Кіріспе

Жоқ, Жюль Мишелетің "Франция тарихы" атты еңбегі. Франция тарихының алғашқы жазбалары темір дәуірінде пайда болды. Қазіргі Францияның көп бөлігі римдіктерге Галлия деп белгілі болған. Грек жазушылары аймақта үш негізгі этнолингвистикалық топ болғанын атап өтті: галлдар, аквитандықтар және белгиялықтар. Ең ірі топ – галлдар, галл тілінде сөйлейтін келт халқы. Б.з.д. бірінші мыңжылдықта гректер, римдіктер және карфагендіктер Жерорта теңізі жағалауында және жақын аралдарда отарлар құрды. Рим Республикасы Оңтүстік Галлияны б.з.д. II ғасырдың соңында қосып алды, ал Юлий Цезардың легиондары б.з.д. 58–51 жылдардағы Галлия соғыстарында қалған Галлияны жаулап алды. Галло-рим мәдениеті қалыптасты және Галлия Рим империясына көбірек енгізілді. Рим империясының кейінгі кезеңдерінде Галлия варварлардың шабуылдары мен көші-қонына ұшырады, ең бастысы германдық франктардың. Франк корольі Хлодвиг I 5 ғасырдың соңында Галлияның көп бөлігін біріктірді, бұл жүздеген жылдар бойы франктердің үстемдігіне негіз салды. Франк билігі Карл I тұсында ең толыққанды күйіне жетті. Ортағасырлық Франция Корольдігі Карл I-нің Каролинг империясының батыс бөлігінен пайда болды, ол Батыс Франция деп аталды, және 987 жылы құрылған Капе әулетінің билігінде өсіп келе жатқан маңызға ие болды. 1328 жылғы мұрагерлік дағдарыс Валуа және Плантагенет әулеттері арасындағы Жүз жылдық соғысқа әкелді. Соғыс 1337 жылы Филипп VI Аквитания герцогтігін оның мұрагері Эдуард III-тен, Англия королінен, француз тағына талапкер Плантагенеттен тартып алмақ болғаннан кейін басталды. Плантагенеттердің алғашқы жеңістеріне қарамастан, бақыт Валуаға бұрылды. Соғыстың көрнекті тұлғасы – француз шаруа қызы Жанна д'Арк, ол ағылшындарға қарсы күштерді басқарды және ұлттық қаһарман ретінде танылды. Соғыс 1453 жылы Валуаның жеңісімен аяқталды. Жеңіс француз ұлтшылдығын күшейтті және француз монархиясының билігін арттырды. Ансиен Режим кезінде келесі ғасырларда Франция Ренессанс және Реформация арқылы орталықтандырылған абсолютті монархияға айналды. Француз дін соғыстарының шыңында Франция тағы бір мұрагерлік дағдарысқа ұшырады, өйткені соңғы Валуа королі Генрих III Бурбон және Гиз үйлерінің фракцияларымен күресті. Наварраның Бурбон королі Генрих жеңіске жетіп, Бурбон әулетін құрды. 16 ғасырда дүниежүзілік колониялық империя құрылды. Француз монархиясының билігі "Күн патшасы" Людовик XIV тұсында ең биік деңгейге жетті. 18 ғасырдың соңында Франция төңкерісі кезінде монархия мен оған байланысты институттар құлатылды. Революциялық трибунал саяси қарсыластарын гильотинамен өлтіріп, Террор билігін (1793–94) орнатты. 1804 жылы Наполеонның Француз империясы жарияланғанға дейін ел Республика ретінде басқарылды. Наполеон соғыстарындағы жеңілістен кейін Франция режимді өзгерту арқылы өтті, монархия, содан кейін Екінші республика, содан кейін Екінші империя болып, 1870 жылы тұрақтырақ үшінші француз республикасы құрылды. Франция Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия мен Орталық державаларға қарсы үш Антанта державаларының бірі болды. Франция Екінші дүниежүзілік соғыста одақтас мемлекеттердің бірі болды, бірақ 1940 жылы нацистік Германиямен жаулап алынды. Үшінші республика таратылды, елдің көп бөлігі Германия тікелей басқарады, ал оңтүстік 1942 жылға дейін Виши үкіметі басқарды. Германия азық-түлік пен жұмыс күшін жұмсағандықтан, өмір сүру жағдайы қиын болды, ал көптеген яһудилер өлтірілді. 1944 жылы азаттыққа шыққаннан кейін Төртінші республика құрылды. Франция біртіндеп қалпына келді және төменгі тумалдылық деңгейін өзгерткен нәресте көбеюін бастан кешірді. Индокитай мен Алжирдегі ұзақ соғыстар француз ресурстарын сарқып, саяси жеңіліспен аяқталды. 1958 жылғы Алжир дағдарысынан кейін Шарль де Голль Француз Бесінші Республикасын құрды. 1960-шы жылдары деколонизация француз колониялық империясының көп бөлігінің тәуелсіздігіне әкелді, ал кішігірім бөліктері француз мемлекетіне шет елдердегі департаменттер мен ұжымдар ретінде қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Франция БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің және НАТО-ның тұрақты мүшесі болып табылады. Ол 1945 жылдан кейін Еуропалық Одаққа әкелген бірігу процесінде маңызды рөл атқарды. Ол 21 ғасырда да экономикалық, мәдени, әскери және саяси фактор болып қала береді.

Тарихқа дейінгі дәуір

Чильхак пен Лезиньян-ла-Себеде табылған тас құралдар адамзаттың алғашқы ата-бабалары Францияда кем дегенде 1,6 миллион жыл бұрын болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Неандертальдықтар шамамен б.з.д. 400 000 жылдан бері Еуропада өмір сүрді, бірақ шамамен 40 000 жыл бұрын жойылып кетті, мүмкін, суық ауа райы кезінде қазіргі адамдармен бәсекелесе алмағандықтан. Ең алғашқы қазіргі заманғы адамдар – Homo sapiens – 43 000 жыл бұрын (Жоғарғы палеолит) Еуропаға келді. Гаргас (б.з.д. шамамен 25 000 жыл) және Ласко (б.з.д. шамамен 15 000 жыл) үңгірлеріндегі палеолиттік суреттер, сондай-ақ неолит дәуіріндегі Карнак тастары (б.з.д. шамамен 4 500 жыл) аймақтағы жергілікті тарихтың көптеген қалдықтарының ішінде. Хальколит және ерте қола дәуірінде Франция территориясында негізінен Белл Бейкер мәдениеті, одан кейін Арморикан Тумулус мәдениеті, Рона мәдениеті, Тумулус мәдениеті, Урнфилд мәдениеті және Атлантикалық қола дәуірі мәдениеті үстемдік құрды. Темір дәуірінде Галштат мәдениеті, содан кейін Ла Тене мәдениеті дамыды, бұл Римнің Галлияға кеңігенге дейінгі соңғы мәдени кезең болды. Франция тарихы туралы алғашқы жазбалар Темір дәуірінде пайда болды. Қазіргі Францияның көп бөлігі римдіктерге Галлия деп белгілі болған аймақты құрады. Рим авторлары аймақта үш негізгі этно-тілдік топтың болғанын атап өтті: галдар, аквитандықтар және белгиялықтар. Ең ірі және жақсы куәландырылған топ – галдар – галл тілі деп аталатын кельт халқынан шыққан. Б.з.д. 1-мыңжылдықта гректер, римдіктер және карфагендіктер Жерорта теңізі жағалауында және жағалаудағы аралдарда отарлар құрды. Рим Республикасы б.з.д. 2-ші ғасырдың соңында Оңтүстік Галлияны Галлия Нарбоненсис провинциясы ретінде аннексиялады, ал Юлий Цезарь басқарған рим әскерлері б.з.д. 58–51 жылдардағы Галлия соғыстарында Галлияның қалған бөлігін жаулап алды. Содан кейін Галло-рим мәдениеті пайда болды және Галлия Рим империясына толық интеграцияланды.

Грек отарлары

600 ж.б.д. Ион гректері Фокеядан Жерорта теңізінің жағалауында Массалия (қазіргі Марсель) қаласын құрып, оны Францияның ең көне қалаларының біріне айналдырды. Осы кезде, кейбір кельт тайпалары қазіргі Франция аумағының шығыс бөліктеріне (Germania superior) келді, бірақ олардың Францияның қалған бөлігін қоныстануы б.з.б. 5-3 ғасырлар аралығында жүрді.

Галлия

Қазіргі Францияның, Бельгияның, Германияның солтүстік-батысының және Италияның солтүстік бөлігінің үлкен бөлігін қамтитын Галлияда көптеген кельт және белг тайпалары қоныстанды. Римдіктер оларды галлдар деп атады және олар шамамен Оаз және Гаронна өзендері арасында галл тілінде сөйледі, – дейді Юлий Цезарь. Гароннаның төменгі ағысындағы халық аквитан тілінде сөйледі, бұл баск тілімен (немесе оның тікелей ата-бабасымен) байланысты Үнді-Еуропа емес тіл, ал Лутециядан солтүстікке қарай, бірақ Луарадан солтүстікке қарай Страбон сияқты басқа авторлардың айтуынша, белг тілі қолданылды. Кельттер Lutetia Parisiorum (Париж) және Burdigala (Бордо) сияқты қалаларды негіздеді, ал аквитандықтар Tolosa (Тулуза) қаласын құрды. Римдіктер келгенге дейін грек теңізшілері болашақта Прованс аталған аймаққа қоныстанды. Фокейлер Масалия (Марсель) және Никая (Ницца) сияқты маңызды қалаларды құрды, осылайша көрші кельттермен және лигуриялықтармен қақтығысқа түсті. Марсельде Пифей сияқты ұлы фокей теңізшілері дүниеге келді. Кельттер көбінесе аквитандықтар мен германдықтармен соғысты, ал Бренн бастаған галлдық әскерлік жасақ Альлия шайқасынан кейін шамамен 393 немесе 388 ж.б.д. Римге шабуыл жасады. Дегенмен, галлдардың тайпалық қоғамы орталықтандырылған Рим мемлекетіне орай тез өзгермеді, ол оларға қарсы тұру жолын үйренді. Галлиялық тайпалық конфедерациялары 3 ғасырдың басында б.з.д. Римдіктермен шайқаста жеңілді, мысалы, Сентинум және Теламон шайқастарында. 3 ғасырдың басында б.з.д. кейбір белг тайпалары (германдық цисренандықтар) солтүстік Галлиядағы Сомма өзені маңындағы аумақтарды жаулап алды, Рибемон-сюр-Анкре және Гурне-сюр-Аронде маңындағы арморикандықтармен (галдықтармен) болған шайқастардан кейін, онда қасиетті орындар табылған. Карфагендік қолбасшы Ганнибал Барка римдіктермен соғысқанда, ол Канна шайқасында өз жағында соғысқан бірнеше галлдық жалдамалы әскерлерді жалдады. Осы галлдық қатысу Прованстың 122 ж.б.д. Рим Республикасымен қосылуына себеп болды. Кейіннен Галлия консулы – Юлий Цезарь – бүкіл Галлияны жаулап алды. Верцингеторикс басқарған галлдық қарсылыққа қарамастан, галлдар римдік шабуылға мойынсұнды. Галлдар бастапқыда Герговия шайқасында сәттілікке жетті, бірақ 52 ж.б.д. Алесия шайқасында ақыры жеңілді. Римдіктер Лугдунум (Лион), Нарбоненсис (Нарбонн) сияқты қалаларды құрды және Люциус Мунаций Планкус пен Цицерон арасындағы хат алмасу Кулароның (Гренобль) болуын ресмилеуге мүмкіндік берді.

