Кіріспе

Жерге енетін ядролық қару

Ядролық бункерді бұзатын қару, сондай-ақ жерге енетін қару (ЖЕҚ) деп аталатын, конвенциялық бункерді бұзатын қарудың ядролық баламасы. Қарудың ядролық емес бөлігі топыраққа, тасқа немесе бетонға еніп, ядролық оқтұдырды жер асты нысанасына жеткізуге арналған. Бұл қарулар нығайтылған, жер асты әскери бекіністерін немесе басқа жер асты құрылыстарын жою үшін қолданылатын болады. Жер асты жарылысы, жер бетіндегі немесе ауадағы жарылысқа қарағанда, энергиясының үлкен бөлігін жерге жұмсайды, сондықтан төменгі жарылғыш қуатты пайдалана отырып, жер асты нысанасын жоюға мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде радиоактивті шөгіндінің азаюына әкелуі мүмкін. Дегенмен, жарылыс толығымен жер астында қалмау ықтималы жоғары. Соның салдарынан, тас пен топырақтың көп бөлігі радиоактивтіленеді және шаң немесе бу түрінде атмосфераға таратылып, көп мөлшерде шөгінді тудырады.

Негізгі принцип

Конвенциялық бункер бұзғыштар бетонды құрылымдарға ену үшін бірнеше әдіс қолданады, бірақ олардың мақсаты – құрылымды тікелей жою. Әдетте, бункердің (немесе бункерлер жүйесінің) қанша бөлігін жоюға болатыны тереңдігімен және жарылғыш күшімен (ядролық қаруға қарағанда) шектеледі. Конвенциялық және ядролық бункер бұзғыштардың басты айырмашылығы – конвенциялық нұсқа бір нысанаға арналса, ядролық нұсқа толық жер асты бункер жүйесін жоя алады. Қазіргі заманғы бункерлерді жобалаудың негізгі қағидалары ядролық соғыста аман қалуға бағытталған. Осының нәтижесінде американдық және советтік нысандар "супер нығайту" деңгейіне жетті, яғни ядролық қарудың әсеріне қарсы қорғаныс жүйесін құрды. Мұндай қорғанысқа (R-36 зымыранының жағдайында) серіппелі немесе қарсы салмақты басқару капсулалары, қалың бетон қабырғалары (Minuteman ICBM зымырасын басқару капсуласы үшін) және арматурамен нығайтылған конструкциялар кіреді. Бұл жүйелер 20 мегатонналық жарылыстан аман қалуға есептелген. Сұйық отынмен жұмыс істейтін зымырандар (Ресей бұрын қолданғандай) қатты отынмен жұмыс істейтін зымырандарға (АҚШ қолданғандай) қарағанда көбінесе әлсіз және зақымдануға бейім. Зымыранды іске қосу үшін отынды сақтау және жиі жөндеу үшін одан босатуға қажетті күрделі отын сақтау жабдықтары қосымша осалдықтарды тудырады. Сондықтан, шахтаның нығайту деңгейі автоматты түрде зымыранның аман қалу деңгейімен тең емес. Зымырандық шахталар ойлап табылғаннан бері ядролық және конвенциялық қарудың дәлдігі мен тиімділігінің артуы көптеген нығайту технологияларын пайдасыз етті. Қазіргі заманғы қарулар мақсатталған нысанаға бірнеше метрге дейін дәлдікпен соққы бере алады. Қару шахта есігін жеткілікті мөлшерде қирандылармен жауып, оның ашылуын болдырмаса, зымыранды жылдам соққы беру немесе қарсы соққы беру міндетін орындаудан айырады. Ядролық бункер бұзғыш жер асты бункерлерін қорғауға арналған көптеген шараларды жояды, қорғанысқа еніп, содан кейін жарылыс жасау арқылы. Төменгі қуаттылықтағы жарылыс ауадағы немесе жердегі жарылыстан екі есе қуатты қарудың тудыратын сейсмикалық күштен де артық болуы мүмкін. Сонымен қатар, қару бункердің тереңдігінде немесе жанында жарылу арқылы көптеген бункерлік жүйелердің қарсы тұруға есептелген горизонтальдық соққы толқындарын күшейте алады. Геологиялық факторлар қарудың тиімділігіне және нысандардың аман қалуына да маңызды рөл атқарады. Нысандарды қатты таста орналастыру бункер бұзғыш қарудың тиімділігін азайтуға көрінеді, бірақ қатты тас жұмсақ топыраққа қарағанда соққы күшін әлдеқайда күшейтеді. Қатты таста бұрғылау және құрылыс салу қиындықтары құрылыс уақытын және шығындарын арттырады, сондай-ақ құрылыстың ашылуына және шетелдік әскерилердің жаңа нысандарды табуына мүмкіндік береді.

