Кіріспе
Альберт Скотт Кросфилд (2 қазан 1921 – 19 сәуір 2006) – американдық сынақ ұшқышы және әскери-теңіз офицері. 1953 жылы ол дыбыс жылдамдығының екі еселігімен ұшқан алғашқы ұшқыш атанды. Кросфилд – АҚШ Әуе күштері мен НАСА бірлесіп пайдаланған эксперименталды ғарыш ұшағы – «Солтүстік Америка X-15» ұшағын ұшқан он екі ұшқыштан біріншісі болды.
Albert Scott Crossfield (October 2, 1921 – April 19, 2006) was an American naval officer and test pilot. In 1953, he became the first pilot to fly at twice the speed of sound. Crossfield was the first of twelve pilots who flew the North American X 15, an experimental spaceplane jointly operated by the United States Air Force and NASA.
Алғашқы жылдар
1921 жылы 2 қазанда Калифорния штатының Беркли қаласында туған Скотт Кросфилд Калифорнияның оңтүстігінде және Вашингтон штатының оңтүстік-батысында өсті. Оның тегі норвегиялық, және ол Сиэтл қаласындағы Гарфилд орта мектебінде оқыған. 1946 жылдан 1950 жылға дейін ол Вашингтон университетінің Кирстен жел тоннелінде жұмыс істеді, сонымен қатар 1949 және 1950 жылдары әуе кемелер инженері мамандығы бойынша бакалавр және магистр дәрежелерін алды. Олардың ұлы Пол Стэнли Кросфилд 1952 жылы Кросфилдтер Калифорнияда тұрғанда дүниеге келді.
NACA мансабы
1950 жылы Кросфилд Калифорниядағы Эдвардс әуе күштері базасындағы Аэронотика жөніндегі ұлттық консультативтік комитеттің (NACA) жоғары жылдамдықты ұшу станциясына (кейін NASA Драйден ұшу зерттеу орталығы және одан кейін Нил А. Армстронг ұшу зерттеу орталығы деп аталды) аэродинамикалық зерттеуші ұшқыш ретінде қосылды. Кросфилд өзінің ұшу сынақ дағдыларын алғашқы студенттік жеке рейсінде көрсетті. Оның нұсқаушысы белгіленген таңертең ерте сағатта қолжетімді болмағандықтан, Кросфилд өздігінен ұшып, нұсқаушысымен жаттыққан маневрлерді – айналуға кіру және айналудан шығу сияқты қимылдарды орындады. Бірінші айналыс кезінде Кросфилд ұшақта бұрын ешқашан кездеспеген тербелістерді, соққыларды және шуды сезінді. Ол айналудан шығып, биіктікке көтеріліп, айналуға кіру мен айналудан шығуды қайталап, дәл сол тербелістерді, соққыларды және шуды қайтадан бастан кешірді. Үшінші айналыс кезінде, тіпті одан да биік биікте, ол айналып тұрғанда иығынан қарап, нұсқаушының есігінің ашылып, айналу кезінде желбіреп тұрғанын көрді. Ол артқа созылып, есікті жауып, барлық тербелістердің, соққылардың және шудың тоқтағанын байқады. Ол айналудан шығып, жерге қонды және ұшаққа отын құйды. Сондай-ақ, ол нұсқаушысының жаттығу айналыстары мен айналудан шығу кезінде есікті ұстап тұрғанын және бұл ерекшелік туралы ешқашан айтпағанын түсінді. Кейінгі жылдары Кросфилд осы жалғыз айналудың ерекшелігіне деген қызығушылығын және не болып жатқанын, неге осылай болғанын талдауға