Римдік Галлия

Галлия бірнеше провинцияға бөлінді. Римдіктер жергілікті халықтың Рим үстемдігіне қауіп келтірмеуі үшін оларды қоныс аударды. Осылайша, көптеген кельттер Аквитанияға жер аударылды немесе құлдыққа түсіп, Галлиядан тысқары жерлерге көшірілді. Рим империясы тұсында Галлияда күшті мәдени эволюция болды, оның ең айқын көрінісі – галл тілінің вульгарлық латын тілімен алмасуы. Галл және латын тілдерінің ұқсастығы осы ауысу процесін жеңілдеткені айтылады. Галлия ғасырлар бойы Римнің бақылауында болды, содан кейін кельт мәдениеті біртіндеп Галло-рим мәдениетімен ығыстырылды. Уақыт өте келе галлдар империямен жақсырақ интеграцияланды. Мысалы, Марк Антоний Прим мен Гней Юлий Агрикола, сондай-ақ императорлар Клавдий мен Каракалла Галлияда дүниеге келді. Император Антонин Пий де галлдық отбасынан тегін алған. 260 жылы Валерианның парсыларға тұтқынға түсуінен кейінгі он жылдық ішінде Постум қысқа ғұмырлы Галл империясын құрды, оған Галлияның өзінен басқа Пиреней түбегі мен Британия да кірді. Осы кезеңде франктар мен аламанндар сияқты герман тайпалары Галлияға енді. Галл империясы 274 жылы император Аврелианның Шалон шайқасындағы жеңісімен аяқталды. 4 ғасырда Арморикада кельттердің көші-қоны болды. Оларды аңызға толы Конан Меридок патша бастап келді, олар Британиядан шыққан еді. Олар қазір жойылып кеткен британ тілінде сөйледі, ол кейін бритон, корн және уэльс тілдеріне дамыды. 418 жылы Аквитания провинциясы вандалдарға қарсы қолдау көрсету үшін готтарға берілді. Осы готтар 410 жылы Римді тонап, Тулуза қаласын астана етіп алған. Рим империясы foederati шарты жасалған барлық жаңа келген варварларды империяға интеграциялауда қиындықтарға тап болды, сондықтан Флавий Этий сияқты генералдар римдік үстемдікті сақтау үшін осы тайпаларды бір-біріне қарсы пайдалануға мәжбүр болды. Ол алдымен бургундтарға қарсы ғұндарды қолданды, олар Вормс қаласын қиратты, король Гүнтерді өлтірді және бургундтарды батысқа ығыстырды. Этий 443 жылы бургундтарды Лугдунумға жақын жерге қайта қоныстандырды. Аттила басқарған ғұндар одан да үлкен қауіп тудырды, сондықтан Этий ғұндарға қарсы вестготтарды қолданды. 451 жылы Шалон шайқасында римдіктер мен готтар Аттилаға қарсы жеңіске жетті. Рим империясы құлаудың алдында тұрды. Аквитания визиготтарға берілді, олар көп ұзамай Оңтүстік Галлияның маңызды бөлігін, сондай-ақ Иберия түбегінің көп бөлігін бағындырды. Бургундтар өздерінің патшалығын құрды, ал Солтүстік Галлия франктарға дерлік толығымен берілді. Герман халықтарынан басқа, васкондар Пиренейден Васконияға енді, ал бретондықтар Арморикада үш патшалық құрды: Домнония, Корнуэль және Бройрек.

Франк патшалықтары (486987)

486 жылы сальдық франктардың басшысы Хлодовик I Сойсонс шайқасында Сиагриді жеңіп, солтүстік және орталық Галлияның көп бөлігін өзінің билігіне біріктірді. Кейін Клодвиг Толбиактағы аламанндар сияқты басқа да герман тайпаларына қарсы жеңістерге қол жеткізді. 496 жылы пұтқа табынушы Клодвиг католицизмді қабылдады. Бұл оған христиан бағыныстары арасында үлкен заңдылық пен билік берді және арийлік вестготтарға қарсы дін қызметкерлерінің қолдауын қамтамасыз етті. 507 жылы Воуле шайқасында Аларик II-ді жеңіп, Аквитанияны және осылайша Тулузаны өзінің франк патшалығына қосып алды. Готтар Испания болатын Толедоға қайтты. Кловис Парижді астанасы етіп, Меровингтер әулетін құрды, бірақ оның патшалығы 511 жылы қайтыс болғаннан кейін тұрақтап қалмады. Франк мұрагерлік дәстүрі бойынша барлық ұлдар жердің бір бөлігін мұраға алатын болғандықтан, төрт патшалық пайда болды: Париж, Орлеан, Сойсон және Реймс. Уақыт өте келе франк патшалықтарының шекаралары мен саны өзгеріп, жиі ауысып отырды. Осы кезеңде сарай әкімдері, бастапқыда патшалардың бас кеңесшілері, франк жерлеріндегі нақты билікке ие болды; ал Меровинг патшалары көбінесе тек номиналды басшыларға айналды. Каролингтер тұсында патшалық викинг шабуылдарына ұшырады. Бұл күрес барысында Париж графы Одо және оның інісі король Роберт сияқты маңызды тұлғалар танылып, патшалар болды. Бұл дамыған әулеттің мүшелері Робертиндер деп аталды және Капетия әулетінің алдыңғылары еді. Ролло бастаған бір топ викинг Нормандияға қоныстанды және король Шарль Қарапайым оларды басқа шабуылшылардан қорғау үшін алдымен графтар, содан кейін герцогтар ретінде жермен қамтамасыз етті. Жаңа викинг аристократиясы мен бұрынғы франктар мен галло-римдіктердің араласуынан пайда болған халық Нормандар деп аталды.

Күшті княздар

Франция орта ғасырларда өте таралымды мемлекет болды. Патша билігі әкімшілік емес, діни билікке көбірек бағынды. Франциядағы 11 ғасыр король билігінің әлсіреуімен княздік биліктің гүлденуімен белгіленді, Нормандия, Фландрия немесе Лангедок сияқты аймақтар номиналды түрде патшалықтармен тең жергілікті билікке ие болды. Капетиялықтар, Робертиан әулетінен тарағандықтан, бұрын өте күшті княздер болған және әлсіз Каролингтер патшаларын тақтан түсірген. Капетиялықтар белгілі бір жағдайда король және князь екі мәртебесін бірге алып жүрді; король ретінде олар Карл Ұлының тәжін иеленді, ал Париж графы ретінде – өзінің жеке феодалдық иелігін, ең танымал – Иль-де-Франс аймағын басқарды. Патшаның кейбір вассалдары Батыс Еуропаның ең күшті билеушілеріне дейін өсіп жетті. Нормандықтар, Плантагенеттер, Лузиньяндықтар, Отвильдер, Рамнульфидтер және Тулуза үйі Франциядан тыс жерлерді жаулап алды. Француз тарихы үшін ең маңыздысы Вильгельм Басқыншының Нормандияны жаулауы болды. Француз аристократиясының да маңызды бөлігі крест жорықтарына қатысты, ал француз рыцарлары кресттік мемлекеттерді құрып, олармен билік жүргізді.

Монархияның өрлеуі

Монархия кейінгі ғасырларда күшті барондарды жеңіп, 16 ғасырда Францияға абсолюттік билікті орнатты. 987 жылы Хью Капет "Франктер патшасы" (Rex Francorum) атанды. Ол галлдар, бретондықтар, даниялықтар, аквитаниялықтар, готтар, испандықтар және гаскондықтар тарапынан патша ретінде танылды. Хьюдің ұлы – Роберт Салихи, Капет қайтыс болғанға дейін Франктер патшасы болып таж киді. Хью Капет мұрагерлігін қамтамасыз ету үшін осылай шешім қабылдады. Франктер патшасы болған Роберт II 1023 жылы шекарада император Генрих II-мен кездесті. Олар бір-бірінің мемлекеттеріне қатысты барлық талаптарды тоқтатуға келісіп, Капетингтер мен Оттониң қарым-қатынастарының жаңа кезеңін қалады. Роберт II-нің билеуі өте маңызды болды, себебі ол Құдайдың тыныштығы мен бітімгершілігінің (989 жылдан бастап) және Клюни реформаларының басталуын қамтыды. Әулие Сугер 1137 жылы Бордода Людовик VII мен Аквитаниялық Элеонораның некелерін ұйымдастырды, бұл Людовик VII-ді Аквитания герцогы етіп, оған зор билік берді. Алайда, неке ақырында жойылды және Элеонора екі жылдан кейін Англия королі Генрих II болған Генрих Фицземпресске тұрмысқа шықты.

Кейінгі капециялықтар (11651328)

Кейінгі Капетия патшалары ертедегілеріне қарағанда әлдеқайда күшті және ықпалды болды. Бұл кезеңде сондай-ақ династиялар арқылы Франция және Англия патшалары мен Киелі Рим императорына қарсы тұратын халықаралық одақтар мен қақтығыстардың күрделі жүйесі қалыптасты. Филипп II Августтың (кіші патша 1179–80, аға патша 1180–1223) билігі кезінде француз корольдік домені мен ықпалы едәуір кеңейді. Ол Сент-Луи мен Филипп сияқты әлдеқайда күшті монархтардың билікке көтерілуіне жағдай жасады. Филипп II билігінің маңызды бөлігін Анжу империясы деп аталатын империямен күреске арнады. Билік етуінің алғашқы кезеңінде Филипп II Аквитания герцогымен және Генрих II-нің ұлы Ричард Арыстанжүрекпен одақтасты. Олар Генрихтің үйіне, Чинонға шабуыл жасап, оны биліктен ығыстырды. Кейін Рихард әкесінің орнын басып, Англияның патшасы болды. Екі патша үшінші крест жорығы кезінде крест жорығына қатысты; алайда олардың одақтастығы мен достығы крест жорығы барысында бұзылды. Ричардтың мұрагері Джон Лакланд француз сотына Лузиньянға қарсы сотқа келуден бас тартты және Людовик VI өзінің бүлікшіл вассалдарына жиі істегендей, Филипп II Иоаннның Франциядағы иеліктерін тәркіледі. Джонның жеңілісі шапшаң болды және оның француз иеліктерін қайтарып алуға жасаған әрекеті шешуші Бувин шайқасында (1214) толық сәтсіздікке ұшырады. Филипп II Нормандия мен Анжуды, сондай-ақ Булонье мен Фландрия графтықтарын басып алды, бірақ Аквитания мен Гаскония Плантагенет патшасына адал қалды. Людовик ханзадасы (болашақтағы Людовик VIII, 1223–26 жылдары билік құрған) кейінгі ағылшын азаматтық соғысына қатысты, өйткені француз және ағылшын (немесе ағылшын-норман) аристократиясы бір кезде біртұтас болған, ал қазір олар адалдыққа бөлінген еді. Француз патшалары Плантагенеттермен күресіп жатқанда, шіркеу Альбигендік крест жорығын шақырды. Оңтүстік Франция сол кезде патшалық домендеріне сіңірілді. Франция Людовик IX (1226–70 жылдары билік құрған) тұсында толыққанды орталықтандырылған патшалыққа айналды. Патшалық осал еді: Тулуза графтығында соғыс әлі де жүріп жатты, ал корольдік армия Лангедоктағы қарсылықпен күреске толы болды. Толуза графы Рамон VII 1229 жылы Париж шартына қол қойды, онда ол өмірінің соңына дейін көптеген жерлерін сақтап қалды, бірақ оның Пуату графы Альфонсоға үйленген қызы оған мұрагер бермеді, сондықтан Тулуза графтығы Франция короліне өтті. Англия королі Генрих III Аквитаниядағы Капетия үстемдігін мойындамады және әлі де Нормандия мен Анжуды қайтарып алуға және Анжу империясын реформалауға үміттене берді. Ол 1230 жылы үлкен күшпен Сент-Малоға қонды. Бұл оқиға Сентонж соғысына (1242) ұласты. Ақырында Генрих III жеңілді және Людовик IX-тың үстемдігін мойындауға мәжбүр болды, бірақ Франция королі Аквитанияны басып алмады. Людовик IX Францияның ең ірі жер иесі болды. Нормандияда оның билігіне қарсылық болды, бірақ оны басқару Тулуза графтығына қарағанда өте оңай болды, ол қатыгездікпен басып алынған еді. Осы кезеңде Парламентке айналатын Корольдік кеңес құрылды. Англия королі Генрих III-пен болған қақтығыстан кейін Людовик Плантагенет патшасымен достық қарым-қатынас орнатты. Патшалық Луидің басшылығымен екі крест жорығына қатысты: жетінші және сегізінші крест жорығы. Екеуі де француз патшасы үшін толық сәтсіздікке ұшырады. Филипп III 1270 жылы сегізінші крест жорығы кезінде Сент-Луи қайтыс болған кезде патша болды. Филипп III-ті "Батыл" деп атаған себебі оның жауынгерлік және атқа мінудегі қабілеті еді, бірақ оның мінезіне немесе басқару қабілетіне байланысты емес. Филипп III тағы бір крест жорығына қатысты: Арагон крест жорығы, ол 1285 жылы оның өмірін қиды. Филипп IV (Филипп Керемет деп те аталады) (1285–1314 жылдары билік құрған) әкімшілік реформаларын жүргізді. Бұл патша Тамплиерлер орденінің құлауына себепкер болды, Олд Альянсқа қол қойды және Париж Парламентін құрды. Филипп IV-тің билігі соншалықты күшті болды, ол Капетиялардан айырмашылығына қарамастан, папалар мен императорларды тағайындай алды. Папалық Авиньонға көшірілді және барлық қазіргі папалар француздар болды, мысалы Филипп IV-тің қуыршағы Бертран де Гот, папа Климент V.

