Кіріспе

Нормандия аймағы

Пэи-де-Ко ('/p//eɪ// //d//ə// //k//oʊ/, pei də ko, сөзбе-сөз "Ко аймағы") – Нормандиядағы Францияның Сейн-Маритим департаментінің көп бөлігін алып жатқан аймақ. Бұл Сене сағасының солтүстігіндегі бор тақтасы және Англия жоғалауындағы жартастарға дейін созылады; оның жағалауы Кот-д’Альбатр деп аталады. Шығысында Брей аймағымен шектеседі, онда бордың астындағы қабаттар көрінеді. Каушоис – норман тілінің ерекше диалектісі. Пэи-де-Ко – Котентин (немесе Шербург) түбегінен тыс жерде норман тілінің сақталған негізгі ошақтарының бірі. Басты қалалары – Гавр, Дипп, Фекамп, Ивето және Этретат.

Этимология

Норман тілінде "caux" сөзі әк, кальций карбонатты білдіреді. Салыстыру үшін, француз тілінде бұл сөз "chaux" деп аталады (французша "ch" дыбысы ағылшынша "sh" дыбысына ұқсас. Мысал: Caux диалектісінде "candelle", ағылшынша "candle", французша "chandelle"). Жақын орналасқан Пей-де-Брей аймағының аты галл тілінен шыққан, лай деген мағына беретін көне француз сөзінен келген. Олардың осылай аталуына себеп, олардың топырақтарының ерекшелігі болуы мүмкін: бірі жабысқақ сазды, екіншісі құрғақ борлы топырақ, бірақ бұл тек аңыз ғана. Шындығында, бұрынғы Галлияда кең таралған болжам бойынша, бұл атау ежелгі заманда осы жерде өмір сүрген кельт тайпасынан шыққан: Калеты (немесе Калети. Бұл "қатаң немесе батыл халық" дегенді білдіреді, бретон тілінде "kaled" – қатаң, валлий тілінде "caled" – қатаң). Осы жер олардың иелігінде болған. Олар кейде белгиялықтар немесе арморикалықтар деп есептеледі. "Caletes" сөзі кейін *Caltes, содан кейін *Calz, Cauz болып өзгеріп, қазіргі уақытта "Caux" деп жазылады.

География

Pays de Caux – Англияның оңтүстігіндегі Солтүстік және Оңтүстік Даунс сияқты жоғары кредалық бор тауларынан құралған жазық дала. Оның беті толқынды, бірақ теңізге қарай беткейі толқындармен эрозияланып, биік ақ жартастардан тұратын жағалау қалыптасқан. Ішкі аймақтағы шағын аңғарлар мұнда қиылып, жергілікті тұрғындар "вальеуз" деп атап кеткен, жартастың бетіндегі тік жарқабақты ойыстарды қалдырады. Бұл ойыстар әртүрлі тереңдікте кесілген, ал кейбіреулері Этретат сияқты шағын қалалардың орналасқан жері болып табылады. Эрозияға ұшыраған жартастардың құрылымдары бұл жерде суретшілерді көптен бері қызықтырып келеді. Суретте Этретатты оң жақта, алғашқы қатардан кейінгі вальеузде көруге болады. Солтүстіктегі Фэкамп және Этретат сияқты негізгі қалалар жағалауда орналасқан. Дипп аймақтың шетіне жақын, Пейс-де-Брейді құраған геологиялық жарылымда жатыр. Осы жарылымның арқасында солтүстік вигингтері келген кезде терең порты табылған. (Швед тілінде "терең" сөзі "djup" деп аталады). Жазық даладағы қалалар көбінесе кішкентай. Олардың ішінде Ивето, Болбек және Лиллебонн сияқты үлкендері Руан-Ле-Хавр осында оңтүстікке қарай орналасқан. Ле-Хавр жері бұрын Пейс-де-Коның бір бөлігі болған, бірақ қала жеке дамып, ерекше сипатқа ие болды. Пейс-де-Коның халық тығыздығы француздық орташа көрсеткіштен сәл жоғары. Оның дәстүрлі салалары – жағалаудағы балық аулау, ал жазық далада зығыр өсіру және тоқу. Нормандтар мен француздар арасындағы қақтығыстар Парижбен келісімге келгеннен кейін, оңтүстікке қарайғы саға порты Руанға қарай өзен арқылы сауда жасады. Соңғы кезде қалалар Ле-Хаврдан, ал жақында Сена сағасындағы жаңа индустриалды полидерден тарады. Жазықтың теңіз желдеріне ұшырауы аймақтың ауылдық архитектурасының бір ерекшелігін түсіндіруге болады: жазық, әшекейсіз шаруа үйлері, әдетте биік топырақ қоршауларымен, қабырғалармен және қорғаныш ағаштармен қоршалған. (Нормандия сәулетіне де қараңыз).

