Кіріспе

Американдық саясаткер (1806–1876)

Генри Александр Уайз (3 желтоқсан 1806 – 12 қыркүйек 1876) – американдық адвокат, дипломат, саясаткер және Вирджиния штатындағы құл иеленуші. Вирджинияның 33-ші губернаторы ретінде Уайз Америка Азамат соғысына дейін жеткен жолдағы маңызды тұлға болды, 1859 жылы құлдықты жоюшы Джон Браунның ісіне белсенді қатысты. 1860 жылы губернаторлық қызметтен кеткеннен кейін Уайз Вирджинияның Авраам Линкольннің сайлануына және Форт-Самтер шайқасына жауап ретінде Одақтан бөлінуге бастаған қозғалысқа жетекшілік етті. Губернаторлық қызметімен қатар, Уайз 1833–1844 жылдары Вирджиния штатынан АҚШ Өкілдер палатасына депутат болып сайланды және Джон Тайлер мен Джеймс К. Полк президенттік кезінде Бразилиядағы АҚШ елшісі қызметін атқарды. Америка Азамат соғысы кезінде ол Конфедерация армиясында генерал болды. Саяси карьерасында Уайз Джексондық демократ, Ұлттық банкты қолдаған виг, президент Тайлерді қолдаған виг, демократиялық сепаратист және Реконструкция кезеңінде президент Улисс С. Грантты қолдаған республикашыл болып кезек-кезек болды. Оның ұлдары Ричард Алсоп Уайз және Джон Сержант Уайз екеуі де Конфедерация армиясында және соғыстан кейінгі АҚШ Өкілдер палатасында республикашылдар ретінде қызмет етті. Азамат соғысы аяқталғаннан кейін Уайз құлдықтың жойылғанын қабылдады және бейбітшілікте ұлттық бірігуді жақтады.

Ерте өмір

Уайз Вирджиния штатының Акомак округіне қарасты Драммондаун қаласында майор Джон Уайз бен оның екінші әйелі Сара Корбин Кроппердің отбасында дүниеге келді; олардың әулеттері бұл жерде ұзақ жылдар бойы қоныстанған. Уайз ағылшын және шотланд тегінен тарайды. Ол он екі жасқа дейін жеке сабақтар алды, содан кейін Акомак округіне жақын, Пунготейг маңындағы Маргарет академиясына түсті. 1825 жылы Вашингтон колледжін (қазіргі Вашингтон және Джефферсон колледжі) бітірді. Вашингтон колледжіндегі Ұлттық әдеби қоғамның мүшесі болды. Генри Сент-Джордж Таккердің Винчестер құқық мектебінде білім алғаннан кейін, 1828 жылы Уайз адвокаттыққа қабылданды. Сол жылы тәжірибе бастау үшін Теннесси штатының Нэшвилл қаласына көшті, бірақ 1830 жылы Акомак округіне қайта оралды.

Неке және отбасы

Уайз сенімді отбасылық адам ретінде танылды. Ол үш рет үйленген. 1828 жылы ол Реверенд Обадия Дженнингс пен Энн Уилсонның қызы, Пенсильвания штатының Вашингтон қаласынан шыққан Энн Дженнингске тұрмысқа шықты. 1837 жылы Анна мен олардың бір баласы өртте қаза болып, Генри төрт баламен – екі ұл және екі қызбен қалды. 1840 жылы қарашада Уайз екінші рет АҚШ өкілі Джон Сержанттың (Пенсильвания штатының виг партиясы) және Филадельфиялық Маргаретта Уотмоудың қызы Сара Сержантқа үйленді. Сара кем дегенде бес бала дүниеге әкелді. Ол 1850 жылғы 14 қазанда туған соңғы баласымен бірге, туғаннан кейін көп ұзамай асқынулар салдарынан қайтыс болды. Сараның қарындасы Маргаретта Джордж Г. Мидке тұрмысқа шықты, ол Америка Азамат соғысында Одақтың генерал-майоры болды. Бірінші екі әйелімен 19 жыл бірге өткізген Уайз он төрт баланың әкесі болды, олардың жетісі ересек жасқа жетті. Генри 1853 жылы Мэри Элизабет Лайонсқа үшінші рет үйленді. Губернаторлық қызметтен кейін Уайз 1860 жылы Мэримен және кіші балаларымен Рольстонға көшіп келді, ол ағасы Джон Кроппер Уайздан сатып алған плантация еді, ол да онда тұруын жалғастырды. Ол Вирджиния штатының Норфолк қаласына жақын, Элизабет өзенінің шығыс саласында орналасқан. Бұл жерді алғаш 1649 жылы ағылшын иммигранттары Уильям мен Сюзанна Мозли иеленді. Олардың ұрпақтары 19 ғасырға дейін осы жерге иелік етті. Уайз Конфедерация әскеріне қабылданғаннан кейін, ол және оның отбасы 1862 жылы американ армиясы Норфолкті басып алғанда Рольстонды тастап кетті. Уайз отбасын Вирджиния штатының Франклин округіндегі Роки-Маунт қаласына орналастырды. Азамат соғысынан кейін Генри мен Мэри Уайз Ричмондқа көшіп, ол заңгерлік қызметін қайта бастады.