Бастапқы Валуа патшалары және жүз жылдық соғыс (13281453)

Плантагенеттер мен Капеттер үйлері арасындағы шиеленіс, «Жүз жылдық соғыс» деп аталатын (іс жүзінде 1337-1453 жылдар аралығында болған бірнеше жеке соғыс) кезінде өршіп, Плантагенеттер Валуа әулетінен Франция тағына талап еткенде жаңа деңгейге көтерілді. Бұл сонымен қатар Қара өлім және бірнеше қанды азамат соғыстарының уақыты болды. 1420 жылы Труа шарты бойынша Генрих V Карл VI-ның мұрагері аталды. Генрих V Карлдан көп жасаған жоқ, сондықтан Англия мен Францияның Генрих VI Англия мен Францияның біртұтас монархиясын құрды. Француз халқының Жүз жылдық соғыс кезінде бастан өткерген ауыр жағдайлар француз ұлтшылдығын оятқан деседі, осы ұлтшылдықты Жанна д'Арк (1412–1431) бейнелейді. Бұл пікірге қарсы даулы мәселелер бар болғанымен, Жүз жылдық соғыс феодалдық күрес тізбегі емес, франко-англия соғысы ретінде тарихта қалды. Осы соғыс барысында Франция саяси және әскери тұрғыдан дамыды. Франко-шотланд әскері Боге шайқасында (1421) жеңіске жеткенімен, Пуатье (1356) және Агинкур (1415) шайқастарындағы жеңіліс француз аристократиясын ұйымдасқан армиясыз, тек қарулы атты әскер ретінде тұру мүмкін емес екенін түсінуге мәжбүр етті. Карл VII (1422–1461 жылдары билік еткен) алғашқы тұрақты француз армиясын – Compagnies d'ordonnance құрды және Плантагенеттерді Патайда (1429) және артиллерияны қолдана отырып, Форминьиде (1450) жеңді. Кастильон шайқасы (1453) осы соғыстың соңғы шайқасы болды; Кале және Ла-Манш аралдары Плантагенеттердің билігінде қалды.

Ансиан режим

Франция халқы 1484 жылы 13 миллион адамды, ал 1700 жылы 20 миллион адамды құрады. 1700 жылға таяу Еуропадағы ең көп халқы бар екінші ел болды. 1700 жылдан кейін Францияның жетекшілігі басқа елдердің тез өсуіне байланысты бірте-бірте әлсіреп кетті. Саяси билік кеңінен таратылған еді. Заң соттары ("Парламенттер") қуатты болды. Дегенмен, корольдің мемлекеттік қызметте шамамен 10 000 шенеунігі болды – мұндай үлкен ел үшін өте аз, және нашар жол жүйесіне байланысты ішкі байланыс өте баяу болды. Көбінесе, теңіз кемесімен немесе өзен қайығымен саяхаттау жылдамдатылған. Қалалардың дербес мәртебесі болды және олар негізінен жетекші саудагерлер мен гильдиялардың бақылауында болды. Халықтың басым көпшілігін шаруалар құрады, олардың көп жағдайда билік органдары құрметтеуге тиіс белгілі құқықтары болды. 17 ғасырда шаруалар нарықтық экономикамен байланысты, ауыл шаруашылығының өсуіне қажетті капиталдың көп бөлігін қамтамасыз етті және жиі ауылдан ауылға (немесе қалаға) көшіп отырды. Франциядағы шаруалардың көпшілігі жергілікті диалектілерде сөйлегенімен, Парижде ресми тіл пайда болды және француз тілі Еуропа аристократиясының сүйікті тіліне айналды, сондай-ақ дипломатия мен халықаралық қатынастардың лингва франкасы болды. Киелі Рим императоры Карл V: "Мен Құдаймен испан тілінде, әйелдермен итальян тілінде, ер адамдармен француз тілінде, ал атыммен неміс тілінде сөйлеймін", - деп әзіл айтқан.

Біргелесу (15-ші және 16-шы ғасырлар)

1477 жылы Чарльз Батыл қайтыс болғаннан кейін Франция мен Габсбургтер оның бай Бургундиялық жерлерін бөлісудің ұзақ процесін бастады, осының нәтижесінде көптеген соғыстар туды. 1532 жылы Бретань Франция Корольдігіне қосылды. Франция 1494–1559 жылдар аралығындағы ұзақ Ұлы Италия соғыстарына қатысты, бұл ерте заманғы Францияның басталуын белгіледі. Франциск I-ге күшті қарсыластар тап болды және ол Павия шайқасында тұтқындалды. Француз монархиясы одақтастар іздеді және Осман империясында тапты. Осман әміршісі Барбаросса 1543 жылы Ниццаны басып алып, оны Франциск I-ге табыс етті. 16 ғасырда Испания және Австрия Габсбургтары Еуропадағы басым күшке айналды. Карл V-тің көптеген иеліктері Францияны қоршап тұрды. Испандық Терцио француз рыцарьларына қарсы үлкен жетістіктерге жетті. Соңында, 7 қаңтар 1558 жылы Гиз герцогы ағылшындардан Кале қаласын басып алды. Экономикалық тарихшылар шамамен 1475–1630 жылдар аралығын «әдемі 16 ғасыр» деп атайды, себебі елде бейбітшілік, гүлдену және оптимизм қайта жаңғырды, сондай-ақ халық саны тұрақты өсті. 1559 жылы Франция королі Генрих II (Қасиетті Рим империясының императоры Фердинанд I-нің келісімімен) екі шартқа (Камбре бейбіт шарты): бірін Англия королі Елизавета I-мен, екіншісі Испания королі Филипп II-мен қол қойды. Осымен Франция, Англия және Испания арасындағы ұзақ соғыстар аяқталды.

Протестанттық гугеноттар мен діни соғыстар (15621629)

Францияда негізінен Джон Кальвиннің ықпалымен протестанттық реформация католик шіркеуінің заңдылығы мен рәсімдеріне қарсы шыға бастады. Француз король Генрих II, 1551 жылғы Шатобриан жарлығы арқылы протестанттарды қатаң қудалады. Гиз герцогы Франциск басшылығымен католиктердің жаңадан күшейген қарсылығы 1562 жылы Вассиде гугеноттардың қырғынына әкеп соқты, осымен француз діни соғыстарының біріншісі басталды. Осы соғыс барысында ағылшын, неміс және испан әскерлері қарсыласатын протестант ("гугенот") және католик күштерінің тарапына араласты. 1559 жылы король Генрих II ат спорты жарысында қаза тапты; оның орнына үш ұлы кезекпен таққа отырды, олардың әрқайсысы кәмелетке толмаған немесе әлсіз, тиімсіз билеушілер болды. Билік вакуумында Генрихтің жесірі, Екатерина Медичи пайда болды, ол Дін соғыстарының алғашқы жылдарындағы маңызды тұлғаға айналды. Ол көбінесе 1572 жылғы Сент-Бартоломей күні болған қырғынға кінәлі деп есептеледі, сол күні Париж және Францияның провинцияларында мыңдаған гугеноттар қаза тапты. Дін соғыстары үш Генрих соғысымен (1584–98) аяқталды. Соғыстың қақпасында король Генрих III-нің күзетшілері 1588 жылдың желтоқсан айында испандықтар қолдаған католик лигасының жетекшісі Генри де Гизді өлтірді. Жауап ретінде, 1589 жылы дін қызметкері Генрих III-ті өлтірді. Бұл гугенот Генрих IV-нің билікке келуіне әкелді. Діни және мұрагерлік соғыстармен қиналған елге бейбітшілік әкелу үшін ол католицизмге көшті. Ол 1598 жылы протестанттарға діни бостандықты кепілдеген Нант жарлығын шығарды, осылайша азамат соғысын тиімді аяқтады. 1610 жылы Генрих IV фанатикалық католикпен өлтірілді. 1620 жылы гугеноттар "Франция реформаланған шіркеулерінің Республикасы" конституциясын жариялағанда, бас министр кардинал Ришелье оны тоқтату үшін мемлекеттің барлық билігін пайдаланды. Осыдан кейін Людовик XIII тұсында Ришелье протестанттарды әскерлерін және бекіністерін қарусыздандырды, соның салдарынан діни қақтығыстар қайта басталды. Бұл қақтығыс 1627–28 жылдардағы Ла-Рошель қамалымен аяқталды, онда протестанттар мен олардың ағылшын қолдаушылары жеңіліске ұшырады. Одан кейінгі Але бейбіт шарты (1629) діни бостандықты растады, бірақ протестанттардың әскери қорғанысын жойды. Қуғын-сүргінге ұшыраған гугеноттар Еуропа мен Америкаға кеңінен тарады.

Отыз жылдық соғыс (16181648)

Францияны қинаған діни қақтығыстар Габсбургтер басқарған Киелі Рим империясын да қиратты. Отыз жылдық соғыс католик Габсбургтердің күшін әлсіретті. Францияның ықпалды бас министрі кардинал Ришелье протестанттарды қуғынға түсірсе де, 1636 жылы ұлттық мүддеге орай олардың жағына қосылды. Габсбургтердің әскерлері Францияға шапқындап, Шампанды ойран етті және Парижге қауіп төнді. Ришелье 1642 жылы қайтыс болды, оның орнын кардинал Мазарин басты, ал Людовик XIII бір жылдан кейін қайтыс болып, оның орнын Людовик XIV иеленді. Францияға Луи II де Бурбон, Конде принці және Анри де ла Тур д’Овернь, Турен виконты сияқты тиімді қолбасшылар қызмет етті. Француз әскері Рокруада (1643) шешуші жеңіске жетті, испан әскері талқандалды; Терцио жойылды. Ульмдегі (1647) және Вестфалиядағы (1648) бітім шарты соғысқа нүкте қойды. Жак Картье 16 ғасырда Америка құрлығының тереңіне бой алған ұлы саяхатшылардың бірі болды. 17 ғасырдың басында Самуэль де Шампленнің 1608 жылғы саяхаттарымен Жаңа әлемде алғашқы француз қоныстары пайда болды. Ең ірі қонысы Жаңа Франция еді. 1699 жылы Луизиананың құрылуымен Солтүстік Америкадағы француздың аумақтық талаптары одан әрі кеңейді. Африкадағы француздың қатысуы 1626 жылы Сенегалда басталды, бірақ ресми колониялар мен сауда орталықтары 1659 жылы Сент-Луистің құрылуымен ғана құрылды. Мадагаскардағы алғашқы француз қонысы 1642 жылы Форт-Дофеннің салынуымен басталды.

Людовик XIV (16431715)

"Күн патшасы" атанған XIV Людовик 1643 жылдан 1715 жылға дейін Францияны биледі. Людовик өзінің ізашарларының жұмысын жалғастырып, Парижде басқарылатын орталықтандырылған мемлекет құруға, Франциядағы феодализм қалдықтарын жоюға тырысты және аристократияны бағындырып, әлсіретті. Осы арқылы ол Францияда француз революциясына дейін сақталған абсолюттік монархиялық билік жүйесін бекітті. Дегенмен, XIV Людовиктің ұзақ билік ету кезеңінде Франция көптеген соғыстарға қатысып, қазынасы құртталды. Франция Рейн лигасына басымдық жасады және 1664 жылы Сент-Готтард шайқасында Осман түріктерімен күресті. Голландия адмиралы Михил де Рюйтер ағылшын-француз теңіз одағына бірнеше стратегиялық жеңілістерді сыйдырып, 1674 жылы Англияны соғыстан шығаруға мәжбүр етті. Нидерланды шексіз қарсы тұра алмағандықтан, Нимгеген шарты бойынша бейбітшілікке келісті, оған сәйкес Франция Франш-Конте провинциясын қосып алып, Испаниялық Нидерландыдағы қосымша жеңілдіктерге ие болды. 1682 жылдың мамыр айында патша сарайы XIV Людовик едәуір кеңейткен сәнді Версаль сарайына көшірілді. Уақыт өте келе XIV Людовик көптеген ақсүйектерді, әсіресе ақсүйек элитасын Версальде тұруға мәжбүр етті. Ол ақсүйектерді зейнетақы мен артықшылықтардың күрделі жүйесімен бақылап, олардың билігін өзімен алмастырды. Бейбітшілік ұзаққа соқпады, Франция мен Испания арасындағы соғыс қайтадан жаңғырды. Вобан Францияның «достары» деп аталатын одақтастарына пессимистікпен қарады және қымбат құрлықтағы соғыстарға немесе нәтижесіз теңіз шайқастарына қарсы еді.

Франция, Еуропа және Солтүстік Америкадағы негізгі өзгерістер (1718 1783)

Людовик XIV 1715 жылы қайтыс болды және оның бес жасар шөбересі таққа отырып, 1774 жылы қайтыс болғанға дейін Людовик XV ретінде биледі. 1718 жылы Франция тағы да соғысқа қатысты, өйткені Орлеан регенті Филипп II Испанияға қарсы Төрттік одақ соғысына қосылды. 1733 жылы Орталық Еуропада тағы бір соғыс басталды, бұл жолы Польша мұрагерлігі үшін болды, және Франция Австрия империясына қарсы соғысқа қатысты. Бейбітшілік 1738 жылғы Вена шартымен бекітілді, оған сәйкес Франция Лотарингия герцогтігін мұрагерлік арқылы қосатын болды. Екі жылдан кейін, 1740 жылы, Австрия мұрагерлігі үшін соғыс басталды, және Франция осы мүмкіндікті пайдаланып, қақтығысқа қосылды. Соғыс Солтүстік Америкада, Үндістанда және Еуропада жүрді, ал 1748 жылғы Акс-ла-Шапель шартында нақты емес шарттарға келісім жасалды. Пруссия Австриядан маңызды аумақтар алғандықтан жаңа қауіп-қатерге айналды. Бұл 1756 жылғы дипломатиялық революцияға әкелді, онда бұрынғы соғыстағы одақтар көбінесе өзгертілді. Франция енді Австрия мен Ресеймен одақтас болды, ал Ұлыбритания Пруссиямен одақтас болды. Солтүстік Америкада Франция Жеті жылдық соғыс кезінде әртүрлі американдық халықтармен одақтасты, бірақ Ұлы шабындық пен Мононгахела шайқастарындағы уақытша табысқа қарамастан, француз әскері Квебектегі Ыбырайым жазығындағы апатты шайқаста жеңіліске ұшырады. 1762 жылы Ресей, Франция және Австрия Пруссияны жеңуге аздан кейін қалғанда, Англо-пруссиялық одақ Бранденбург үйінің кереметі арқасында құтқарылды. Теңізде 1759 жылы Лагос және Киберон шығанағындағы британдық флоттарына қарсы теңіз жеңілістері және қатаң блокада Францияны кемелерін портта ұстауға мәжбүр етті. Соңында 1763 жылғы Париж шартында бейбітшілік орнатылды, және Франция Солтүстік Америка империясын жоғалтты.