деген құштарлығын өз сынақ ұшқышы мансабының бастауы деп жиі айтты. Келесі бес жыл ішінде ол Эдвардста сынақтан өткізілген барлық тәжірибелік ұшақтарды – X-1, XF-92, X-4, X-5, Douglas D-558 I Skystreak және Douglas D-558 II Skyrocket ұшақтарын ұштырды. X-1 ұшуларының бірінде кабина терезелері толығымен мұзданып, Кросфилд көзі жоқ күйде ұшты. Ол әрқашан тапқыр болғандықтан, босқындарды шешіп, шұлықтарын сызып алып, жерге қонуға дейін көшбасшы ұшақтың қанатын көру үшін кішкентай тесік жасады. 1953 жылдың 20 қарашасында ол Skyrocket ұшағымен 1,291 миль/сағ (2,078 км/сағ, Мах 2.005) жылдамдыққа жетіп, дыбыс жылдамдығынан екі есе жылдамдықпен ұшқан алғашқы адам болды. Сол күні Skyrocket D-558 II жобаланған жылдамдығынан 25 пайызға асып кетті. Ракеталық X-1 және D-558 II ұшақтарында 99 рет ұшқан Кросфилд 1955 жылы Эдвардстан North American Aviation компаниясына өткен кезде әлемдегі кез келген басқа ұшқыштан ракеталық ұшақтарда көбірек тәжірибе жинады. 1954 жылдың қыркүйегінде Кросфилд жоғары жылдамдықты ұшу станциясында (Нил А. Армстронг ұшу зерттеу орталығы) бағалап отырған North American F-100 Super Sabre ұшағымен қозғалтқышы тоқтаған жерге қонуға мәжбүр болды. North American компаниясының өз сынақ ұшқыштары F-100 ұшағының жоғары қону жылдамдығына байланысты мұны істей алмайтынына күмән келтірді. Кросфилд кемелді түрде ұшып келіп, жерге қонды, бірақ қозғалтқышы жоқ ұшақты қауіпсіз қашықтықта тоқтатуға қойған жоқ және бірнеше тұрақталған тәжірибелік ұшақтарды аздап жіберіп алғаннан кейін NACA ангарының қабырғасын уақытша тежегіш ретінде пайдалануға мәжбүр болды ("өте дәлдікпен", ол кейінірек әзілдеді). Кросфилд жарақат алмады, ал F-100 ұшағы кейіннен жөнделіп, қайтадан пайдалануға берілді. Кросфилд 1955 жылы NACA-дан кетіп қалды.
Солтүстік Америка авиация карьерасы
Солтүстік Американың бас инженерлік-сынақ ұшқышы ретінде Кросфилд Солтүстік Америка X-15 және оның жүйелерін жобалау мен дамытуда маңызды рөл атқарды. Ұшуға дайын болған соң, оның міндеті – 3 Махқа дейінгі жылдамдықпен (2290 миль/сағ) оның қауіпсіздігін көрсету болды. X-15 және оның жүйелері сынақтан өтпегендіктен, бұл сынақтар өте қауіпті саналды. Кросфилд барлығы 199 X-15 сынақ ұшуының 14-ін орындады, олардың көпшілігі бастапқы маңызды параметрлерді анықтау және растауға бағытталған. Кросфилд X-15 жобасына бастапқы кезеңнен қатысқан ғана емес, сонымен қатар көптеген инновацияларды енгізді, оның ішінде зымыран ұшағының қозғалтқыштарын пилот кабинасына орналастыруды. Бұрынғыда, барлық қозғалтқыш түзетулері ұшу профилінің нәтижелеріне сүйенген техникалық мамандардың жердегі жұмыстары арқылы жасалатын. Осы кезеңде Кросфилд АҚШ Әуе күштерінің «Ғарышқа ең жылдам адам» жобасына қатысты. 