon. Vostell changed the spelling to Dé coll/age and applied the term to his poster tear offs and happenings. For Wolf Vostell, Dé coll/age became a design principle and a comprehensive concept of art. In 1955/1956 he attended the Parisian École nationale supérieure des beaux arts and in 1957 the Düsseldorf Art Academy. Vostell's Happening Das Theater ist auf der Straße from 1958 in Paris was the first happening in Europe. His happening Cityrama of 1961 in Cologne was the first happening in Germany. Vostell produced objects with televisions and car parts. Influenced by the work of Karlheinz Stockhausen in the electronic studio of the WDR, electronic TV Dé coll/agen were produced in 1959. This marked the beginning of his involvement in the Fluxus movement, which he co founded in 1962. In 1959 Vostell founded the Vostell archive. Wolf Vostell collected photographs, artistic texts, personal correspondence with companions like Nam June Paik, Joseph Beuys, Dick Higgins, as well as other objects, which documented the work of the artists of his generation. Since the 1990s, Vostell's private library has been part of the archive. His work is documented photographically and is also part of the archive, which has been housed in the "Museo Vostell Malpartida" since 2006. Vostell initiated further happenings, among others 9 Nein dé coll/agen in Wuppertal in 1963, the Happening You in New York in 1964 and others in Berlin, Cologne, Wuppertal and Ulm. In 1963 Wolf Vostell became a pioneer of video art with the installation 6 TV Dé coll/age in the collection of the Museo Reina Sofía Madrid and with the video Sun in your head. In 1965 he took part in the 24 hour happening at the Galerie Parnass in Wuppertal. In 1967 he dealt with the Vietnam War in the happening Miss Vietnam. In 1968, in collaboration with the composer Mauricio Kagel and others, he founded Labor e. V., which was to research acoustic and visual events. Vostell is regarded as the first artist who integrated a television set into a work of art. This environment from 1958, consisting of three assemblages, entitled Das schwarze Zimmer (German View, Auschwitz Spotlight 568, Treblinka) is part of the collection of the Berlinische Galerie. Early works with televisions are Transmigracion I to III, from 1958, and Elektronischer dé coll/age Happening Raum, an installation from 1968. Since the 1950s Wolf Vostell has thematized the Holocaust in numerous works. Wolf Vostell did not want to express with his outward appearance that he was Jewish by his appearance he rather carried his values to the outside world and thus directed himself unambiguously against the danger of suppressing or even forgetting the extermination of European Jews by the German National Socialists. With his temple curls, fur hat and caftan, he was a perfect match for the image of the enemy that the propaganda of the Hitler regime had painted as an anti Semitic stereotype, following the example of the Eastern European Jews. He exaggerated this image by using other attributes, such as ostentatious rings on his fingers and an equally thick cigar, which in slanderous caricatures from the Nazi era had been symbolically given to the "money greedy Jewish usurer".

Алғашқы еңбектері

1953 жылы ол бастапқыда дәстүрлі техникада салынған «Корея» және «Корея қырғыны» (екі картина да қағазға маймен салынған), «Соғыс айқышқа шегелену II» (кенепке маймен салынған) және «Жұбайлар», «Отбасы», «Ұшақ» және «Соғыс айқышқа шегелену» акварельдерін жасады. 1955 жылы ол Питер Шлемильдің ғажайып оқиғасы бойынша сиямен салған суреттер циклын құрды.