Француз ағартушылығы

"Философтар" – 18 ғасырдағы француз зиялылары, олар француз ағартушылығына бағынған және Еуропа бойынша зор ықпал еткен. Философ Дени Дидро 72 000 мақаладан тұратын, аса танымал "Энциклопедияның" (1751–72) бас редакторы болды. Ол ағартушылық әлемде білім беруде революция жасады. 18 ғасырдың басында бұл қозғалысқа Вольтер мен Монтескье жетекшілік етті. 1750 жылдар шамасында философтар ең ықпалды кезеңіне жетті, Монтескье "Заңдар рухы" (1748) ал, Жан Жак Руссо "Өнер мен ғылымның моральдық салдары туралы эссе" (1750) жариялады. Француз ағартушылығының көшбасшысы және Еуропаға үлкен әсер еткен жазушы – Вольтер. Астрономия, химия, математика және технология дамыды. Антуан Лавуазье сияқты француз химиктері салмақ және өлшемнің ескі бірліктерін ғылыми тұжырымдамаға негіделген жүйемен алмастыруға тырысты. Лавуазье сонымен қатар массаның сақталу заңын жасады және оттегі мен сутегіні ашты.

Революциялық Франция (17891799)

Француз революциясы – Францияда 1789 жылғы Эстаттар генералынан басталган саяси және әлеуметтік өзгерістер кезеңі, 1799 жылы қарашадағы 18 Брумер төңкерісімен және француз консулдығының құрылуымен аяқталды. Оның көптеген идеялары либералды демократияның негізгі қағидалары саналады, ал оның құндылықтары мен институттары қазіргі француз саяси дискурсының орталық бөлігін құрайды. Оның себептері көбінесе Анcien Régime-нің басқара алмайтын әлеуметтік, саяси және экономикалық факторлардың жиынтығы деп есептеледі. Қаржылық дағдарыс және кең таралған әлеуметтік қиындықтар 1789 жылдың мамыр айында Эстаттар генералын шақыруға алып келді, ол маусым айында Ұлттық Ассамблеяға айналды. 14 шілдеде Бастилияға шабуыл жасау Ассамблеяның бірқатар радикалды шараларын тудырды, олардың ішінде феодализмді жою, Франциядағы католик шіркеуін мемлекеттік бақылауға алу және құқықтар декларациясы жарияланды. Келесі үш жыл саяси билік үшін күреспен өтті, бұл экономикалық дағдарыспен күшейді. 1792 жылдың сәуірінде француз революциялық соғыстарының басталуынан кейінгі әскери жеңілістер 1792 жылдың 10 тамызындағы көтеріліске әкелді. Монархия қыркүйек айында жойылды және оның орнына Бірінші француз республикасы құрылды, ал Людовик XVI 1793 жылдың қаңтарында өлім жазасына кесілді. 1793 жылдың маусымындағы тағы бір көтерілістен кейін конституция тоқтатылып, тиімді саяси билік Ұлттық конвенттен Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне өтті. 1794 жылдың шілдесінде аяқталған Террор кезеңінде шамамен 16 000 адам өлімге кесілді. Сыртқы қауіп-қатерлер мен ішкі оппозициядан әлсіреген Республика 1795 жылы Директориямен ауыстырылды. Төрт жылдан кейін, 1799 жылы, консулдық Наполеон Бонапарт басшылығымен әскери төңкеріс жасап билікті басып алды. Бұл оқиға революциялық кезеңнің аяқталуы деп есептеледі.

Наполеон Франциясы (17991815)

Бірінші коалиция соғысы (1792–1797) кезінде Директория Ұлттық конвенцияны алмастырды. Францияны бес директор басқарды. Ұлыбритания Франциямен соғысып жатқандықтан, Осман империясынан – британдық одақтасынан Мысырды тартып алу жоспары жасалды. Бұл Наполеонның идеясы еді және Директория танымал генералдың материктен алыстауы үшін жоспарға келісті. Наполеон Пирамидалар шайқасында (1798) Осман әскерін жеңді. Ғалымдар мен тіл білушілер Мысырды мұқият зерттеді. Бірнеше аптадан кейін адмирал Горацио Нельсон басқаратын британдық флот Нил түбіндегі шайқаста француз флотын күтпеген жерден жойды. Наполеон Сирияға кіруді жоспарлады, бірақ Акра қоршауында жеңілді. Ол әскерсіз Францияға қайтып келді, ал әскері қарсыластарына берілді. Директорияға Екінші коалиция (1798–1802) қауіп төндірді. Роялистер мен олардың одақтастары монархияны билікке қайтару туралы армандады, ал Пруссия мен Австрия тәждері бұрынғы соғыстағы аумақтық шығындарын қабылдамады. 1799 жылы орыс әскері Кассано шайқасында француздарды Италиядан ығыстырды, ал Австрия әскері француздарды Швейцариядағы Стокках пен Цюрихте жеңді. Содан кейін Наполеон төңкеріс жасап, 1799 жылы консулдықты құрды. Австрия әскері 1800 жылы Маренго шайқасында және Хоэнлинден шайқасында жеңілді. Теңізде француздар Булоньде сәттілікке жетті, бірақ Нельсонның Корольдік флоты Копенгаген шайқасында (1801) бекініп тұрған Дания және Норвегия флотын жойды, себебі скандинавиялық мемлекеттер Францияға қарсы британдық блокадаға қарсы болды. Екінші коалиция жеңіліп, Луневиль және Амиен келісімдеріне қол қойылды. 1802–1803 жылдарығы қысқа ғана бейбітшілік кезеңінде Наполеон француз Луизианасын АҚШ-қа сатты, өйткені оны қорғау мүмкін емес еді. 1801 жылы Наполеон Папа Пий VII-мен «Конкордат» жасады, бұл Францияда шіркеу мен мемлекет арасындағы бейбіт қарым-қатынасты қамтамасыз етті. Революцияның саясаты кері қайтарылды, бірақ шіркеу жерлерін қайтарып алмады. Епископтар мен дін қызметкерлері мемлекеттен жалақы алатын, ал үкімет шіркеулерді салуға және күтіп ұстауға қаржы жұмсайтын. Наполеон жоғары білімді қайта ұйымдастырып, Ұлттық институтті төрт (кейін бес) академияға бөлді. 1804 жылы Сенат Наполеонды император деп жариялады, осылайша Бірінші француз империясын құрды. Наполеонның билігі конституциялық болды және автократиялық болғанымен, сол кездегі дәстүрлі еуропалық монархиялардан гөрі прогрессивті болды. Француз империясының құрылуы Үшінші коалицияның наразылығын тудырды. Француз армиясы 1805 жылы «La Grande Armée» деп аталды және Наполеон француз халқының үгіт-насихаты мен ұлтшылдығын пайдаланды. Француз армиясы Ульмде үлкен жеңіске жетті, онда бүкіл австриялық армия тұтқынға алынды. Франко-испандық флот Трафальгарда жеңілді, бұл Ұлыбританияға шабуыл жасау жоспарларын мүмкін емес етті. Осы жеңіліске қарамастан, Наполеон 2 желтоқсан 1805 жылы Аустерлиц шайқасында Австрия және Ресей империяларына ең ірі жеңілістерінің бірін тигізді, Үшінші коалицияны жойды. Пресбург келісімімен бейбітшілік орнатылды; Австрия империясы Киелі Рим императоры атағынан айырылды және Наполеон бұрынғы австриялық территорияларда Рейн конфедерациясын құрды. Британ экономикасын әлсірету үшін Наполеон 1807 жылы Континенттік жүйені құрды және Еуропадағы саудагерлердің британдықтармен сауда жасауына тыйым салды. Контрабанданың көптігі Наполеонды көңілсіздікте қалдырды және оның экономикасына жауларына қарағанда көбірек зиян келтірді. Шығыстағы міндеттемесінен босаған Наполеон батысқа қайтып келді, өйткені Француз империясы әлі де Ұлыбританиямен соғысып жатты. Соғыста бейтарап қалған екі ел ғана болды: Швеция және Португалия, содан кейін Наполеон соңғысына назар аударды. 1807 жылғы Фонтенбло келісімінде Португалияға қарсы франко-испандық одақ бекітілді, өйткені Испания португалдық территорияларға көз тікті. Француз әскерлері Португалияға шабуыл жасау үшін Испанияға кірді, бірақ кейін испан бекіністерін басып алып, күтпеген жерден патшалықты басып алды. Карл IV бас тартқаннан кейін Жозеф Бонапарт, Наполеонның ағасы, Испанияның патшасы болды. Иберия түбегіндегі бұл басқыншылық жергілікті ұлтшылдықты күшейте түсті, көп ұзамай испандар мен португалдар партизандық тактиканы қолдана отырып, француздарға қарсы соғысты, олар Бейлен шайқасында (1808 жылғы маусым-шілде) француз күштерін жеңді. Ұлыбритания Португалияға қысқа мерзімді жердегі қолдау күштерін жіберді, ал француз күштері Вимейродағы одақтың жеңісінен кейін Синтра конвенциясында белгіленгендей Португалиядан шығып кетті (1808 жылғы 21 тамыз). Франция тек Каталония мен Наварраны бақылады және испан әскері қайтадан шабуыл жасағанда Иберия түбегінен толығымен ығыстырылуы мүмкін еді, бірақ испандықтар олай істемеді. Наполеонның жетекшілігімен Испанияға тағы бір шабуыл жасалды, ол «өрт пен болаттың көшкіні» деп сипатталды. Алайда, еуропалық державалар Француз империясы енді жеңілмейтіндей емес деп санады. 1808 жылы Австрия Француз империясын жою мақсатымен Бесінші коалицияны құрды. Австрия империясы Асперн-Эсслинг шайқасында француздарды жеңді, бірақ Ваграм шайқасында жеңілді, ал поляк одақтастары Рашин шайқасында (1809 жылғы сәуір) Австрия империясын жеңді. Бұрынғы австриялық жеңілістердей шешуші болмаса да, 1809 жылғы қазан айындағы бейбіт келісім Австриядан үлкен аумақты алып қойды, оны одан әрі кішірейтті. 1812 жылы Ресеймен соғыс басталды, Наполеонды Ресейге жасалған апатты француз шабуылына (1812) салды. Наполеон барлық бағынышты мемлекеттерден әскерлерді қоса, Еуропа тарихында ең ірі армияны құрды, Ресейге шабуыл жасау үшін, ол жақында Континенттік жүйеден шығып, Польша шекарасында әскер жинап жатқан еді. Сараң жаяу марштан және қанды, бірақ шешуші емес Бородино шайқасынан кейін Мәскеуге жақын «La Grande Armée» Мәскеуге кіріп, оны басып алды, бірақ оны ресейліктердің жерді өртеу тактикасының бөлігі ретінде өртенген күйде тапты. Шабуылдар болғанымен, Наполеон армиясы 1812 жылдың соңында Ресейден жойылды, көбінесе Ресей қысынан, шаршаудан және жерді өртеу соғысынан. Испания майданында француз әскерлері Виторияда (1813 жылғы маусым) және Пиреней шайқасында (1813 жылғы шілде-тамыз) жеңілді. Испандық партизандар бақылана алмайтындықтан, француз әскерлері ақырында Испаниядан шығып кетті. Франция осы екі майданда жеңілгендіктен, Наполеон бақылауында болған мемлекеттер қарсы шабуыл жасауға жақсы мүмкіндік көрді. Алтыншы коалиция британдық басшылық астында құрылды. Рейн конфедерациясының неміс мемлекеттері жағын өзгертіп, Наполеонға қарсы шықты. Наполеон 1813 жылғы қазан айында Лейпцик маңындағы Ұлттар шайқасында көбінесе жеңілді, оның күштері одақтас коалициялық армиялармен күшті басылып, Ақпан кампаниясы кезінде (1814) одан да үлкен армиялармен жеңіліске ұшырады, бірақ Ақпан кампаниясы көбінесе тактикалық шедевр ретінде қарастырылады, өйткені одақтастар көп шығынға ұшырады. Наполеон 1814 жылғы 6 сәуірде тақтан бас тарды және Эльбаға жер аударылды. Консервативті Вена конгресі соғыс кезінде болған саяси өзгерістерді кері қайтарды. Наполеон кенеттен қайтып оралып, Францияны басып алып, армияны көтеріп, жауларына жүз күндік шабуыл жасады. Ол 1815 жылы Ватерлоо шайқасында соңғы жеңіліске ұшырады және Оңтүстік Атлант мұхитындағы шалқары аралға – Свята Еленаға жер аударылды. Монархия қайта орнатылды және Людовик XVI-ның кіші әйгілі інісі Людовик XVIII патша болды, ал эмигранттар оралды. Алайда, революциялық және наполеондық реформалардың көптеген бөліктері сақталды.