1959 жылдың 8 маусымында ол ұшақтың алғашқы ұшуын аяқтады – 37 550 фут биіктіктен қозғалтқышсыз сырғанау. Ұшу қиындықтарға толы болды, себебі ұшу басқару жүйесі дұрыс орнатылмаған. Отынсыз X-15-ті қондыруға тырысқанда, Кросфилд бұл жағдайды «классикалық PIO» немесе пилоттан туындаған тербеліс деп сипаттады. Ол X-15-ті шөлдегі ұшу-қону жолағына қондырып, өзін және ұшақтың конструкциясын сақтап қалды. 1959 жылдың 17 қыркүйегінде ол алғашқы қуатты ұшуды аяқтады. X-15-тің 57 000 фунт (254 кН) күшін беретін XLR 99 қозғалтқышын дамытудағы кешігулерге байланысты, алғашқы ұшулар екі аралық XLR 11 зымыран қозғалтқыштарымен жүзеге асырылды. Үшінші ұшуы басталғаннан кейін жақын арада, осы қозғалтқыштардың бірі жарылып кетті. Отынды тастау мүмкін болмағандықтан, Кросфилд апаттық қонуға мәжбүр болды, нәтижесінде ұшақтың корпусы пилот кабинасының артында сынды. Ол жарақат алмады және ұшақ жөнделді. 1960 жылдың 8 маусымында XLR 99 қозғалтқышымен жердегі сынақтар кезінде тағы бір қауіпті жағдай туды. Ол №3 X-15-тің кабинасында отырғанда, бұзылған клапан апатты жарылысқа себеп болды. Тағы да ол зардап шекпеді, өйткені NAA медициналық директоры доктор Тоби Фридман оны құтқару үшін пилот кабинасын ашты. Кейіннен есептелгендей, ол шамамен 50 G күшіне ұшырады (дегенмен Кросфилд Discovery Channel-дың «Flight Frontiers» бағдарламасында апаттан кейін түнгі көру қабілетімен байланысты қиындықтар туындағанын айтты), ал ұшақ толығымен қайта құрылды. Сол жылдың 15 қарашасында ол XLR 99 қозғалтқышымен X-15-тің алғашқы қуатты ұшуын аяқтады. Екі ұшудан кейін, 6 желтоқсанда, ол Солтүстік Американың демонстрациялық бағдарламасын сәтті аяқтады – X-15-тегі соңғы ұшуын орындады. Ол аталған ұшақтың бірімен ғарышқа ұшуды үміттене білгенімен, Әуе күштері рұқсат бермеді және «аспанда қалу, ғарыштан тыс қалу» деген қатаң бұйрық берді. Барлығы ол X-15-те 16 ұшқышты (B-52 ұшағына қосылған), бір сырғанау және 13 қуатты ұшуды орындады. X-15-тің рекордтық 6,70 Мах (4520 миль/сағ) жылдамдығына жеткеннен кейін (қаржыны кесіп тастау салдарынан) зейнеткерлікке шығуына байланысты пилот Пит Найтт егер бұл соңғы ұшу екенін білгенде, оны одан да жылдам жылдамдыққа итеруге тырысқанын айтты. Әртүрлі авиациялық топтарға сөз сөйлеген кезде Кросфилд X-15-ті зейнеткерлікке шыққанда ересек адамдардың көзіне жас келген азау ұшақтардың бірі деп атады. Ол Солтүстік Америкада компанияның Ғарыш және ақпараттық жүйелер бөлімінің сынақ және сапаны қамтамасыз ету жөніндегі директоры болып қалды, онда ол Аполлон командалық және қызметтік модульдері және Сатурн S II күшейткіштері сияқты бағдарламалар үшін сапаны, сенімділікті инженерлік және жүйелерді сынау жұмыстарын бақылады. 1966 жылы ол бөлімнің зерттеу инженерлігі және сынақ жөніндегі техникалық директоры болды.