1960 жылдар

1962 жылы Востелл Флюкс манифестациясына, Висбадендегі қазіргі заманғы музыканың халықаралық фестиваліне және 1963 жылы Дюссельдорфтағы Festum Fluxorum Fluxus фестиваліне қатысты. 1962 жылы ол «Dé coll/age» журналын құрды – қазіргі идеялар туралы хабарлама. 1963 жылы ол «Das schwarze Zimmer» («Қара бөлме») инсталляциясын көрсетті, ол қара боялған қабырғалары бар қара бөлмеде орнатылған. 1964 жылы Востелл «Ульмдегі оқиға, Ульм төңірегінде» атты оқиғаға бастамашы болды, сондай-ақ сол жылы ол Deutscher Künstlerbund-тың 13-шы көрмесіне алғаш рет қатысты. 1965 жылы «Гаппенинг Берлин 100 Ereignisse» және 1967 жылы «Мисс Вьетнам» оқиғалары болды. Ол саяси және әлеуметтік тақырыптарды жиі көтерді. 1965 және 1969 жылдар аралығында Рене Блокпен бірлесіп көрмелер, оқиғалар, сериялық өнімдер және басылымдар жасалды. 1968 жылы ол «B 52» атты жібек басуын – «бомбалардың орнына» деген ұранмен жасады. 1969 жылы Кельндегі Гельмут Рьевелскинің art intermedia галереясымен бірлесіп, Востелл өзінің алғашқы автомобильден жасалған бетон мүсінін «Ruhender Verkehr» (тоқтап тұрған қозғалыс) жасады. 1970 жылдың қаңтар айында Чикаго қазіргі заманғы өнер мұражайы Востеллдің 1957 жылғы Cadillac көлігін мұражайға жақын жердегі тұраққа бетонмен қаптау арқылы «Бетонды қозғалыс» (1970) атты туындысын жасаған оқиғаны ұйымдастырды. 1970 жылы бұл жұмыс тас жол арқылы Чикаго университетінің кампусына көшірілді, онда ол шамамен қырық жыл бойы сақталды.

Берлин және Малпартида де Касерес

1970 жылы Востелл Берлинге көшіп келді. 1970 жылы ол 20 монитор мен видеокамерасы бар «Heuschrecken» инсталляциясын жасады. «TV Schuhe» және «TEK» инсталляциялары сол жылы құрылды. 1973 жылы «Мания» циклын жасады. 40 жұмыста Востелл журналдардан алынған фотосуреттерге сурет салып, фотосуреттерге заттарды жапсырды. 1973 жылы «Auto Fieber und Energie» инсталляциясын жасады. 1976 жылы Востелл Касерес қаласындағы Востелл Малпартида мұражайын құрды. 1974 жылы ол Берлинде «Strawberries» атты перформансын өткізді. 1975 жылдан бастап ол испандық тақырыптар бойынша жұмыс істеді, мысалы, Экстремадура циклындағы картиналар, 1976 жылғы «El muerto que tiene sed» («Су ішкенге зар өлген адам») немесе 1985 жылғы «El entierro de la Sardina» («Сардинаның жерлеуі»). 1980 жылдары ол «The Winds» инсталляциясын, 1982 жылы Леонардо да Винчидің сол аттас картинасы «The Battle of Anghiari» («Ангиари шайқасы») картинасын еске түсіретін «The Battle of Anghiari» картинасын, 1985 жылы «Milonga» циклын және 1988 жылы BMW бөлігімен «Tauromaqie» жұмысын жасады. 1980 жылдары ол 1978 жылы танысқан Сальвадор Далимен бірлескен жоба ұсынды. Бұл Далидің өлімінен аз уақыт бұрын, 1988 жылы жүзеге асырылған соңғы жобаларының бірі болды. Востелл Далидің 1920 жылдары ойлап тапқан туындысын орындады. «El fin de Parzival» («Парцивалдың соңы») Франко режимі кезіндегі Гвардия Цивильдің 20 мотоциклінен тұрады, олардың бесеуі бірінің үстіне бірі орнатылып, Рихард Вагнердің «Парцивал» операсының музыкасымен сүйемелденеді. Бастапқыда Дали велосипедтерді пайдалануды жоспарлаған. Бұл өзгерісті Востелл енгізді. Алғашында Вольф Востелл 1988 жылы Фигерестегі Театр-мұражайда 14 теледидардан тұратын «TV Obelisk» (1979) мүсінін орнатты, ал Дали мүсінді әйел басымен аяқтады. Әйел басының ішінде аспан суретін түсіріп, теледидарларға жіберетін бейнекамера орналасқан.