АҚШ өкілі

Генри А. Уайз 1833-1844 жылдары АҚШ өкілі болды. Ол 1832 жылы Джексон демократы ретінде өкіл болып сайланды. Бұл сайлауды шешу үшін Уайз өзінің қарсыласымен жекпе-жекке түсті. 1834 жылы Уайз қайта сайланды, бірақ кейін Америка Құрама Штаттары Банкін қайта құру мәселесінде Джексон әкімшілігімен келіспей қалды. Ол виг партиясына өтті, бірақ сайлаушылары оны қолдады. Уайз 1836, 1838 және 1840 жылдары виг партиясынан қайта сайланды. Конгресте болған кезде Уайз Джон Куинси Адамстың тұмшалау ережесін жоюға және Колумбия округінде құлдықты тоқтату туралы көптеген өтініштерге жауап беруге тырысқан кездегі адал қарсыласы болды. Адамс өзінің күнделігінде Уайзды «жоғары дауысты, шулы, сөзшең, ашулы, ол құлдыраушылықтың тозақтық иті туралы айқайлады» деп сипаттады. 1838 жылдың 24 ақпанында Уайз Кентуккиден келген Уильям Дж. Грейвстің Мэн штатынан келген Джонатан Силлеймен болған жекпе-жегінде оның екіншісі болды, нәтижесінде Силлей қаза тапты. Кейін ол осы оқиға туралы жазған мақаласын 1906 жылы ұлы Джон «Saturday Evening Post» газетінде жариялады. 1840 жылы Уайз Джон Тайлердің виг партиясынан вице-президенттікке кандидат болуына және сайлануына көмектесті. Тайлер президенттікке ие болды, содан кейін вигтермен арасы суытылды. Уайз Тайлерді вигтермен күресінде қолдаған және 1842 жылы Тайлер демократы ретінде қайта сайланған «Корпоралдың күзеті» деп аталған Конгресс мүшелерінің кішкентай тобының бірі болды. Тайлер Уайзды Франциядағы АҚШ елшісіне үш рет ұсынды, бірақ Сенат оның кандидатурасын бекітпеді.

АҚШ-тың Бразилияға келген министрі

1844 жылы Тайлер Уайсты АҚШ-тың Бразилиядағы министрі (елшісі) етіп тағайындады. Уайз осы лауазымды қабылдау үшін өкілдігінен кетті. Ол 1844 жылдан 1847 жылға дейін қызмет етті. Уайздың плантациясы 400 акр жерді құрады, оның шамамен жартысы ғана өнімді болды. Уайз жүгері, сұлы және тәтті картоп өсірді. Ол сондай-ақ мал өсірді және шабдалы мен алмұрт бақтарын ұстады. Оның шаруашылығы жылына шамамен 500 доллар пайда тапқан.