Жарылыс күшін қолдану арқылы ену

Бетон құрылыстарының дизайны соңғы 70 жылда елеулі өзгерген жоқ. АҚШ әскеріндегі қорғалған бетон құрылыстарының көп бөлігі 1946 жылы АҚШ инженерлер корпусы жариялаған "Қорғаныс дизайнының негіздері" стандарты негізінде салынған. Шыны, талшықтар және арматура сияқты әр түрлі қосымшалар бетонды жарықтан қорғайды, бірақ оны толығымен бұзу мүмкін емес. Бетонға жарылғыш күш түсірілген кезде, әдетте үш негізгі сынық аймағы пайда болады: бастапқы кратер, кратерді қоршап тұрған ұсақталған тас және кратерге қарама-қарсы беттегі "қабыршақтану". Қабыршақтану, сондай-ақ қабыршақтау деп те аталады, – бұл соққыға немесе импульстік жүктемеге ұшыраған пластинаның немесе плитаның қарама-қарсы бетінен материалдың күшті бөлінуі, мұнда тосқауылды бұзу міндетті емес. Топырақ бетоннан гөйі тізігірек болғанымен, соққы толқындарын бетон сияқты жақсы өткізбейді. Сондықтан, нысананы тесіп өтуші топырақ арқылы одан да алысқа жете алады, бірақ нысанаға соққы беру қабілетінің нашарлығынан оның әсері азаюы мүмкін.

Қаттыланған енуші

Бұл тақырып бойынша ойлардың жалғасуы нысананың қорғанысын жеңу үшін кинетикалық энергияны пайдаланатын, нысанаға терең енетін құрылғыны және одан кейін жерге көмілген нысанаға ядролық жарылғыш құралды жеткізуді көздейді. Мұндай құрылғыны жобалаушылардың кездесетін басты қиындық – секундына жүздеген метр жылдамдықпен қорғаныс қабатына (бетіне) соққанда құрылғыға тиетін қатты қызу. Бұл мәселе вольфрам (ең жоғары балқу температурасы бар металл) сияқты металдарды қолдану және снарядтың пішінін өзгерту (мысалы, сүйірлендіру) арқылы ішінара шешілді. Снарядтың пішінін сүйірлендіру ену қабілетін айтарлықтай арттырды. Эглин әуе базасындағы ракета шанасында жүргізілген сынақтар бетонға ену тереңдігінің көрсеткенін байқатты. Бұл нысанадағы бетонның сұйылануынан туындайды, ол снарядтың үстінен ағып жатады. Енушінің жылдамдығының өзгеруі, егер ол тым жылдам болса, соққанда булануына, ал тым баяу болса, жеткілікті тереңдікке енбеуіне әкелуі мүмкін. Ену тереңдігін шамамен анықтау үшін сэр Исаак Ньютонның соққы тереңдігі формуласы қолданылады.

Ұшқын-жарылыс құралы

Ядролық бункерлерді бұзу туралы тағы бір пікір – жеңіл тесіп өтетін құралды пайдаланып, 15-30 метрдей қорғаныс қабатынан өтіп, содан кейін ядролық зарядты жару. Мұндай жарылыс күшті соққы толқындарын тудырады, олар қорғаныс қабатын құрайтын қатты материал арқылы өте тиімді таралады (жоғарыдағы "қақ" терминін қараңыз).