1990 жылдар

Берлинде ол 1990 жылғы "Берлин триптихін", 1992 жылғы "Вайненде" циклын және "Вайненде Анна Франкқа арналған құрмет" сияқты ірі форматтағы суреттер жасады. 1994 жылғы "Berlinerin" сияқты қола мүсіндерді шағын серияда шығарды. "Арк де Триумф N°1" (1993), "Ритц" (1998) және "Berliner Brot" (1995) сияқты графикалық жұмыстар, мүсіндер және композициялар жасады.

Де-колл/жасы және бұзылуы

1954 жылдың қыркүйек айында Парижде болған кезде Востел «Фигаро» газетінің бір мақаласының тақырыбында «Décollage» деген сөзді оқыды (неміс тіліндегі аудармасы: «Жабысқан нәрсені ажырату, босату, бөліп алу»). Востел өзі үшін сөздің жазылуын өзгертті. 1954 жылдан бастап ол плакаттарды жыртып алуды «Dé coll/age» деп атады. Кейін ол «Dé coll/age» терминін өзінің перформанстарында да қолданды. Вольф Востелл үшін «Dé coll/age» дизайн қағидасы мен өнердің толыққанды тұжырымдамасына айналды. 1960 жылғы «Ceres», «Coca Cola, сіздің үміткеріңіз», «Great Session with Da» (барлығы 1961 жылғы суреттер), «Wochenspiegel Beatles» және 1966 жылғы «Livio» – Вольф Востеллдің «Dé coll/age» туындыларының мысалдары. 1960 жылдары Востел бұлыңдату техникасын пайдаланды. Терпентин мен көміртек тетрахлоридінің қоспасымен журналдардағы фотосуреттерді бұлыңдатуға болады. 1962 жылғы «Kleenex» циклы, 1964 жылғы «Корхам алдындағы Кеннеди», 1967 жылғы «Гёте бүгін» және 1967 жылғы «Генри Фордқа және Жаклин Кеннедиге арналған құрмет» – Вольф Востеллдің бұлыңдатқан суреттерінің мысалдары. Ол «Dé coll/age» пен бұлыңдатуды «Jayne Mansfield» (1968) және «Marilyn Monroe» (1962) немесе «Hours of fun» (1968) сияқты туындыларында біріктірді.

Саясат

Востелл өзінің көркем шығармашылығында 1950 жылдардан бастап әлемдік саяси оқиғаларды бейнеледі. 1958 жылы ол «Қара бөлме» (Das schwarze Zimmer) инсталляциясында Екінші дүниежүзілік соғыс пен Холокост тақырыбын көтерді. Корей соғысы мен Вьетнам соғысы оның туындыларындағы тақырыпқа айналды, сондай-ақ 1968 жылғы «Мисс Америка» жұмысында да осы тақырыптарды қамтыды. Джон Ф. Кеннедиге жасалған қастандық және басқа да халықаралық саяси оқиғалар оның суреттері мен композицияларында бейнеленді. Востелл Федеративтік Республиканың ішкі саяси мәселелерін де көркемдік тұрғыдан зерттеді. Студенттік қозғалыстар, экономикалық өркендеу және капитализмге сын оның туындыларында көрсетілген. Суық соғыс және Босния соғысы оның жұмыстарында көрініс тапқан. Вольф Востелл Берлин қабырғасының құлауын 50-ден астам жұмысында бейнеледі және көркемдік тұрғыдан өңдеді. 9 қараша 1989 жылы 6 метрлік триптихтен бастап, кішірек жұмыстарға дейін, Востелл Берлин қабырғасы құлағаннан кейін тағы бір туындылар циклын жасады. Онжылдықтар бойы Востеллдің шығармашылығында саяси бағытты туындылар қалыптасты.

Теледидар

1958 жылдан бастап Востелл өзінің туындыларына теледидарларды енгізе бастады. Вольф Востеллдің суреттері, құрастырмалары, инсталляциялары және мүсіндері көбінесе теледидарлармен бірге жасалған. Көбінесе теледидарлар әдеттегі хабарларға қойылған. Осылайша Вольф Востелл өзінің туындыларына заманауилық пен ағымдағы оқиғаларды қосады.