Вирджинияның губернаторы

1847 жылы Уайз Америка Құрама Штаттарына оралып, заңгерлік тәжірибасын жаңадан бастады. Ол Джексондық Демократиялық партиясымен жақындық танысты және саясатта белсенділік танытты. 1850 жылғы Вирджиния Конституциялық конвенциясына делегат ретінде қатысқан Уайз, кез келген реформаға қарсылық көрсетіп, құлдықты қорғауды ең маңызды міндет деп сап бақты. 1855 жылғы штаттық сайлауда Уайз Демократтық партиядан Вирджиния губернаторы болып сайланды, ол «Білетін емес» (Know Nothing) партиясының үміткері Томас С. Флорнойды жеңді. Ол Вирджинияның 33-ші губернаторы болды, 1856 жылдан 1860 жылға дейін қызмет етті және 2017 жылы Ральф Нортам сайланғанға дейін Шығыс жағалауынан сайланған соңғы губернатор атанды. 1856 жылы құрылған Вирджиния штатының Уайз округі оның құрметіне аталды. Ол құлдықты ашық түрде және өкінгенсіз қорғағанмен, Канзас аумағына құлдықты қолдайтын Лекомптон Конституциясын таңуға қарсы болды, себебі Канзас тұрғындары оны мақұлдамаған еді: «Неліктен азшылықтың осы Конституциясын көпшілікке таңу керек? Cui bono? ["Кімге пайдасы тиеді?"] Оңтүстік штатының бірде-бір адамы осылайша құл мемлекет құрудың мүмкін екенін ойлай ма?» Осы позициясы 1858 жылы Сенат сайлауында қазіргі үміткер Роберт М.Т. Хантерге қарсы күресуге дайындықтарын тоқтатуға ықпал етті, өйткені Хантер Лекомптон Конституциясын қолдаған. Вирджиния Конституциясына сәйкес, губернаторлар екі рет қатарынан сайлана алмайды, сондықтан ол 1860 жылы қайта сайлануға түспеді.

Джон Браун

Уайз Джон Браунның ісіне қатты қызығушылық танытты, ол Харперс-Ферри қаласын қысқа мерзімге басып алды. Уайз бірнеше рет "мемлекеттің қорланған ар-намысын қайтару" қажеттігін айтты. Ол Браунның шағын тобының Вирджиниядағы Харперс-Ферриді басып алып, тіпті бір сағатқа болса да ұстап тұрғанының өзін ұятқа қалдырғанын мәлімдеді. Ол Ричмондтан Харперс-Ферриге дереу барып, онымен ұзақ сұхбаттасты. Ричмондқа оралғаннан кейін, көп тараған сөйлеуінде Браунды мақтады, бірақ оны және оның серіктерін "кісі өлтірушілер, сатқындар, қарақшылар, бүлікшілер" және "бес себепсіз, қастықпен жасалған қылмыскерлер" деп атады. Дегенмен, губернатор Уайз жағдайды шиеленістіру үшін көптеген қадамдар жасады: оны Вирджинияда сотталуын талап етіп, Чарльз Таунды мемлекеттік милиция бөлімшелерімен толыққан қарулы лагерьге айналдырды. "Ол әр мүмкіндікте қақтығысты басудың орнына, оны күшейтуді таңдады". Кейбір дереккөздер Уайздың Джон Браунның өлім жазасына қол қойғанын айтады, себебі көптеген адамдар оған осылай кеңес берген. Уайзға жасалған қысым соншалықты күшті болды, Ричмонд Энквайердің хабарлауынша, оған кешірім беру үшін президенттікке ұсыныс жасалды. "Жасыл тау жігітінен" келген анонимді хатта Браунды атса, Уайзға қастандық жасалатыны туралы ескертілді, сондай-ақ Браун босатылғанша Уайзды теңізде, қайықта ұрлап алып, тұтқындау жоспары да болды. Уайз Браунды ақылсыз деп тану мүмкіндігін қарастырды, бұл өлім жазасынан құтылуға және оны психиатриялық ауруханаға жіберуге мүмкіндік берген болар еді. Оған Браунның және оның бірнеше туыстарының ақыл-есі дұрыс емес екені туралы туыстары мен достарынан 19 жазбаша куәліктер ұсынылды. Бұл Браунды жойқын қозғалыстың шейіті мен батырына айналдырмастан, дағдарысты басуға көмектесер еді. Алайда, Браунмен машина бөлмесінде сұхбаттасқаннан кейін Уайз Браунның есімнен адаспағанын көпшілікке жариялады. Сотқа дейін Браун өзін ақылсыз деп танудан бас тартты. Вирджиниядағы саяси көңіл-күй деэскалацияға қарсы және Браунды өлім жазасына кесуді қолдады. Уайз ұлттық саяхаткер ретінде көзге түсіп, президенттікке үміткер болды. Браунды өлімнен сақтауға бағытталған кез келген әрекет Уайзға көмектесуден гөрі саяси зиян келтірер еді. Керісінше, Браунды өлімге кесу арқылы Уайз Оңтүстікте үлкен қолдауға ие болды, бұл оның 1860 жылғы президенттікке үміткерлігіне қолдау көрсетуге әкелді. Уайзды президенттікке кандидат ретінде жарнамалайтын хабарламалар Браунның өлім жазасынан кейін дереу пайда бола бастады. Джон Браунның денесі Нью-Йорк штатының Лейк-Плэсид маңындағы Джон Браун фермасына жерленген жеріне барар жолда Филадельфиядан өтуі керек еді. Бұл жағдай онда оқып жүрген Оңтүстік студенттерінің наразылығын тудырды, сондықтан Уайз оларға телеграмма жіберіп, егер олар Ричмондқа немесе Оңтүстіктің басқа қалаларына білімдерін аяқтау үшін келсе, жылы қарсы алатындарын уәделеді. Көптеген студенттер бұл ұсынысты қабылдады, Филадельфиядан Ричмондқа екі жүз студентті тасымалдайтын арнайы пойыз жөнелтілді, онда оларды Уайз қарсы алып, салтанатты банкет ұйымдастырды.