Наполеонның Францияға әсері

Наполеон барлық провинцияларды өзі таңдаған, толық билікті префекттер басқаратын Парижде билікті орталықтандырды. Олар Ескі Режимнің корольдық интенданттарынан да күшті болды және ұлтты біріктіруде, аймақтық айырмашылықтарды азайтуда және барлық шешімдерді Парижге шоғырландыруда ұзақ мерзімді әсер етті. Революция кезінде дін маңызды мәселе болды, ал Наполеон көптеген асыл мәселелерді шешті, дін қызметкерлері мен көптеген берілген католиктерді үкіметке қарсылықтан оны қолдауға итермеледі. 1801 жылғы Конкордат (Папа Пий VII-мен қол қойылған) арқылы католик жүйесі қайта орнатылды, соның нәтижесінде шіркеу өмірі қалыпқа келді; шіркеу жерлері қайтарылмады, бірақ иезуиттерге қайта оралуға рұқсат берілді және үкімет пен шіркеу арасындағы ащы даулар аяқталды. Протестанттар, яһудилер және атеистерге төзімділік көрсетілді. Француз салық жүйесі 1780 жылдары құлдырап кетті. 1790 жылдары үкімет шіркеу жерлерін және жер аударылған аристократтардың жерлерін тартып алып, сатты. Наполеон тұрақты табыс қамтамасыз ететін және ұзақ мерзімді қаржыландыруға мүмкіндік беретін жаңа, тиімді салық жүйесін енгізді. Наполеон 1790 жылдары құрылған әскерге шақыру жүйесін сақтап қалды, сондықтан әрбір жас жігіт армияда қызмет ететін болды, ол мансапты және талантты офицерлердің ядросы негізінде құрылғанмен, оны жылдам кеңейтуге болады. Революцияға дейін офицерлер корпусын аристократия құрады. Енді тағайындамалар еңбек еткендердің есебінен жасалатын болды – әрбір қатарлы жауынгер маршалдың таяғын алуға лайық деп есептелді. Француз білім беруінің жаңа дәуірі 1790 жылдары басталды. 1790 жылдардағы революция дәстүрлі университеттерді жойды. Наполеон оларды технологияға бағытталған жаңа институттармен, École Polytechnique-мен алмастыруға тырысты. Бастауыш мектептерге онша көңіл бөлінбеді.

Наполеон кодексі

Наполеонның басшылығымен көрнекті заңгерлер жасаған Наполеон кодексінің маңызы ерекше болды. Ол айқындығымен жоғары бағаланып, Еуропа және жалпы әлемге жылдам тарады, феодализмнің соңына сызық тарды және оның қолданылған жерлерінде шаруалардың азаттығына жол ашты. Кодекс азаматтық еркіндік, заң алдындағы теңдік және мемлекеттің діннен қол үзген сипаты қағидаларын бекітті. Бұрынғы дүниежүзілік мұрагерлік құқығын (мұраны тек үлкен ұлының алуы) жойды және мұраның барлық балалар арасында тең бөлінуін міндеттеді. Сот жүйесі біркелкілендірілді; барлық судьялар Париждегі ұлттық үкімет тарапынан тағайындалды.

Колониялық империя

Екінші отаршылдық империя – 16 ғасырдан бастап француз билігіне бағынған теңіз артындағы отарлар, протектораттар және мандаттық аумақтар. Әдетте, 1814 жылға дейін болған «бірінші отаршылдық империя» мен 1830 жылы Алжирді жаулап алудан бастау алған «екінші отаршылдық империя» арасында ерекшелік жасалады. Екінші отаршылдық империя Вьетнам (1954) және Алжир (1962) соғыстарында жеңіліске ұшырағаннан кейін, ал 1960 жылдан кейін басқа жерлерде салыстырмалы түрде бейбіт деколонизациядан кейін аяқталды. Франция 1765 жылға дейін өзінің көптеген отарларын жоғалтқан Ұлыбританиямен соғыстарда жеңілді. Франция 1850 жылдан кейін, негізінен Африка, Индоқытай және Оңтүстік Тынық мұхитында шоғырланған жаңа империяны қайта құрды. Бастапқыда империяға қарсы болған республикашылар, Германия 1880 жылдан кейін өзінің отаршылдық империясын құруға кіріскеннен кейін ғана оны қолдауға батылды. Дамыған сайын, жаңа империя Франциямен сауда жасауға, әсіресе шикізат жеткізуге және өндірілген тауарларды сатып алуға, сондай-ақ ана елге бедел беруге, француз өркениеті мен тілін және католик дінін таратуға мүмкіндік берді. Бұл екі дүниежүзілік соғыста әскери күштерді де қамтамасыз етті. Әлемді француз стандарттарына көтеру үшін христиандық пен француз мәдениетін тарату – бұл моральдық міндет саналды. 1884 жылы отаршылдықтың басты жақтаушысы Жюль Ферри: «Жоғары нәсілдер төменгі нәсілдерге құқылы, олар төменгі нәсілдерді өркениетке жеткізуге міндетті» деп мәлімдеді. Толыққанды азаматтық құқықтар – ассимиляция ұсынылды. Бірақ шындығында француз қоныс аударушыларына толық құқықтар берілді, ал жергілікті тұрғындарға өте шектеулі құқықтар берілді. Алжирден басқа, отарлардың көпшілігіне тұрақты қоныс аударушылар келген жоқ. Тіпті Алжирде де «Pied Noir» (француз қоныс аударушылары) әрқашан азшылықты құрады. Өркендеген шағында бұл тарихтағы ең ірі империялардың бірі болды. Францияның метрополиясын қоса алғанда, француз билігіндегі жердің жалпы ауданы 1920 жылы 110 миллион халқы бар 1939 жылға қарай кеңейді. Екінші дүниежүзілік соғыста Францияны азат ету үшін күрескен еркін француз күштері теңіз артындағы отарларды база ретінде пайдаланды. «Жеңіліс пен оккупацияның қорлығынан кейін әлемдік держава мәртебесін қалпына келтіру үшін Франция Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында теңіз артындағы империясын сақтауға құштар болды». Нацистік Германия жеңілгеннен кейін екі күн өткен соң Франция VE күнін тойлаған алжирліктердің тәуелсіздік талаптарын басып тастады, бұл кем дегенде 30 000 мұсылманның қазасына әкелген қырғынмен аяқталды. Алайда, отаршылдыққа қарсы қозғалыстар біртіндеп еуропалық билікке қарсы күшін көрсетті. 1946 жылғы 27 қазандағы Француз Конституциясы (Төртінші Республика) 1958 жылға дейін сақталған Француз Одағын құрды. Отаршылдық империяның қалдықтары Франция Республикасының теңіз артындағы департаменттері мен аумақтары ретінде Францияға енгізілді. 2013 жылы оларда 2,7 миллион адам тұрады, бұл 1939 жылғы отарлық аумақтың шамамен 1% құрайды. 1970-ші жылдарға қарай империяның соңғы «іздері француздарға көп қызығушылық тудырмады. Алжирдің деколонизациясынан басқа, империядан бас тарту Францияға көп ұзақ мерзімді әсер етпеді».

Халық санының өсуі

Халық саны 1911 жылы 40,7 миллионнан 1936 жылы 41,5 миллионға дейін сақталды. Халықтың тым аздығы туралы сезім, әсіресе, Германияның қарқынды өсуіне байланысты, 20 ғасырдың басында жиі кездесетін мәселе болды. 1930 жылдары демографиялық саясат ұсынылып, 1940 жылдары іске асырылды. Франция 1945 жылдан кейін туудың жоғарылауын бастан өткерді, бұл бұрынғы төмен туу көрсеткіштерін өзгертті. Сонымен қатар, тұрақты иммиграция байқалды, әсіресе Солтүстік Африкадағы бұрынғы француз колонияларынан. Халық саны 1946 жылы 41 миллионнан 1966 жылы 50 миллионға, ал 1990 жылы 60 миллионға жетті. Ауыл шаруашылығымен айналысатын халықтың саны 1945 жылы жұмыс күшінің 35% құраса, 2000 жылы 5% төмен болды. 2004 жылы Франциядағы туу көрсеткіші Ирландиядан кейін Еуропада екінші орында тұрды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылы Франция соғысты күтпеді, бірақ тамыз айында басталғанда бүкіл ұлт екі жыл бойы ынтамен бірікті. Ол жаяу әскерді қайта-қайта алға жіберуге маманданған, бірақ неміс артиллериясы, окоптар, тікенді сымдар мен пулеметтердің тоқтатып, қорқынышты қаза болды. Франция ірі өнеркәсіптік аймақтарды жоғалтқанына қарамастан, француз және американдық армияларын қаруландыратын зор қару-жарақ өндірісін жүргізді. 1917 жылға қарай жаяу әскер көтеріліс жасауға жақын келді, көптеген адамдар американдықтардың неміс шебіне шабуыл жасау кезегі келді деп ойлады. Бірақ олар бірігіп, 1918 жылдың көктемінде болған ең үлкен неміс шабуылын жеңіп, кейін құлдыраған басқыншыларды жеңді. 1918 жылдың қарашасы мақтаныш пен бірлікке, сондай-ақ кек алуға шексіз талапқа әкелді. Ішкі мәселелерге ден қойып, Франция 1911-1914 жылдары сыртқы саясатқа көп көңіл бөлмеді, бірақ 1913 жылы күшті социалистік наразылықтарға қарамастан әскери қызмет мерзімін екі жылдан үш жылға ұзартты. 1914 жылғы Балқандағы жағдай Францияны дайынсыз басталды және Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуында шағын рөл атқарды. Сербиядағы дағдарыс еуропалық мемлекеттер арасындағы күрделі әскери одақтарды тудырды, нәтижесінде Францияны қоса алғанда, континенттің көп бөлігі бірнеше апта ішінде соғысқа тартылды. Австро-Венгрия шілде айының соңында Сербияға соғыс жариялады, бұл Ресейдің жұмылдыруын тудырды. 1 тамызда Германия мен Франция жұмылдыруға бұйрық берді. Германия Францияны қоса алғанда, басқа елдерге қарағанда әскери жағынан жақсы дайындалған. Германия Австро-Венгрияның одақтасы ретінде Ресейге соғыс жариялады. Франция Ресеймен одақтас болғандықтан, Германияға қарсы соғысқа қатысуға дайын болды. 3 тамызда Германия Францияға соғыс жариялады және бейтарап Бельгия арқылы әскерлерін жіберді. Ұлыбритания 4 тамызда соғысқа кіріп, 7 тамызда әскерлерін жіберді. Италия Германиямен байланыста болғанымен, бейтарап қалды және 1915 жылы одақтастарға қосылды. Германияның "Шлиффен жоспары" француздарды жылдам жеңу болды. Олар 20 тамызға дейін Бельгияның Брюсселін басып алды және көп ұзамай Солтүстік Францияның үлкен бөлігін басып алды. Бастапқы жоспар оңтүстік-батысқа қарай жалғасып, батыстан Парижге шабуыл жасау болды. Қыркүйек айының басында олар Парижге жақын келді, француз үкіметі Бордоға көшірілді. Одақтас әскерлер ақыры Париждің солтүстік-шығысында Марна өзенінде (5-12 қыркүйек 1914 ж.) шабуылды тоқтатты. Соғыс тұрақтанды – әйгілі "Батыс майданы" негізінен Францияда болды және өте үлкен және қанағаттандырмайтын шайқастарға қарамастан, көбінесе жаңа және деструктивті әскери технологиямен өте аз қозғалыспен сипатталды. Батыс майдандағы алғашқы айлардағы шағын, импровизацияланған окоптар тез тереңдеп, күрделіленіп, біртіндеп өзара байланысқан қорғаныс құрылыстарының кең аумағына айналды. Құрлықтағы соғыс тез арада батпақты, қанды, тұрақсыз окоп соғысына айналды, бұл екі қарсылас армияның да бекінілген қорғаныс желілері бар соғыс түрі. Қозғалыс соғысы тез арада позициялық соғысқа айналды. Екі тарап та көп алға жылжуға қол жеткізбеді, бірақ екі тарап та жүздеген мыңдаған адамды жоғалтты. Неміс және одақтас армиялары Швейцария шекарасынан оңтүстікте Бельгияның Солтүстік теңіз жағалауына дейін траншеялық желілерді құрды. Осы уақыт аралығында Францияның солтүстік-шығысындағы үлкен аумақтар неміс басқыншыларының қатыгез бақылауына түсті. Батыс майданда 1914 жылдың қыркүйегінен 1918 жылдың наурызына дейін окоп соғысы жүргізілді. Франциядағы танымал шайқастардың ішінде 1916 жылғы Верден шайқасы мен Сомм шайқасы, сондай-ақ 1914 жылдан 1918 жылға дейінгі Ипр шайқасы деп аталатын бес жеке қақтығыс бар. Соғыстың басында бейбітшіл көшбасшы Жан Жорес өлтірілгеннен кейін француз социалистік қозғалысы антимилитаристік ұстанымдарынан бас тартып, ұлттық соғыс күш-жігеріне қосылды. Премьер-министр Рене Вивиани "Киелі одақ" ("Union sacrée") үшін бірлікке шақырды, бұл соғыс кезінде оң және сол жақ фракциялар арасындағы ащы күрес аяқталды. Францияда наразылық білдіргендердің саны аз болды. Алайда, 1917 жылға қарай соғыс шаршағандық әскерге де жетті. Солдаттар шабуыл жасауға тартынды; көтеріліс болды, өйткені миллиондаған американдықтардың келуін күту жақсы деп есептеді. Солдаттар неміс пулеметтеріне қарсы майдан шабуылдарының нәтижесіздігіне ғана емес, сондай-ақ майдан мен үйдегі жағдайлардың нашарлауына, әсіресе сирек демалыстарға, нашар тамаққа, үйдегі африкалық және азиялық отаршылдарды пайдалануға және әйелдері мен балаларының әл-ауқаты туралы алаңдаушылыққа наразылық білдірді. 1917 жылы Ресейді жеңгеннен кейін Германия енді Батыс майданына назар аудара алды және 1918 жылдың көктемінде толыққанды шабуыл жоспарлады, бірақ американдық армияның өсуіне бөгет қоймау үшін оны жасау керек болды. 1918 жылдың наурызында Германия шабуылға шықты және мамыр айына қарай Марнаға жетіп, тағы да Парижге жақын келді. Алайда, 1918 жылдың 15 шілдесінен 6 тамызына дейінгі екінші Марна шайқасында одақтас әскерлер тұрып қалды. Одақтастар содан кейін шабуылға көшті. Немістер күшін жоғалтып, күннен-күнге жеңіліп, жоғары басшылықтың үміті жоқ екенін көрді. Австрия мен Түркия құлады, кайзер үкіметі құлады. Германия 1918 жылдың 11 қарашасында соғысты аяқтаған "Капитуляцияға" қол қойды, "жебірдің он бірінші сағатында, он бірінші күні, он бірінші айында".