Тауромакия

1976 жылдан бастап Востелл Берлин мен Малпартида-де-Касерес арасында үнемі саяхаттап тұрды. Осы кезеңде ол испандық студиясында тауромaкия тақырыбында суреттер мен графикалық жұмыстардан тұратын серия жасады. Ірі форматтағы картиналарда көбінесе қанды, жыртылған бұқалар бейнеленген. Ол боялған бұқа басын шамдармен, автокөліктің бөліктерімен немесе басқа да заттармен үйлестіріп, композициялар құрастырды.

Бетон, қорғасын және алтын

1960 жылдардың басынан бастап Востелл бетонмен жұмыс істеді, ол оның туындыларының ерекше белгісіне айналды. Ол, мысалы, автомобильдерден жасалған бетон скульптуралар сияқты скульптуралар жасады. Ол бетонның сұйық түрін суреттері мен сызбаларына бояу ретінде де қолданды. Ол сұйық бетон, акрил бояулары және көмірмен де сурет салды. Оның суреттерінде және сызбаларында жиі бетон блоктары бейнеленген. Адам денесін көбінесе бұрышты бетон пішіндері ретінде тануға болады. 1980-1990 жылдары ол сұйық қорғасынмен жұмыс істеді. Ол акрил бояуларын, сұйық қорғасын мен сұйық бетонды біріктіріп, қорғасынды кенептеріне құйды. Вольф Востелл алтын жапырақтарымен де жұмыс істеді, оларды тікелей кенепке жақты. Оның бетоннан жасалған автомобиль скульптураларында, мысалы, "Ruhender Verkehr/Stationary Traffic" (1969) және "Concrete Traffic" (1970) туындыларында, Востелл осы өнер нысандарының күнделікті өмірмен байланысын ерекше атап көрсетті. Востелл үшін осы бетон автомобиль скульптураларының басқа, пайдаланудағы автомобильдердің арасында қалалық ортада орналасуы маңызды болды. Востелл күнделікті заттармен әдеттен тыс жолмен кездесуден туындаған жатсыну туралы былай деді: "Мен әртүрлі шындықтар бар екенін көрсетемін. Мен жұртшылықта бар, дәл сол үлгідегі телевизорды алып, оны жатсынуға мәжбүр етемін, бұл қызығушылық тудыруы мүмкін. Нағыз алапаттық – олардың жақсы білетін заттары, қасықтары, еріншектері, мәртебелік белгілері, көліктері қолданылуында, және осының өзінде мәні жатыр. Таныс заттармен жасалған туындылар ойлауда, санада мұндай алапаттықтарды тудырады."

Вольф Востелл мұрағаты

1960 жылдары Востелл Востелл мұрағатын құрды. Шынайы құлшыныспен және қатаң жүйелілікпен Вольф Востелл фотосуреттерді, көркем мәтіндерді, Нам Джун Пайк, Аллан Капроу, Дик Хиггинс және тағы да көптеген әріптестерімен жеке хат алмасуларын, сондай-ақ баспасөз материалдарын, көрмелер мен шараларға шақыруларды немесе Вольф Востеллдің және оның замандастарының еңбектерін көрсететін кітаптар мен каталогтарды жинады. Оның 6000-нан астам кітаптан тұратын жеке кітапханасы мұрағат құрамына енді. Вольф Востеллдің кең ауқымды туындылары фотосуреттер арқылы құжатталған және мұрағаттың бір бөлігін құрайды. Төрт онжылдықтан астам уақытқа созылған 50 мыңға жуық құжат Востелл мұрағатын өнер тарихының құнды қазынасына айналдырады. 2005 жылдан бері мұрағат Востелл Малпартида мұражайында орналасқан және өнер тарихшылары, журналистер мен ғалымдардың назарына ұсынылуда.