Саясат және радиоактивті шашылудың сын-пікірлері

Ядролық бункерлерді бұзушыларға қатысты негізгі сын жауын-шашын мен ядролық қарудың таралуына байланысты. Жерге енетін ядролық бункерді бұзушының мақсаты – жарылысты жерге байланыстыру арқылы нысананы жою үшін қажетті қуатты азайту, соның салдарынан жер сілкінісіне ұқсас соққы толқынын тудыру. Мысалы, АҚШ 9 мегатонналық қуатты B 53 оқ-дәрісін қолданудан шығарды, себебі B 61 Mod 11 үлкенірек жерге ену қабілетінің арқасында сол сияқты нысаналарды әлдеқайда төмен қуатпен (400 килотонна) шабуылдай алатын. Жарылыстан бұрын жерге ену арқасында, жарылыс энергиясының үлкен бөлігі сейсмикалық соққыға B 53-тің тік түсірілуімен салыстырғанда көбірек жұмсалады. Сонымен қатар, жер астындағы B 61 Mod 11-дің жауын-шашыны жер бетіндегі B 53-тің жауын-шашынынан кем болуы мүмкін. Жақтаушылар мұның ядролық бункерді бұзушыларды дамытудың бір себебі екенін айтады. Сыншылар жаңа ядролық қаруды жасау, ядролық қаруды таратпау жөніндегі күш-жігерді әлсіретіп, ядролық қаруы жоқ елдерге тарату туралы сигнал жібереді деп мәлімдейді. Сыншылар сондай-ақ, салыстырмалы түрде шектеулі тактикалық мақсаттар үшін төмен қуаттылықтағы ядролық қарудың болуы олардың нақты қолданылуының шегін төмендетеді деп алаңдайды, осылайша қолдануға арналған конвенциялық қару мен тек гипотетикалық қорқыту үшін арналған жаппай қырып-жою қарулары арасындағы айқын шекараны бұзады және қуаттылығы жоғары ядролық қаруға көтерілу қаупін арттырады. Кез келген ядролық жарылыстан туындайтын жергілікті жауын-шашын жерге жақын болған сайын артады. Мегатондық кластағы жер бетіндегі жарылыс көптеген тонна (жаңа) радиоактивті қалдықтарды лақтырып тастауы мүмкін, олар жауын-шашын ретінде жерге қайта түседі. Сыншылар олардың салыстырмалы түрде өте аз жарылғыш қуатына қарамастан, ядролық бункерді бұзушылар килотонналық қуатқа қарағанда көбірек жергілікті жауын-шашынды тудырады деп санайды. Сонымен қатар, жер астындағы жарылыстың салдарынан радиоактивті қалдықтар жер асты суларын ластауы мүмкін. Қауіптенген ғалымдар одағының адвокаттық тобы Невададағы сынақ алаңында орташа қуатты жер асты ядролық сынағынан қалған жауын-шашынды ұстап тұру үшін қажетті тереңдіктің, қарудың қуатына байланысты 100 метрден асып кетуі мүмкін екенін атап өтті. Олардың пікірінше, енгізушілер осыншалықты терең қазуға шамасы келмейді. 0,3 пен 340 килотонна аралығындағы қуатпен жарылыс толыққанды ұсталмайды деп олар санайды. Сыншылар сондай-ақ, жаңа ядролық қаруды сынауға ұсынылып отырған Жалпы сынақтарды тыю туралы келісім арқылы тыйым салынатынын айтады. Конгресс 1999 жылы КТҚТ-ны ратификациялаудан бас тартса да, сондықтан бұл келісімнің АҚШ-та заңдық күші жоқ, АҚШ 1992 жылдан бері ядролық сынақтарға мораторийді сақтап, келісімнің рухын сақтады. Дегенмен, жақтаушылар төмен жарылғыш қуатты құрылғылар мен жер асты жарылыстары ядролық соғыс жағдайында ауа мен жер бетіндегі жарылыстарға қарағанда климаттық әсерді аздан немесе мүлдем тудырмайды деп санайды (яғни, егер ядролық қыс гипотезасы дұрыс болып шықса). Жартылай көмілген жарылыс бастауынан туындайтын төменгі қозғалтқыш биіктігі ядролық жарылыстың жанған жылу сәулелерінің қашықтығын шектейді немесе толығымен бұзады, соның салдарынан нысана мен оның айналасын өрт қаупіне дейін азайтады. Профессорлар Альтфельд пен Цимбала ядролық қыс мүмкіндігіне сену, шын мәнінде, Карл Саган мен басқалардың пікірлеріне қайшы, ядролық соғысты ықтимал етті, себебі ол толығырақ және жарылғыш қуаты төмен ядролық қаруды дамытуға ықпал етті.