Соғыс уақытындағы шығындар

Соғыстың басым бөлігі француз жерінде өтті, нәтижесінде 3,4 миллион француз қаза тапты, оның ішінде азаматтық тұрғындар да бар, ал әскери қазалар саны төрт есе көп болды. 1913 жылы Германияның солтүстік-шығыстағы маңызды өнеркәсіптік аймақтарды басып алуы экономикаға нұқсан келтірді, олардың өндірісі болаттың 58% және көмірдің 40% құрады. 1914 жылы үкімет бақылау мен нормативтерді енгізе отырып, соғыс экономикасын іске қосты. 1915 жылға қарай соғыс экономикасы қарқынды дамыды, миллиондаған француз әйелдері мен отарлық азаматтар 3 миллион сарбаздың орнына азаматтық жұмыстарды атқара бастады. 1917 жылы американдық азық-түлік, қаржы және шикізаттың келуі үлкен көмек көрсетті. Бұл соғыс экономикасы соғыстан кейін маңызды өзгерістерге алып келді, себебі ол араласпаудың либералдық теорияларына алғашқы нүке болды. Соғыс салдарынан келген зиян 1913 жылғы ЖІӨ-нің шамамен 113% құрады, негізінен өндірістік капитал мен тұрғын үйлердің қирауынан болды. 1913 жылы ЖІӨ-нің 66% құраған ұлттық қарыз 1919 жылы 170% дейін өсті, бұл соғыс шығындарын қаржыландыру үшін облигациялардың кеңінен қолданылуын көрсетеді. Инфляция өте жоғары болды, франк британ фунтына қатысты құнының жартысынан астамын жоғалтты. Ең бай отбасылар да зардап шекті, ең жоғары 1% табыс иелерінің байлығы 1914 жылы 60% болса, 1935 жылы 36% дейін, ал 1970 жылы 20% дейін төмендеді. Дүниежүзілік соғыстар кезінде көптеген материалдық және қаржылық зияндар келді, шетелдік инвестициялар соғыс шығындарын өтеу үшін ақшаға айналдырылды, Ресей большевиктері ірі инвестицияларды тартып алды, соғыстан кейінгі инфляция ақшалай қаражатты жойды, акциялар мен облигациялар Ұлы депрессия кезінде құлдырады, ал прогрессивті салықтар жинақталған байлықты азайтып отырды.

Соғыстан кейінгі жағдай

1919 жылы Парижде өткен "Үлкен төртеу" кездесуінде бейбіт шарттары қабылданды: Ұлыбританиядан Дэвид Ллойд Джордж, Италиядан Витторио Орландо, Франциядан Жорж Клемансо және АҚШ-тан Вудро Вильсон. Клемансо ең қатал шарттарды талап етті және 1919 жылғы Версаль келісімінде олардың көп бөлігін қол жеткізді. Германия соғысты бастағаны үшін өзінің кінәсін мойындауға міндеттелді және әскери тұрғыдан әлсіретілді. Германия одақтастарға үлкен сомада соғыс өтемақы төлеуге міндеттелді (ал олар АҚШ-тан алған үлкен қарыздарды өтеуге тиіс болды). Франция Эльзас-Лотарингияны қайтарып алды және Германияның көмір мен болат өндіретін Saar бассейнін оккупациялады. Германияның Африкадағы колониялары Ұлттар Лигасының мандатына берілді және Франция мен басқа жеңімпаздар тарапынан басқарылды. Осман империясының қалдықтарынан Франция Сирия және Ливан мандаттарын алды.

Соғыс аралығы: Сыртқы саясат және Ұлы депрессия

Франция қарулы келісімнен кейін Рейнландты басып алған одақтас күштердің құрамына кірді. Фош Польшаны Үлкен Польша көтерілісінде және Польша-Совет соғысында қолдады, ал Франция Риф соғысы кезінде Испанияға қосылды. 1925 жылдан бастап 1932 жылы қайтыс болғанға дейін Аристид Бриан бес рет қысқа мерзімге премьер-министр болып, француз сыртқы саясатын басқарды. Ол дипломатиялық шеберлігі мен уақытты сезу қабілетін пайдаланып, Ұлттар Лигасы аясында Германиямен достық қарым-қатынас орнату арқылы нағыз бейбітшілікке негіз салды. Францияның Германияны жеке күшімен тоқтатып тұра алмайтынын, сондай-ақ Ұлыбритания мен Лигадан тиімді қолдау күте алмайтынын ол түсінді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Веймар Республикасының репарация төлемдерін орындамауына жауап ретінде Франция Германияның төлемдерін қамтамасыз ету мақсатымен Рурының өнеркәсіптік аймағын басып алды. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды, Франция Доуес және Янг жоспарларында көрініс тапқан халықаралық шешімді қабылдады. Саяси жағынан алғанда, 1920 жылдары оңшылдар басымдық құрды, 1919, 1926 және 1928 жылдары оңшыл коалициялар құрылды, кейін 1934 және 1938 жылдары да осы үрдіс жалғасты. 1920 жылдары Франция кез келген неміс шабуылына тойтарыс беру үшін «Мажино желісі» деп аталатын шекара қорғанысының күрделі жүйесін құрды. Алайда, бұл желі Бельгияға дейін созылмады, осыны Германия 1940 жылы пайдаланды. 1920-1921 жылдары әлсіз мемлекеттермен «Кіші Антанта» деп аталатын әскери одақтар жасалды. Үлкен депрессия Францияға басқа елдерге қарағанда сәл кешірек, 1931 жылы әсер етті. 1920 жылдары ЖІӨ жылына 4,43% өссе, 1930 жылдары бұл көрсеткіш 0,63% ғана құрады. Депрессия салыстырмалы түрде жеңіл болды: жұмыссыздық 5% төмен болды, өндіріс 1929 жылғы деңгейден ең көп дегенде 20% төмендеді, банк дағдарысы болған жоқ. Экономикалық қиындықтарға қарағанда, саяси тұрақсыздық зор болды. Халық майданды басқарған социалист Леон Блум 1936-1937 жылдары социалистер мен радикалдарды біріктіріп, премьер-министр болды; ол Францияны басқарған алғашқы еврей және социалист еді. Депутаттар палатасындағы коммунистер үкіметтің билікте қалуына дауыс берді және оның экономикалық саясатын қолдады, бірақ сыртқы саясатын қабылдамады. Халық майдан жұмысшылардың жалақысын арттырып, жұмыс уақытын 40 сағатқа дейін қысқартқан, қосымша жұмыс уақытын заңсыз деп жариялаған және жұмысшыларға екі апталық төленетін демалыс сияқты көптеген жеңілдіктер берген көптеген еңбек реформаларын қабылдады. Алайда, инфляцияның жаңаруы жалақының өсуін жойды, жұмыссыздық азайған жоқ және экономикалық жаңару өте баяу болды. Халық майдан экономика, сыртқы саясат және ұзақ мерзімді тұрақтылық тұрғысынан сәтсіздікке ұшырады: «Халық майданның мұрасы – көңілі қалу мен сәтсіздік». Бастапқыда Халық майдан сол жақта үлкен қызығушылық пен үміт тудырды, тіпті ірі масштабты отырыс-стойдылар ұйымдастырылды, бірақ соңында ол өзінің уәделерін орындай алмады. Дегенмен, социалистер кейіннен Халық майданның әл-ауқат мемлекетін құруға жасаған әрекеттерінен шабыт алды. Үкімет 1936-1939 жылдардағы Испания азаматтық соғысы кезінде Ұлыбританиямен бірлесіп, қару-жарақ эмбаргосын орнатуға қосылды. Блум Францияның терең бөлінгендігінен қорқып, азаматтық соғыс елге тарауы мүмкін деген опасынан Испания республикашылдарын қолдамауға қарсы болды. Польшамен әскери ынтымақтастыққа қаржылық қолдау көрсету де саясаттың бір бөлігі болды. Үкімет қару-жарақ жеткізушілерді мемлекеттік меншікке алды және немістерден қалыспау үшін француз әскерін қайта қаруландыру бағдарламасын күрт күшейтті. 1936 жылдан кейін Германияны бағындыру, Ұлыбританиямен ынтымақтастықта, бейбітшілік сақтау саясаты болды, Франция Гитлердің күшейе берген талаптарына қарсы да бейбітшілікті сақтауға тырысты. Премьер-министр Эдуард Даладие Ұлыбританияның қолдауысыз Германия мен Италияға қарсы соғысқа барудан бас тартты, өйткені Невилл Чемберлен 1938 жылы Мюнхенде бейбітшілікті сақтағысы келді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы Германияның Польшаға басып кіруі Франция мен Ұлыбританияның Германияға соғыс жариялауына әкеп соқты. Бірақ одақтастар кең ауқымды шабуылдар жасаған жоқ, керісінше қорғаныс позициясын сақтады: бұл Ұлыбританияда «Құбыжық соғыс» немесе Францияда «Drôle de guerre» — қызық соғыс деп аталды. Бұл неміс әскерінің бірнеше апта ішінде Польшаны «блицкриг» тактикасымен жаулап алуына кедергі болмады, сонымен қатар Кеңес Одағының Польшаға шабуылы да оған көмектесті. Германия батысқа шабуылға дайындық үшін қолдарын босатқаннан кейін, 1940 жылдың мамыр айында Франция шайқасы басталды, және дәл сол блицкриг тактикасы онда да өте тиімді болды. Вермахт Арденн орманы арқылы Мажино желісін айналып өтті. Осы басты шабуылдан ауытқу үшін екінші неміс күштері Бельгия мен Нидерландыға жіберілді. Алты апталық қатал шайқаста француздар 90 мың адамды жоғалтты. Көптеген азаматтар Францияның жолдарында пана іздеді: Бельгия мен Нидерландыдан келген шамамен 2 миллион босқынға 8 мен 10 миллион аралығындағы француз азаматтары қосылды, бұл Франция халқының төрттен бірін құрады, барлығы оңтүстік және батысқа қарай бет бұрды. Бұл оқиға 1947 жылы Үндістанның бөлінуіне дейін тарихтағы ең ірі азаматтық қозғалыс болуы мүмкін. 1940 жылдың 14 маусымында Париж немістердің бақылауына көшті, бірақ бұл британдық экспедициялық корпусы мен көптеген француз әскерлері Дюнкерктен эвакуацияланғаннан кейін болды. 1940 жылдың 10 шілдесінде Виши Франциясы Францияның және оның колонияларының оккупацияланбаған бөлігін басқару үшін құрылды. Оған Бірінші дүниежүзілік соғыстың қарт батыры Филипп Петан жетекшілік етті. Петанның өкілдері 22 маусымда қатал қарулы келісімге қол қойды, оған сәйкес Германия француз әскерінің көп бөлігін Германиядағы лагерьлерде ұстады, ал Франция үлкен сомада алтын мен азық-түлікпен төлеуге міндетті болды. Германия Франция аумағының бес бөлігінен үш бөлігін басып алды, ал қалғанын оңтүстік-шығыста жаңа Виши үкіметіне қалдырды. Дегенмен, іс жүзінде жергілікті басқарудың көп бөлігін дәстүрлі француз шенеуніктері жүзеге асырды. 1942 жылдың қарашасында неміс әскерлері Виши Франциясының барлық аймағын басып алды. Виши режимі өмір сүруін жалғастырды, бірақ немістердің қатаң бақылауында болды. Виши режимі Германиямен ынтымақтастыққа ұмтылды, Францияда бейбітшілікті сақтап, жеке бостандық пен қауіпсіздіктің құнына болса да, одан әрі оккупациядан аулақ болуға тырысты. Неміс оккупациясы кезінде 76 000-ға жуық еврейлер депортацияланды, көбінесе Виши билігінің көмегімен, және нацистердің жойқын лагерьлерінде өлтірілді.