Азаматтық мансап
1961 жылы Кросфилд NAA-ның параглайдер жобасының сынақ және сапаны қамтамасыз ету бөлімінің директоры болды. 1967 жылы Кросфилд «Шығыс әуе жолдары» компаниясына қосылды, онда ол зерттеу және даму жөніндегі бөлімнің вице-президенті, ал кейіннен АҚШ әскери және азаматтық мекемелерімен әуе қозғалысын басқару технологиялары бойынша жұмыс істейтін штаб вице-президенті қызметін атқарды. 1974–1975 жылдары ол «Hawker Siddeley» компаниясында HS146 жобасын АҚШ-та қолдаған аға вице-президент болып жұмыс істеді. 1977 жылы ол АҚШ Өкілдер палатасының ғылым және технология жөніндегі комитетіне қосылды, онда ол 1993 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін азаматтық авиацияның барлық аспектілері бойынша техникалық кеңесші болып қызмет етті және қайта жандандырылған зерттеу ұшақтары бағдарламасының белсенді жақтаушысы болды. 1986 жылы осы комитет Кросфилдті «Челленджер» ғарыш кемесінің апатын тергеуге тағайындалған топқа мүше етіп бекітті. 2000 жылы өткізген лекциясында Кросфилд X-15 ұшағының аэродинамикалық есептеулері мен жобалауына төрт 10'x12' өлшемді бөлмелерді толтыратын есептеу қуаты қажет болғанын айтты. Ол сондай-ақ, қазіргі таңда осындай есептеулерді ноутбук көмегімен орындауға болатынын мәлімдеді. Бұған қоса, Б. Рутан мен оның «Scaled Composite» компаниясы әуежайдан ұшып, ғарышқа шығып, содан кейін сол әуежайға қайта оралатын жеке ұшақ құрастыру бойынша жаңалықтар жасап жатқанын атап өтті. 2004 жылы «White Knight» ұшағы «Space Ship One» ғарыш кемесін сәтті ұшырып, «Ансари X жүлдесін» жеңіп алды, бұл X-15 бағдарламасы тоқтатылғаннан кейінгі алғашқы әрекет болды.
Кейінгі өмірі
Кросфилдтің рөлін Скотт Уилсон 1983 жылы түсірілген "The Right Stuff" фильмінде ойнады. Кросфилд Клей Блэр-младшиймен бірлесіп, ракета сынақ ұшқышы туралы "Always Another Dawn" әңгімесін және "Onward and Upward" зерттеу ұшақтары туралы еңбекті жазды. 1986 жылы ол А. Скотт Кросфилд Аэроғарыш білім беру саласындағы үздік педагог сыйлығын құрып, қаржыландырды. Бұл сыйлықты Азаматтық әуе патрулі ұйымдастыруымен ұлттық аэроғарыш білім беру конгресінде (кейіннен Ұлттық аэроғарыш білім беру конференциясы - NCASE) жыл сайын табыстап келді. 2006 жылы Кросфилд қайтыс болғаннан кейін және NCASE конференциясы жылдықтан екі жылдыққа ауысқаннан кейін, Кросфилдтің қызы Салли Кросфилд Фарли сыйлықты Ұлттық авиациялық даңқ залына көшірді, онда ол әр шілде айында Дейтон қаласында (Огайо штаты) өтетін қастерлеу рәсімінде (Enshrinement Weekend) тапсырылады. 1991 жылы Discovery Channel арнасындағы "Frontiers of Flight" телесериалында Кросфилд: "Менің ойымша, тірі адамдардың ішінде центрифугада, қысымды костюмде және қысым камерасында ең көп уақыт өткізгенім мен болсам керек" деді. 20 сәуірде билік органдары оның денесінің Грузия штатының Пикенс округіндегі Ludville аймағындағы ұшақ қалдықтарынан табылғанын растады. Оқиға болған кезде аймақта қатты дауыл болды, соның салдарынан әуе қозғалысын бақылаушылар Кросфилдтің ұшағымен радио және радар байланысын жоғалтты, бұл ұшақтың әлі де ауада болғанда қирағанын көрсетеді. Кросфилд Алабама штатының Монтгомери қаласындағы Максвелл әуе күштері базасынан оралып келе жатқан жолда, әуе және ғарыш негізгі курсын оқып жатқан жас офицерлер алдында сөз сөйледі. Оның қоштасу рәсімі 2006 жылдың 15 тамызында Арлингтон ұлттық зиратында өтті. 2007 жылдың 27 қыркүйегінде Ұлттық көлік қауіпсіздігі жөніндегі кеңес апаттың себебін былай анықтады: "Пилоттың жол бойындағы ауа райы туралы жаңарып отыру үшін қажетті ақпаратты алмауы, нәтижесінде кең аумақты қатты конвективті белсенділік аймағына аспаптық режимде ұшуын жалғастыруы, сондай-ақ әуе қозғалысын бақылаушының Федералдық авиация басқармасының нұсқауларына сәйкес қолайсыз ауа райынан аулақ болуға көмектеспеуі, осы факторлардың салдарынан ұшақ қатты дауылға түсіп, басқаруын жоғалтты".