Азаматтық соғыс

Вирджиния бөлініп шыққаннан кейін Уайз Конфедеративтік штаттар армиясына (CSA) қосылды. Саяси беделінің және сепаратистік көзқарастарының арқасында, ол ресми әскери білімі болмаса да, бригадир-генерал шеніне ие болды. Ол Батыс Вирджиния аймағына жіберілді, онда оның саяси қолдауы тиімді болар еді. Вирджинияның бұрынғы губернаторы, генерал-майор Джон Б. Флойд та сол жерге жіберілді. 1861 жылдың жазында Уайз бен Флойд арасында кім басты офицер екеніне байланысты дау туды. Даудың қызу шағында генерал Флойд Карнифекс Ферри шайқасындағы Конфедерацияның жеңілісі үшін Уайзды айыптады, ол оған көмектесуден бас тартқанын мәлімдеді. Вирджиния делегаты Мейсон Мэтьюс, оның ұлы Александр Ф. Мэтьюс Уайздың жеке көмекшісі болған, бірнеше күн Уайз бен Флойдтың лагерьлерінде өткізгенге дейін дау шешілмеді. Содан кейін ол президент Джефферсон Дэвиске екеуін де қызметтен босатуды ұсынды. Дэвис кейін Уайзды Батыс Вирджиниядағы қолбасшылық лауазымынан алды. 1861 жылдың 11 наурызында қабылданған Конфедерация Конституциясы (КК) халықаралық құл саудасын тыйым салды. Дегенмен, КК «негр құлдарына меншік құқығын» заңсыз деп жариялайтын заңдар қабылдауға тыйым салды. Колумбия университетінің тарихшысы Стефани МакКарридің сөзіне сүйенсек, КК – барлық саяси билікті өздеріне ұстаған ақ адамдардың туындысы. КК бойынша қара нәсілді адамдар мен әйелдер саяси билікке ие бола алмады.

Соғыстан кейінгі іс-шаралар

Соғыстан кейін Уайз Ричмондта заңгерлік тәжірибасын жаңартты және қалған өмірін сол жерде өткізді. 1865 жылы ол Норфолк маңындағы Рольстон плантациясын қайтарып алуға тырысты, бірақ генерал Грант оған «Темір кеменің антты» бермегендіктен бас тартты. Ол отбасымен Вирджиния штатындағы Роки-Маунттағы басқа плантацияға көшкен кезде бұл резиденцияны тастап кеткені айтылды. Норфолктағы АҚШ әскерінің қолбасшысы, генерал-майор Альфред Терри, оны және басқа плантацияларды Freedmen's Bureau-ға бұрынғы құлдар мен олардың балалары үшін мектептер ашу үшін берді. Рольстонда 200 бостандыққа шыққан адамның сабақ алғаны хабарланды. Салонға Джон Браунның суреті ілінген еді. "Осы орынды тәркілеген офицерлер көптеген басқа құжаттардың арасында 1857 жылы Уайз жасаған, Джефф Дэвис және Оңтүстіктегі басқа да бірнеше көрнекті тұлғалар бекіткен бөліну жоспарын тапты". "Экс-губернатор Уайз қатты ашуланып, тіпті аузынан көбік шығып, оның үйі Джон Браунның қызы ескі мектеп ретінде кішкентай қара нәсілді балаларды оқыту үшін пайдаланып жатқанына ренжуде" делінген. Тағы бір хабарламада Браунның «қыздары» мектепте мұғалімдер болған; тағы бірінде олардың ешқайсысы болмаған, бірақ олардың бірі Норфолк маңындағы бостандыққа шыққандарды оқытып, сарайға барып қайтқан. Уайз республикашыл болып, президент Улисс С. Гранттың жақтасы болды. Көптеген саясаткерлерден айырмашылығы, ол Конфедерациядағы қызметін баса көрсетпеді және ешқашан кешірім сұрамады. Заңгерлік мансабында жұмыс істеген кезде Уайз өзінің қоғамдық қызметіне негізделген «Одақтың жеті онжылдығы» (1872) атты кітап жазды.