Виши Франциясының әйелдері

Соғыста тұтқынға алынған француз сарбаздары мен Германияда күштеп жұмыс істеуге мәжбүр болғандар соғыста қаза таппады, бірақ олардың әйелдері үшін ұзақ ажырасу қорқынышы зор болды. Үкімет оларға шамалы жәрдемақы берді, бірақ әр оннан бірі отбасын күтін алу үшін проституцияға түсті. Бұл әйелдерге ұлттық жаңаруды іске асыруда маңызды символдық рөл берді. Үгіт, әйелдер ұйымдары және заңнама арқылы ана болу, отандық парыз және әйелдердің некеге, отбасыға және бала тәрбиесіне бағынуы насихатталды. Азық-түлік пен қажетті заттар жетіспеуіне байланысты үй шаруасындағы әйелдердің жағдайы өте қиын болды. Ажырасу заңдары қатаңдатылды және тұрмысқа шыққан әйелдердің жұмысқа орналасуына шектеулер қойылды. 1930 жылдары басталған отбасылық жәрдемақылар жалғастырылды және көптеген отбасылар үшін маңызды тірек болды; ол бала саны көбейгені үшін ай сайынғы ақшалай сыйлық еді. 1942 жылы туу көрсеткіші көтеріле бастады, ал 1945 жылы ол соңғы бір ғасырдағы көрсеткіштен асып түсті.

Қарсылық

Лондондағы Шарль де Голль генерал BBC радиосы арқылы өзін қуғын-сүргіндегі балама үкіметтің басшысы деп жариялады және өзінің айналасына «Тәуелсіз Франция» күштерін біріктірді, кейбір француз колонияларында қолдау тапты, Ұлыбританиядан мойындау алды, бірақ АҚШ мойындамады. 1940 жылы Мерс-эль-Кебирге жасалған шабуылдан кейін, британдық флот Виши Франциясының басқаруындағы француз флотының көп бөлігін жойды, нәтижесінде шамамен 1100 теңізші қаза тапты. Бұл оқиға бүкіл елде наразылық пен француз күштеріне деген сенімсіздік тудырды, соның салдарынан Дакар шайқасы болды. Біраз уақыттан кейін бірнеше маңызды француз кемелері «Тәуелсіз Франция» күштеріне қосылды. АҚШ Вишимен дипломатиялық қарым-қатынасты сақтап, де Голльдің Франция үкіметінің жалғыз өкілі екенін мойындаудан жалтарды. АҚШ пен де Голльдің арасындағы қиын жағдайда қалған Черчилль келісім табуға тырысты. Францияның ішінде ұйымдасқан астыртын қозғалыс өсті, себебі Виши режимі нацистердің үлкен талаптарын орындау үшін қатаң саясатқа көшті, ал нацистік Германияның құлауы жақындап келе жатқаны көріне бастады. Олар Қарсылық күштерін құрды. Француз қарсыласының ең танымал өкілі Жан Молен болды, де Голль оны Францияға барлық қарсылық қозғалыстарын біріктіру үшін жіберді; оны Клаус Барби («Лион қасабы») тұтқынға алып, азаптап өлтірді. Қуғын-сүргін күшейе түсті, нәтижесінде Нормандия шайқасының разгары кезінде Орадур-сюр-Глен ауылы толығымен қиратылып, тұрғындары құрылысқа ұшырады. 1944 жылдың 10 маусымында 2-ші СС танк дивизиясының бөлімшесі Орадур-сюр-Гленге кірді және 642 еркек, әйел және бала – барлығы бейбіт азаматтарды өлтірді. 1953 жылы Орадур трагедиясы бойынша 21 адам сотталды; олардың барлығынан біреуі ғана француз үкіметімен кешірілді. 1944 жылдың 6 маусымында одақтас әскерлері Нормандияға француз бөлімшесіз қонды. 15 тамызда одақтас әскерлері Провансқа қонды, олардың құрамында 260 000 сарбаз бар «Тәуелсіз Франция» армиясы да болды. Неміс әскерлері жеңіліске ұшырап, Германияға қайтарылды, бірақ маңызды порттарды бақылауда ұстады. Одақтас әскерлері Францияны азат етті, ал «Тәуелсіз Франция» күштері тамыз айының соңында Парижді азат ету құрметіне ие болды. Француз армиясы Германияның толық жеңілісіне дейін соғысты жалғастыру үшін Ішкі күштердің француз күштерін (де Голльдің қарсылық күштеріне берген ресми аты) жұмылдырды; қыркүйек айына қарай бұл армия 300 000 адамнан, ал 1945 жылдың көктеміне қарай 370 000 адамнан тұрды. Виши режимі күйреп қалды. Де Голль француз Республикасының Уақытша үкіметін құрды. Француз Республикасының Уақытша үкіметі (FRG) коммунистер, социалистер және демократиялық республикашылдардың үштік одағының негізінде жұмыс істеді. FRG 1944 жылдан 1946 жылға дейін Францияны басқарды, содан кейін оны Француз Төртінші Республикасы алмастырды. Он мыңдаған жақтастар сотсыз өлім жазасына кесілді. Жаңа үкімет Виши заңдарын конституцияға қайшы және заңсыз деп жариялады және жаңа жергілікті билік органдарын сайлады. Әйелдерге сайлау құқығы берілді.

1945 жылдан бастап

1944-1945 жылдары саяси аренаны Қарсылық қозғалысы бақылап тұрды, бірақ оның көптеген фракциялары болды. Шарль де Голль мен «Еркін Франция» тобы Франциядан тыс жерде орналасқан болатын, бірақ енді социалистермен, христиан демократтарымен (МРП) және Радикалдық партияның қалдықтарымен одақтасып, үстемдікке ие болды. Коммунистер Франциядағы Қарсылық қозғалысына басымдық бергенімен, 1944-1945 жылдары Кремльдің бұйрығымен үкіметпен тығыз ынтымақтастық жасады. Неміспен ашық түрде ынтымақтастық жасаған «Рено» автомобиль зауыты және ірі газеттер сияқты маңызды активтерді мемлекеттік меншікке алу қажет деген жалпы пікір қалыптасты. Жаңа әлеуметтік қамсыздандыру жүйесінің құрылуы, сондай-ақ еңбек одақтарына маңызды жаңа жеңілдіктер беру талап етілді. Өзінің коммунистік, социалистік және христиан демократтық фракцияларымен бөлінген одақтар болды. Де Голль барлық үстем күштерді бақылауға келмегендігіне наразы болып, 1946 жылы отставкаға кетті. 1946 жылдың 13 қазанында жаңа конституция қабылданып, Төртінші Республика құрылды. Төртінші Республика парламенттік үкіметтен тұрды, ол бірнеше коалициялардың бақылауында болды. Франция француз Индокитайына бақылауды қайтаруға тырысты, бірақ 1954 жылы Вьетминьге жеңіліп қалды. Бірнеше айдан кейін Франция Алжирде тағы бір отаршылдыққа қарсы қақтығысқа тап болды. Алжирді, онда бір миллионнан астам еуропалық қоныс танушылар тұрған, бақылауда ұстау мәселесі елде төңкеріс және азамат соғысына әкеп соқтыруға жақын болды. Шарль де Голль соғысты аяқтау үшін қадамдар жасап, елді біріктіруге қол жеткізді. Алжир соғысы 1962 жылы Эвиан келісімдерімен аяқталды, нәтижесінде Алжир тәуелсіздік алды. 1951 жылғы маусымдағы сайлауда оңшыл күштер қайтадан күшейді, ал 1954 жылғы маусымға дейін Франция оңшыл орталық коалициялардың тізбесімен басқарылды.

Экономикалық қалпына келтіру

Соғыс экономикаға ауыр нұқсан келтірді, ал Франция алтын қорынан басқа, өздігінен қалпына келтіруге жеткіліксіз ресурстарға ие болды. Көлік жүйесі толығымен құлап қалды – одақтастар теміржолдар мен көпірлерді бомбалады, ал немістер порттық инфрақұрылымды қиратты. Энергия тапшылығы өте күшті болды, көмір мен мұнай қоры өте төмен еді. Шикізат импорты тоқтатылды, сондықтан көптеген зауыттар жабылды. Басқыншылар неміс зауыттары үшін құнды өнеркәсіптік жабдықтардың көп бөлігін алып кетті. АҚШ-пен шұғыл көмек туралы келіссөздер екі тараптан да үнемі кейінге шегерілді. Осы аралықта, бірнеше миллион француз әскери тұтқындары мен мәжбүрлі еңбекшілер елге оралды, бірақ олар үшін аз жұмыс орындары мен азық-түлік болды. Германия Францияға өтемақының 20 пайызын төлеуі тиіс болды, бірақ Германия Францияда да нашар жағдайда болды және төлей алмады. 1946 жылғы қаңтарда де Голль қызметтен кеткеннен кейін американдық көмек мәселесіндегі дипломатиялық тұйықтар бұзылды. АҚШ армиясы 1944 жылдан 1946 жылға дейін азық-түлік жеткізді, ал АҚШ Қаржы министрлігінің несиелері мен ақшалай гранттары 1945 жылдан 1947 жылға дейін берілді, ал Маршалл жоспары бойынша көмек 1951 жылға дейін жалғасты. Франция 1951 жылдан 1955 жылға дейін Индокитайдағы соғыста елге көмектесу үшін қосымша көмек алды. Төмен пайыздық несиелерден басқа, қалған қаражат қайтарымсыз гранттар болды. 1931 жылдан бері төлемі тоқтатылған Бірінші дүниежүзілік соғыстан қалған қарыздар 1946 жылғы Блум-Берн келісімінде қайтадан келісілді. АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғыстан қалған 2,8 миллиард долларлық қарыздың барлығын кешірді және Францияға 650 миллион долларлық жаңа несие берді. Ал француз келіссөзшісі Жан Монне Францияның қалпына келтіру және даму жөніндегі бесжылдық жоспарын ұсынды. Маршалл жоспары Францияға 2,3 миллиард доллар қайтарымсыз көмек берді. 1946 жылдан 1953 жылға дейін Францияға берілген барлық американдық гранттар мен несиелердің жалпы сомасы 4,9 миллиард долларды құрады. Маршалл жоспарының басты мақсаты – халықаралық сауданы ынталандыру, тарифтерді төмендету, кедергілерді азайту және француз басқаруын жаңарту болды. Маршалл жоспары американдық өнеркәсіпке кең ауқымды сапарларды ұйымдастырды. Франция американдық фабрикалар, фермалар, дүкендер мен кеңселерді аралау үшін бизнесмендер мен сарапшылар тобын жіберді. Олар американдық жұмысшылардың әл-ауқаты мен көлік құралдарының бағасына әсерлі болды. Кейбір француз компаниялары американдануға қарсылық көрсетті, бірақ ең табыстылары, әсіресе химия, мұнай, электроника және құрал жасау салалары, американдық инвестицияларды тарту және үлкен нарық құру мүмкіндігін пайдаланды. АҚШ Голливуд фильмдеріне қолдау көрсетуді талап етті, ал француз киноиндустриясы жаңа серпіліс алды. Францияның 1945 жылғы экономикалық жағдайы қиын болғанымен, ресурстар болды және экономика 1950 жылдары қалыпты өсімге оралды. Франция табысты өндірістік стратегия, демографиялық өсім және техникалық және саяси жаңарулардың арқасында халықаралық беделін қайта қалпына келтіре алды. Жағдайлар компаниядан компанияға әртүрлі болды. Кейбіреулері жойылды немесе зақымдалды, мемлекеттендірілді немесе тартып алынды, бірақ көпшілігі соғысқа дейінгідей немесе одан да жақсы жұмыс істеді. АҚШ-тың ERP арқылы жасаған күшті қысымына қарамастан, француз өнеркәсіптік менеджерлерін оқытудың ұйымдастырылуы мен мазмұнында көп өзгеріс болған жоқ. Бұл негізінен қолданыстағы институттардың икемсіздігіне және экономикалық және саяси мүдделердің әртүрлі топтарының тәжірибелі мамандарды оқытуды жақсарту шараларын бақылау үшін күресіне байланысты болды. Монне жоспары экономикалық саясатқа байланысты тұжырымдамалық негіз болды және Маршалл жоспарымен күшті қолдауға ие болды. Бұл мемлекеттік бақылаудан гөрі, орташа, кейнсиандық еркін сауда идеяларына негізделген. Француз экономикасы жаңадан қайта жанданғанымен, оның өнімділігі Батыс Еуропаның басқа елдерімен салыстырылатын деңгейде болды. Клод Фоленнің пікірінше, Маршалл жоспары болмағанда Францияның экономикалық қалпына келуі әлдеқайда баяу болар еді.