Римдік Галлия

А29 автожолы бойында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары бірнеше галло-рим виллаларын ашты. Ең маңыздыларының бірі – Дипп қаласының батысындағы жағалауда орналасқан Сент-Маргарита-сюр-Мер. Археологтар төртбұрышты алаңның төңірегіне жиналған бірнеше бөлмеден тұратын кешенді тапты. Көптеген бөлмелер мозаикамен әсемделген. Солтүстік жағындағы ванналар мен басқа бөлмелер гипокауст жүйесі арқылы жылытылған. Құрылыс материалдары ретінде балшық пен ұсақ тасты жақсы араластырып, тығыздап жасалған пизе, майлы консистенциядағы немесе мергельді топырақ, кесілген сабан және құм тас қоспасынан тұратын коб, сондай-ақ Нормандияның кейінгі құрылыс дәстүріне тән ағаш қаңқасы қолданылған. Лиллебонн – бұл аймақтағы галликалық тайпа – калеттердің негізгі қаласының орны. Галло-рим қаласы Цезарь Август тұсында Джулиобона деген атпен салынды және римдік театрымен әйгілі. Римдік Галлияда қабылданған дәстүр бойынша, "негіз, қала" деген мағына беретін бона сөзі рим императорына арналған, мысалы, Августонум (Отун), Августонемет (Клермон-Ферран) немесе Августодурум (Байе) сияқты. Хулио сөзінен Лилль сөзіне айналуының фонетикалық өзгерісін француз тіліндегі "арал" деген сөзбен – île, және "the" деген мақаланың қосылуымен (l = the) түсіндіруге болады, бұл француз тілінде "жақсы" деген мағына беретін bona > bonne сөзімен байланысты, сондықтан "l'île bonne" – "жақсы арал" дегенді білдіреді. Археологиялық қазбалар және екі қалада табылған көптеген галлдық артефакттарға сәйкес, олардың бастапқы басты оппидумы Каудебек-ан-Ко немесе Фэкамп болған болуы мүмкін.

Орта ғасырлар

Меровингтер дәуірінде Пейс-де-Коус Талудан ерекшеленді: Калеттердің ежелгі қаласы латын тіліндегі "пагус" ұғымындағы жекеленген аймақтарға немесе "елдерге" бөлінді. 911 жылы Руан графтығы мен Нормандия герцогтығы құрылғаннан бастап, викингтер бұл аймаққа көптеген адамдарды қоныстандырып, Каушо диалектісінде және Каушо нормандарының этникалық құрамында ұзаққа созылатын із қалдырды.

Ішкі аймақ: жазық

Гю де Мопассан романдарында Pays de Caux аймағының ауылдық атмосферасын керемет сипаттайды. Мысалы, «Miss Harriet» повесі, 1883 жылғы 9 шілдеде «Le Gaulois» газетінде «Miss Hastings» деген атпен жарияланған, кейін «Miss Harriet» жинағына енген; Мопассан Этретаттан Танкарвиллге қатынайтын дилижанс сапарын суреттейді:

Күз болды. Жолдың екі жағында егістік далалар жатты, жиналған бидай мен сұлының қысқа сабандарымен сарғайып, жерді нашар қырқылған сақалдай жапқан. Тұманды жерден түтін шыққандай көрінді. Көктемгі қарлығаштар әуеде ән салып, бұталарда қызылқұстар сайрады. Күн ақырында көтеріліп, горизонттың шетінде қызыл түспен боялды, және ол көтерілген сайын, минут сайын жеңілдеп, ауыл сергіп, күлімсіреп, жаңа оянған қыздың көйлегін сияқты ақ буын шайқап тастады. Етрайль графы орындықта отырып, «Караңыз, қоян!» деп көрсетті, сол жаққа, кондыққа қарай. Жануар өрісте шамалы көзге түспей, тек ұзын құлақтарын ғана көрсетіп, қашып кетті, содан кейін жыртылған жерге жетіп, тоқтады, бірден жүгірді, асыққандай, бағытын өзгертті, тоқтады, алаңдап, қандай да қауіптің бар екенін тыңдады, қай жаққа бару керектігін білмей, содан кейін артқы аяқтарымен үлкен секірістермен қайтадан жүгірді, және ол қызылша алабында жоғалып кетті. Барлығы таңғалып, жануардың қозғалысын және жүрісін бақылады.

Өнерге байланысты байланыстар

Парижге салыстырмалы түрде жақын орналасқан Ко өңірінің қатаң пейзажы Клод Моне мен Густав Курбе сияқты суретшілерді сол жерге барып сурет салуға ынталандырды.