Мақсаттар және бункерлерді бұзушыларды дамыту

1944 жылға қарай Барнс Уоллистің Tallboy бомбасы және одан кейінгі Grand Slam қарулары терең нығайтылған құрылымдарға таза жарылыс күші арқылы ену үшін жобаланды. Бұл қарулар қорғанысқа тікелей ену үшін емес, бірақ олар мұны істей алатын (мысалы, Валентин суасты кемелерінің қалың темір бетонды шатырлары 1945 жылдың 27 наурызында екі Grand Slam бомбасымен тесілді), бірақ нысананың астына еніп, жарылыс жасап, камуфлет (қуыс) қалдыру үшін жасалды. Осы қуыс жоғарыдағы құрылымдардың негізін жойып, олардың құлауына әкеліп, кез келген нығайту мүмкіндігін жояды. Mimoyecques-тегі V3 батареясын жою Tallboy бомбасының алғашқы операциялық қолданылуы болды. Бір бомба төбеден өтіп, Saumur теміржол туннелінде жарылып, оны толығымен жапты және бұл қарулар кез келген нығайтылған немесе терең қазылған нысананы жоя алатынын көрсетті. Қазіргі заманғы нысанаға алу техникалары бірнеше соққылармен бірігіп, ұқсас міндетті орындай алады. B61 ядролық бомбасы және дәстүрлі термобарикалық қарулар мен GBU 28 сияқты қарулармен әзірлеу жалғасты. Ең тиімді корпустардың бірі GBU 28 өзінің үлкен массасы мен корпусын (қалдық 203 мм гаубицалардың ұңғыларынан жасалған) бетонды және одан да көп жерді тесіп өту үшін пайдаланды. 1997 жылдың қаңтарында Суық соғыс аяқталғаннан кейін әскери қызметке енген B61 Mod 11 арнайы бункерлерге ену үшін жасалды және жердің астында бірнеше жүз метр тереңдікте орналасқан нығайтылған нысаналарды жоюға қабілетті деп есептеледі. Кейбір терең емес нысаналар үшін ену жеткілікті болғанымен, Кеңес Одағы мен АҚШ 1950-60 жылдары жасалған көп мегатондық термоядролық қаруларға төтеп беру үшін үлкен көлемдегі топыраққа немесе темір бетонға көмілген бункерлер құрып жатты. Бункерлерді бұзуға арналған қарулар бастапқыда осы Суық соғыс аясында жобаланды. Кеңес Одағы/Ресейдің ықтимал нысанасы Ямантау тауы 1990 жылдары Мэриленд штатының республикалық конгрессмені Роско Бартлетт "жартылай ондай" қайталанған ядролық соққыдан аман қалуға қабілетті деп санайтын. 1996 жылдың басында аяқталған Косвинский тауындағы Ресей үкіметінің жалғастығы АҚШ-тың жерге енетін оқ-дәрілеріне қарсы тұру үшін жобаланды және американдық Шайен тауы кешенімен ұқсас рөл атқарады. Косвинскийдің аяқталу уақыты АҚШ-тың жаңа ядролық бункерді бұзушыға деген қызығушылығының және 1997 жылы B61 Mod 11 орналастырылғаны туралы жарияланымның бір түсіндірмесі ретінде қарастырылады. Косвинскийді 300 метрлік гранит қорғайды. Қару 2001 жылы АҚШ-тың Ауғанстанға басып кіруі кезінде және 2003 жылы Иракқа басып кіруі кезінде қайта қарастырылды. Әсіресе Тора-Борадағы кампания кезінде АҚШ қарсы күштерді қорғау үшін "үлкен жер асты кешендерінің" терең көмілгенін сенді. Мұндай кешендер табылмады. Ядролық енуші ("Жерге енуші берік ядролық" немесе "RNEP") ешқашан салынбаса да, оны әзірлеу үшін АҚШ Энергетика министрлігіне бюджет бөлінді және АҚШ Әуе күштері зерттеу зертханасы сынақтар жүргізді. RNEP 1.2 мегатондық B83 физикалық пакетін пайдалануға тиіс болды. Буш әкімшілігі 2005 жылдың қазан айында қаруды қаржыландыру туралы өтінішін алып тастады. Сонымен қатар, сол кездегі АҚШ сенаторы Пит Домениси ядролық бункерді бұзуға арналған қаржы АҚШ Энергетика министрлігінің 2006 жылғы бюджетінен министрліктің өтініші бойынша алынып тасталғанын хабарлады. RNEP жобасы іс жүзінде тоқтатылған сияқты, бірақ 2005 жылы Jane's Information Group басқа атаумен жұмыс жалғасуы мүмкін деп болжады. Жақында жасалған (шамамен 2012 жылы) GBU 57 Massive Ordnance Penetrator, 30,000 фунт (14,000 кг) салмақты дәстүрлі гравитациялық бомба. АҚШ Әуе күштерінің B2 Spirit бомбалаушылары әрқайсысында екі-екіден осындай қару-жарақ тасымалдай алады.