Вьетнам мен Алжир

Пьер Мендес-Франция – 1954-1955 жылдары сегіз ай премьер-министр болған радикал партиясының жетекшісі, социалистік және коммунистік партиялардың қолдауымен жұмыс істеді. Оның басты міндеті – Диен-Бьен-Фу шайқасындағы жеңіліс салдарынан туған Индокитайдағы қанағатсыз соғысты тоқтату еді. АҚШ соғыстың басым бөлігін қаржыландырды, бірақ Франциядағы қолдауы күрт төмендеді. 1954 жылдың ақпан айында француз халқының бар болғаны 7%-ы Хо Ши Мин мен оның Вьетминь қозғалысынан Индокитайды қорғау үшін күресті жалғастыруды қалады. 1954 жылғы шілдедегі Женева конференциясында Пьер Мендес-Франция Вьетминьге 17-ші параллельдің солтүстігіндегі Вьетнамды басқару құқығын берді және Францияға әскерін толығымен шығаруға жол ашты. Бұл Оңтүстік Вьетнамды жалғыз қалдырды, ал АҚШ кейінрек оған қолдау көрсетті. Пьер Мендес-Франция Тунис ұлтшылдарының көшбасшысы Хабиб Бургибамен 1956 жылға дейін колонияның тәуелсіздігі туралы келісімге келді және Марокко ұлтшылдарымен француз әскерін шығару мәселесін талқылай бастады. Алжирде миллионнан астам еуропалық тұрғын (Pieds Noirs) болғандықтан, Франция Алжирдің тәуелсіздік соғысы француз саяси және азаматтық дағдарысына ұласқанша тәуелсіздік беруден бас тартты. Алжир 1962 жылы тәуелсіздік алды, бұл бұрынғы колониядан Францияға Pieds Noirs және Францияны қолдаған алжирліктердің үлкен көші толқынына әкеп соқты.

Суэц дағдарысы (1956)

1956 жылы француз колонияларында тағы бір дағдарыс болды, бұл жолы Мысырда. Француз үкіметі салған Суэц каналы Француз Республикасының меншігінде болды және оны Compagnie universelle du canal maritime de Suez компаниясы басқарды. Ұлыбритания Исмаил Пашадан Мысырға тиесілі үлесті сатып алып, дағдарысқа дейін каналдың екінші ірі иесіне айналды. Мысыр президенті Гамал Абдель Насер француз және британдықтардың қарсылығына қарамастан каналды мемлекеттік меншікке алды; ол Еуропа тарапынан күшті жауап күтпеді. Ұлыбритания мен Франция Мысырға шабуыл жасап, Насерге қарсы Израильмен одақ құрды. Израиль шығыстан, Ұлыбритания Кипрден, ал Франция Алжирден шабуылдады. Мысыр бірнеше күнде жеңіліске ұшырады. Суэц дағдарысы араб әлемінде үлкен ашу-ыза тудырды, Сауд Арабиясы Франция мен Ұлыбританияға мұнай эмбаргосын салды. АҚШ президенті Дуайт Д. Эйзенхауэр тараптарды атысты тоқтатуға мәжбүр етті; Ұлыбритания мен Израиль көп кешікпей әскерлерін кері тартып алды, Франция Мысырда жалғыз қалды. Қатты халықаралық қысымның нәтижесінде француз үкіметі Суэцтен әскерін шығарып алып, Таяу Шығыс мәселесінен көтерілді.

Президент де Голль, 1958-1969 жылдар

1958 жылы мамыр айында Алжирде француз армиясының бөлімшелері мен араб ұлтшылдығының көтерілісіне қарсы болған француз қоныс аударушылары билікті басып алды. Бұл тұрақсыз Төртінші Республиканы қиратты. Ұлттық Ассамблея 1958 жылғы мамыр дағдарысы кезінде де Голльді қайтадан билікке әкелді. Ол президенттік билікті күшейтілген Бесінші Республиканы құрды және осы лауазымға сайланды. Францияны біріктіруге және соғысты аяқтауға қадамдар жасады, бірақ бұл «Пие-Нуарлардың» (Алжирдегі француз қоныс аударушыларының) және әскерилердің наразылығын тудырды. Екеуі де отаршылдық режимін сақтау үшін оның билікке оралуын қолдаған еді. 1962 жылы Алжирге тәуелсіздік берді, содан кейін басқа француз колонияларына да тәуелсіздік берді. Францияның мәніне сай ұлылықты жариялап, де Голль «Ұлылық саясатын» бастады. Ол Францияның әлемдік істерде толық автономияға ие болуын қалады, яғни НАТО, Еуропалық қауымдастық немесе кез келген басқа күштің шешімдерді Францияға таңуға құқығы болмауы керек еді. Де Голль «ұлттық тәуелсіздік» саясатын ұстанды. Франция істеріне тым көп әсер етуі мүмкін деп қауіптенгендіктен, Ұлыбританияның ортақ нарыққа кіруіне вето қойды. НАТО-дан ресми түрде шықпаса да, АҚШ-тың НАТО-ға тым көп бақылау жасауынан сескеніп, әскери біріктірілген құрамасынан шықты. Францияны төртінші ядролық державаға айналдырған тәуелсіз ядролық бағдарламаны іске қосты. Франция «әлсіздің күштіге қарсы тұруы» доктринасын қабылдады, яғни Кеңес Одағының Францияға шабуылы екі жақтың да толық құрылуына әкелер еді. «Англосаксондық» (американдық және британдық) және кеңестік ықпал аймақтары арасында тепе-теңдік құру үшін франко-неміс қарым-қатынастарын жақсартты. Де Голль АҚШ-тың Вьетнамдағы араласуын ашық сынады. Ол американдық экономикалық күшке, әсіресе оның қаржы министрі «АҚШ долларының артық құқығы» деп атаған құбылысқа ашуланды. 1968 жылғы мамыр айында студенттер мен жұмысшылардың кеңінен тараған наразылықтары кезінде билікті жоғалтуға жақын болды, бірақ армияның қолдауымен дағдарыстың үстінен шықты. Оның партиясы радикализмді айыптап, 1968 жылғы сайлауда Ассамблеяда көпшілік дауысқа ие болды. Де Голль 1969 жылы орталықсыздандыру туралы ұсынысына қатысты референдумда жеңілгеннен кейін отставкаға кетті. Оның «Соғыс естеліктері» заманауи француз әдебиетінің классикасына айналды және көптеген француз саяси партиялары мен қайраткерлері галлистік мұраны өздеріне жатқызады.

Экономикалық дағдарыстар: 1970-1980 жылдар

1960 жылдардың аяғында Франция экономикасының өсуі күшті болғанымен, қарқыны төмендеуге бастады. 1968 жылы болған әлемдік валюта дағдарысы франктың Батыс Германия маркасы мен АҚШ долларына қатысты құнсыздануына әкеп соқты, бұл сол жылғы әлеуметтік дүрбелеңнің басты себептерінің бірі болды. Француз индустриясын қолдау үшін өнеркәсіптік саясат пайдаланылды. «Тридцать славных лет» дәуірі (1945–1975) 1973 жылғы жаһандық мұнай дағдарысымен аяқталды, ол энергия және осыған байланысты өндіріс құнын арттырды. Экономикалық тұрақсыздық Жискар д’Эстен үкіметінің (1974–1981) ерекшелігі болды. 1976 жылы Жискар премьер-министр Реймонд Барреге жүгінді, ол көптеген күрделі және қатаң шараларды ("Барре жоспарлары") жақтады. Бұл жоспарларға үш айлық бағаны тоқтату, жалақыны реттеу, еңбекақыны бақылау, ақша ұсынымының өсуін шектеу, салықтар мен банк ставкаларының жоғарылатылуы, бірақ қосылған құн салығының төмендетілуі, сауда балансын жақсарту шаралары, қымбат мұнай импортын шектеу, экспортқа арнайы көмек, индустрияны қолдау үшін іс-қимыл қоры, шаруаларға қаржылық көмектің ұлғаюы және әлеуметтік қамсыздандыру кірді. Бұл пакет аса танымал болмады, бірақ қауқарлы түрде іске асырылды. Экономикалық қиындықтар Франсуа Миттеранның президенттік кезеңіне дейін жалғасты. 1980 жылдардың басындағы рецессия «дирижизмнен» бас тартып, экономикалық араласуға көбірек прагматикалық көзқарасқа көшуге әкелді. Өсім онжылдықтың соңында жаңадан басталды, бірақ 1990 жылдардың басындағы экономикалық депрессия оны тежеді, бұл Социалистік партияға әсер етті. Францияның соңғы экономикалық тарихы көптеген басқа елдерге қарағанда аз даулы болды. Ғасырдың ортасындағы орташа табыс жылына 0,9% өсті, бұл көрсеткіш 1975 жылдан бері көбінесе асып түсті. Мысалы, 1980 жылдардың басында Франциядағы жалақылар ЕЭО орташа деңгейінде немесе одан сәл жоғары болды.

1989 жылдан 2017 жылға дейін

КСРО құлағаннан кейін және "салқын соғыс" аяқталғаннан кейін Францияның материктік бөлігіне төнген қауіптер едәуір азайды. Франция ядролық әлеуетін азайта бастады және 2001 жылы міндетті әскери қызмет жойылды. 1990 жылы Миттеран басшылығымен Франция Иракқа қарсы сәтті өткен, бірақ қысқа ғана "Шығанақ соғысына" қатысты; Францияның осы соғыстағы қатысуы "Операция Даге" деп аталды. Жак Ширак Францияның жоғары жұмыссыздық деңгейімен күресу қажеттігіне бағытталған сайлау кампаниясынан кейін билікке келді. Экономика нығайды және ол Иракқа басып кіруге қарсы белсенді түрде шықты. Консерватор Николя Саркози 2007 жылы сайланып, қызметке кірді. Саркози 2011 жылы Ливиядағы Каддафи үкіметін құлату мақсатымен жүргізілген әскери операцияға белсенді қатысты. 2005 жылдан кейін әлемдік экономика баяулады, ал 2008 жылғы әлемдік экономикалық дағдарыс (Еуроаймақ пен Францияға да әсер еткен) Саркозиге 2012 жылы социалист Франсуа Олландқа сайлауда жеңіліске ұшырауын әкелді.

Мұсылмандық шиеленістер

Алжир соғысының соңында жүздеген мың мұсылман, оның ішінде Францияны қолдағандар (Харкис) Францияда тұрақты қоныстанды, әсіресе үлкен қалаларда, субсидияланған қоғамдық тұрғын үйлерде тұрып, өте жоғары жұмыссыздық деңгейіне тап болды. 2005 жылы көптеген француз қалаларының араб иммигранттары шоғырланған шеткі аудандарында әлеуметтік жағынан оқшауланған жасөспірімдер наразылықтар ұйымдастырды. Дәстүрлі түсіндірулер бойынша, бұл нәсілдік қақтығыстарды радикалды мұсылмандар немесе жұмыссыз жастар тудырды. Басқа көзқарас бойынша, осы наразылықтар Франциядағы расизм мен полицияның зорлық-зомбылығының кең таралған мәселесін көрсетті. 2009 жылы тағы да наразылықтар болды. 2015 жылы «Нью-Йорк Таймс» Францияның секулярлық және жеке бастың құндылықтары мен мұсылман консерватизмінің күшеюі арасындағы қақтығысты талқылады. 1994 жылы Air France рейсі 8969 террористер тарапынан қашқырылды, олар ұсталды. 2012 жылы мұсылман экстремисі Тулуза мен Монтобанда үш француз сарбазы мен төрт еврей азаматын атқылап өлтірді. 2015 жылдың қаңтарында Париждегі «Charlie Hebdo» сатиралық газеті мен еврей дүкеніне наразы мұсылмандар шабуыл жасады. Әлемдік лидерлер сөз бостандығын қолдау үшін Парижге жиналды. 2017 жылғы президент сайлауында «La République En Marche!» жаңа партиясын құрған Эммануэль Макрон жеңіске жетті (кейіннен Renaissance RE). Ол өзін сол және оң қанаттан тыс деп жариялады. Ол парламент сайлауын өткізіп, депутаттардың абсолютті көпшілігін иеленді. Орталық-оң қанаттан премьер-министрді, ал орталық-сол және орталық-оң қанаттан министрлерді тағайындады. 2022 жылғы президент сайлауында президент Макрон екінші турда өзінің оңшыл оппоненті Марин Ле Пенді жеңіп, қайта сайланды. Ол 2002 жылдан бері Франция президенті болып қайта сайланған тұңғыш президент болды. Жұмыссыздық мәселесі әлі де шешілген жоқ.