Құрметтер
Кросфилд 1954 жылы Лоуренс Сперри сыйлығын, Октав Шанут сыйлығын, 1960 жылы Ивен К. Кинчелоу сыйлығын, Американдық зымыран қоғамының (ARS) Астронавтика сыйлығын, 1961 жылы Ақ үйде президент Джон Ф. Кеннедиден Хармон халықаралық трофейін, 1962 жылы президент Кеннедиден Кольер трофейін, 1962 жылы Джон Дж. Монтгомери сыйлығын, 1993 жылы НАСАның ерекше мемлекеттік қызмет медалін алды. Кросфилд – авиациялық ғылымды немесе кез келген басқа саланың дамуына қосқан үлесі үшін Ақ үйден бірден-бір рет, тіпті екі жыл қатарынан марапатталған жалғыз америкалық. Ол 1965 жылы Халықаралық ғарыш саласының Даңқ залына, 1983 жылы Ұлттық авиация Даңқ залына, 1988 жылы Халықаралық ғарыш Даңқ залына, 1998 жылы Вирджиния штатының авиация Даңқ залына, 1990 жылы Ғарыш саласының Даңқ аллеясына, 1990 жылы Глен А. Гилберт мемориалдық сыйлығына, 1994 жылы FAI Алтын әуе медаліне және 2000 жылы Ұлттық әуе және ғарыш мұражайының трофейіне енгізілді. Ол қайтыс болғаннан кейін Хойт С. Ванденберг сыйлығымен, Пол Тисандье дипломымен, Виктор А. Пратер сыйлығымен және Дональд Д. Энген сыйлығымен марапатталды. Оның құрметіне Вирджиния штатының Херндон қаласында (Даллес халықаралық әуежайының солтүстік-шығысында орналасқан қауымдастықта) мектеп аталды. Оның есімімен аталған лента Азаматтық әуе патрулінің аға мүшелері бағдарламасының ғарыш-авиациялық білім беру сыйлығының бірі болып табылады. Вашингтон штатындағы Чехалис-Централия әуежайының (CLS) терминалы оның есімін иеленеді. Ол сондай-ақ, жыл сайын ұлттық авиация Даңқ залында Огайо штатының Дейтон қаласында шілде айының соңында өтетін, авиациядағы «Оскар түні» деп аталатын шарада табыс етілетін А. Скотт Кросфилд ғарыш-авиациялық білім беру саласындағы ең үздік оқытушысы сыйлығын ең бағалы деп санады. Кросфилд 1982 жылы Флорида технология институтынан ғылым докторының құрметті атағын алды.
Мұра
Ол батыл сынақ ұшқышы ретінде даңқталғанмен, өзінің нақты мамандығы инженер екенін айтты. "Мен авиациялық инженермін, аэродинамикпін және конструктормын. Менің ұшуымның басты мақсаты – ұшқыштарға арналған жақсырақ ұшақтарды жобалау мен құрастыру үшін қажет болды." «Жұлдыз жолы» ғаламының 23-ғасырында Кросфилдке Кросфилд классындағы ғарыш кемелері арналды, олардың бірі – USS Discovery (NCC 1031) «Жұлдыз жолы: Discovery» сериалының негізгі оқиға орны болып табылады.