Қабылдау

1989 жылы "Арт-отель Берлин Кудамм" ашылды, оның тақырыбы Вольф Востелл болды, осылайша ол тұрақты көрмеге айналды. 1990 жылы Востеллдің "1989 жылғы 9 қараша" триптихы және оған жасалған эскиздер алғаш рет Берлиннің шығыс бөлігінде, Фридрихштрассе 103 мекенжайындағы Вейдендамм галереясында қойылды. 1992 жылы Кельн қаласы Востеллдің өнер еңбектерін ретроспективалық көрме арқылы құрметтеді. Оның туындылары алты жерде көрсетілді: Кёльн қалалық мұражайы, Кёльн өнер галереясы, Бонн Рейн аймақтық мұражайы, Маннхайм өнер галереясы, Леверкузендегі Морсбройх сарайы және Мюльхайм-ан-дер-Рур өнер мұражайы. Дэвид Востеллдің көркемдік жетекшілігімен осы ретроспектива туралы "Востелл 60. Ретроспектива 92" деректі фильмі түсірілді. 1989 жылдан бері Востеллдің 1969 жылғы "Resting Traffic" автокөлік бетон мүсіні, онда Востелл Opel Kapitän көлігін бетонға құйған, Кельндегі Хоэнцоллернрингтің орталық бөлігінде тұр. Басқа бетоннан жасалған автокөлік мүсіндері: 1970 жылғы "Concrete Traffic" (Чикаго), 1976 жылғы "Museo Vostell Malpartida V. O. A. E. X." және 1987 жылғы Берлиндегі "Жылаңаш Мая" пішіндес екі бетон "Кадиллак".

Жинақтар

Постдамдағы FLUXUS+ мұражайында кең ауқымды туындылар жинағы бар. Вольф Востелл өзінің туған қаласы Леверкузенде 1959 жылдан 1982 жылға дейінгі туындыларымен Морсбройх мұражайында тұрақты түрде ұсынылған. Берлин галереясының коллекциясында Вольф Востеллдің бірнеше жұмысы бар. Олардың ішінде 1958 жылғы «Das schwarze Zimmer» («Қара бөлме») инсталляциясы, 1964 жылғы «Wir waren so Art Museumsstück» («Біз бір түрлі мұражай экспонаты едік») инсталляциясы, 1968 жылғы «Hours of fun» инсталляциясы немесе 1986 жылғы «Die Schlacht von Anghiari» («Ангиари шайқасы») инсталляциясы бар. Museo Vostell Malpartida өзінің тұрақты жинағында 1970-ші жылдардағы «Auto Fever», «Energy» және «VOAEX» сияқты, 1980-ші жылдардағы «El Entierro de la Sardina», «Las Chicas del Billar» және «Mythos Berlin» сияқты, ал 1990-шы жылдардағы «Trashumancia» циклы сияқты жұмыстарды көрсетеді. Востелл архиві Museo Vostell Malpartida-да орналасқан. Вольф Востеллдің бірнеше жұмысы, мысалы 1961 жылғы «Dé coll/age Coca Cola», 1967 жылғы Генри Форд пен Жаклин Кеннедиге арналған құрмет көрсету және 1968 жылғы «Miss America» суреті Кельндегі Людвиг мұражайының коллекциясында сақталады. 1968 жылғы «Электрондық де-коллаж оқиғалар бөлмесі» сияқты ерте туындылары Берлиндегі Neue Nationalgalerie галереясында орналасқан. 1970 жылғы «Locusts» («Шегірткелер») Людвиг Венаның Museum Moderner Kunst Stiftung және Неуэ галереясындағы Мэрилин Монро музейінде көруге болады. Тағы да басқа туындыларды өнер және медиа технологиялары орталығынан, Германия Федеративтік Республикасы тарихы үйінен, Германияның ұлттық мұражайынан, Бонн Рейн өлкелік мұражайынан, Королева София мұражайынан, Париж қаласының заманауи өнер мұражайынан, Страсбургтің заманауи және қазіргі заманғы өнер мұражайынан, Миландағы Mudima қорынан, сондай-ақ көшелер мен алаңдардан және әлемнің басқа мұражайлары мен жеке коллекцияларынан табуға болады.

Дәйексөздер

"Өнер – өмір, өмір – өнер". 1961
"Оқиғалар – өнерді саясиландырудың құралы". 1970
"Мен бейбітшілікті ең ұлы өнер туындысы деп жариялаймын". 1979
"Әрбір адам – өнердің бір туындысы". 1985