Өлім және мұра

Уайз 1876 жылы қайтыс болды және Ричмондтағы Голливуд зиратында жерленді. Оның ұлы, капитан Обадия Дженнингс Уайз 1862 жылы Роанок аралында әкесінің басшылығымен қаза тапты. Басқа ұлы Ричард Конфедерация армиясында қызметтен кейін медицинаны оқып, химия пәнін оқытты. Ол сондай-ақ Вирджиния штатының заң шығарушысы және АҚШ өкілі болды. Үшінші ұлы Джон Конфедерация армиясында VMI курсанты ретінде қызмет етті; кейіннен адвокат болып, АҚШ өкілі сайланды. Ричард Уайз бен Джон Уайз екеуі де әкелері сияқты республикашыл болды. Тағы бір ұлы, Генри А. Уайз кіші (1834–1869) дін қызметіне кіріп, отбасы досы, пастор Джошуа Питеркинге Ричмондтағы Сент-Джеймс епископальдық шіркеуінде көмектесті, бірақ 1859 жылы, өлімінен он жыл бұрын қызметтен кетті. Генри А. Уайздың немересі Бартон Хаксал Уайз бұрынғы губернатор туралы «Вирджиниялық Генри А. Уайздың өмірі» (Нью-Йорк, 1899) атты өмірбаян жазды. Тағы бір немересі, заңгер және әскери қызметкер Дженнингс Кроппер Уайз (1881–1968, Джон Сержант Уайздың ұлы) «Вирджинияның шығыс жағалауының ерте тарихы» атты кітап жазып, оны әкесіне арнады. Ол губернатор Уайзтың: «Мен визирі түсірілген, қалқаны мен найзасы сынған қара аттымен кездестім» деген сөзін келтірді. Вирджинияда (Вирджиния штатының Уайз округі) және Техаста (Техас штатының Уайз округі) оның құрметіне округтер аталды.

Мұрағаттық материалдар

Wise отбасының құжаттары, 1836–1928 жылдары (350 дана, микрофильмде бар) және Генри А. Wise-дың құжаттары, 1850–1869 жылдары (90 дана) АҚШ Конгресі кітапханасында сақтаулы. Оның губернатор қызметіндегі көптеген құжаттар Вирджиния штаты кітапханасында сақтаулы.

Даналық зерттеулері

Бладек, Джон Дэвид. "Виргиния – ортаңғы жол": "Білімі жоқтар партиясы" және Вирджинияның 1855 жылғы губернаторлық сайлауы. Вирджиния тарихы және өмірбаян журналы (1998) 106#1: 35–70 онлайн.
Это́н, Клемент. “Генри А. Уайз, Оңтүстіктің либералы”. Southern History журналы, 7#4 (1941), 482–494 беттер. Онлайн.
Это́н, Клемент. “Генри А. Уайз және 1856 жылғы Вирджиния отты жеушілері”. Миссисипи аңғарының тарихи шолуы 21#4 (1935), 495–512 беттер. Онлайн.
Айхер, Джон Х., және Дэвид Дж. Айхер, Азамат соғысы жоғарғы басшылығы. Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы, 2001.
Райс, Отис К. (1986) Гринбриер округінің тарихы. Гринбриер тарихи қоғамы, 264-бет.
Сифакис, Стюарт. Азамат соғысындағы кім кім. Нью-Йорк: Facts On File, 1988.
Симпсон, Крейг М., Вирджиниялық Генри А. Уайздың өмірі: "Жақсы оңтүстік адамы". Роли: Солтүстік Каролина университетінің баспасы, 1985.
Уорнер, Эзра Дж. "Сұр киімдегі генералдар: Конфедерация қолбасшыларының өмірі". Батон-Руж: Луизиана штаты университетінің баспасы, 1959.
Уайз, Дженнингс Кроппер. Аквамаке патшалығы: немесе Вирджинияның шығыс жағалауы он жетінші ғасырда (Ричмонд: The Bell, Book and Stationary Co. 1911).