Кіріспе
Ядролық қару қолданылатын әскери қақтығыс. Ядролық соғыс, сондай-ақ атом соғысы деп те аталады, – ядролық қару қолданылатын әскери қақтығыс немесе дайын саяси стратегия. Ядролық қару – жаппай қырып-жою қаруы. Конвенциялық соғыстан өзгеше, ядролық соғыс қысқа мерзімде үлкен қиратуға алып келуі мүмкін және ұзаққа созылатын радиологиялық салдарға ие болуы мүмкін. Ірі ядролық соғыстың ұзақ мерзімді әсерлері болуы мүмкін, негізінен жауын-шашыннан, сондай-ақ "ядролық қыс", ядролық ашаршылық және қоғамның құлдырауы сияқты екіншілік салдарларға әкелуі мүмкін. Әлемдік термоядролық соғыс, тіпті қазіргі таңдағы кішкентай арсеналдармен де, адамзаттың жойылуына соқтыруы мүмкін. Бүгінгі күнге дейін ядролық қарудың қарулы қақтығыста қолданылуының жалғыз жағдайы – 1945 жылы АҚШ-тың Хиросима және Нагасаки қалаларын атом бомбасымен бомбалауы болды. 1945 жылдың 6 тамызында Хиросима қаласының үстінде уран қаруы (коды "Кішкентай бала") жарылды. Үш күннен кейін, 9 тамызда, Нагасаки қаласының үстінде плутонийлік жарылыс құрылғысы (коды "Жұпар") жарылды. Бұл екі бомбалау салдарынан шамамен 200 000 адам қаза тапты және Жапонияның капитуляциясына ықпал етті, бұл кез келген басқа ядролық қару қолданылмас бұрын орын алды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ядролық қаруды Кеңес Одағы (1949), Ұлыбритания (1952), Франция (1960) және Қытай Халық Республикасы (1964) дамытты, бұл қақтығыс пен суық соғыс деп аталған шиеленіске әкелді. 1974 жылы бір-біріне ашық жаулық көрсеткен Үндістан және 1998 жылы Пәкістан ядролық қару жасады. Израиль (1960-шы жылдар) және Солтүстік Корея (2006) да ядролық қару-жарақ қорын жасады деп саналады, бірақ олардың саны белгісіз. Израиль үкіметі ядролық қаруға ие екенін мойындаған да, жоққа шығарған да емес, бірақ ядролық қару жасау үшін қажетті реактор мен қайта өңдеу зауытын салғандығы белгілі. Оңтүстік Африка 1980 жылдары бірнеше толыққанды ядролық қару жасады, бірақ кейіннен өз елінде жасалған қару-жарақ қорын ерікті түрде жоюға және одан әрі өндірістен бас тартуға алғашқы ел болды (1990 жылдар). Ядролық қару 2000-нан астам рет сынақтар мен демонстрациялар үшін жарылды. 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауынан және салдарынан суық соғыстың аяқталуынан кейін екі ядролық үлкен держава арасындағы ірі ядролық соғыс қаупі төмендеді деп есептелді. Содан бері ядролық қаруға қатысты алаңдаушылық ядролық қарудың таралуынан туындайтын жергілікті ядролық қақтығыстардың алдын алуға және ядролық терроризм қаупіне ауысты. Алайда, Ресейдің Украинаға басып кіргенінен кейін ядролық соғыс қаупі қайта жанданды деп саналады, әсіресе Ресейдің басып кіру кезінде ядролық қаруды қолдану туралы қатерлеріне байланысты. 1947 жылдан бері "Атом ғалымдарының бюллетенінің" "Соңғы сағат" басылымы әлемнің ядролық соғысқа қаншалықты жақын екенін көрсетеді. Соңғы сағат 1953 жылы, АҚШ және Кеңес Одағы сутекті бомбаларды сынақтан өткізгеннен кейін, және 2018 жылы әлемдік көшбасшылардың ядролық қару және климаттың өзгеруіне қатысты шиеленістерді шешпегенінен кейін, түн ортасына дейін екі минутқа орнатылды. 2023 жылдан бастап сағат түн ортасына 90 секунд қалды, бұл бұрынғыдан да жақын. Сағат уақытының соңғы өзгерісіне Украинаға Ресейдің басып кіруінен туындаған ядролық эскалация қаупі себеп болды.
Nuclear warfare, also known as atomic warfare, is a military conflict or prepared political strategy that deploys nuclear weaponry. Nuclear weapons are weapons of mass destruction; in contrast to conventional warfare, nuclear warfare can produce destruction in a much shorter time and can have a long lasting radiological result. A major nuclear exchange would likely have long term effects, primarily from the fallout released, and could also lead to secondary effects, such as "nuclear winter", nuclear famine, and societal collapse. A global thermonuclear war with Cold War era stockpiles, or even with the current smaller stockpiles, may lead to various scenarios including the extinction of the human species. To date, the only use of nuclear weapons in armed conflict occurred in 1945 with the American atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki. On August 6, 1945, a uranium gun type device (code name "Little Boy") was detonated over the Japanese city of Hiroshima. Three days later, on August 9, a plutonium implosion type device (code name "Fat Man") was detonated over the Japanese city of Nagasaki. Together, these two bombings resulted in the deaths of approximately 200,000 people and contributed to the surrender of Japan, which occurred before any further nuclear weapons could be deployed. After World War II, nuclear weapons were also developed by the Soviet Union (1949), the United Kingdom (1952), France (1960), and the People's Republic of China (1964), which contributed to the state of conflict and extreme tension that became known as the Cold War. In 1974, India, and in 1998, Pakistan, two countries that were openly hostile toward each other, developed nuclear weapons. Israel (1960s) and North Korea (2006) are also thought to have developed stocks of nuclear weapons, though it is not known how many. The Israeli government has never admitted nor denied having nuclear weapons, although it is known to have constructed the reactor and reprocessing plant necessary for building nuclear weapons. South Africa also manufactured several complete nuclear weapons in the 1980s, but subsequently became the first country to voluntarily destroy their domestically made weapons stocks and abandon further production (1990s). Nuclear weapons have been detonated on over 2,000 occasions for testing purposes and demonstrations. After the dissolution of the Soviet Union in 1991 and the resultant end of the Cold War, the threat of a major nuclear war between the two nuclear superpowers was generally thought to have declined. Since then, concern over nuclear weapons has shifted to the prevention of localized nuclear conflicts resulting from nuclear proliferation, and the threat of nuclear terrorism. However, the threat of nuclear war is considered to have resurged after the Russian invasion of Ukraine, particularly with regard to Russian threats to use nuclear weapons during the invasion. Since 1947, the Doomsday Clock of the Bulletin of the Atomic Scientists has visualized how close the world is to a nuclear war. The Doomsday Clock reached high points in 1953, when the Clock was set to two minutes until midnight after the U. S. and the Soviet Union began testing hydrogen bombs, and in 2018, following the failure of world leaders to address tensions relating to nuclear weapons and climate change issues. Since 2023, the Clock has been set at 90 seconds to midnight, the closest it has ever been. The most recent advance of the Clock's time setting was largely attributed to the risk of nuclear escalation that arose from the Russian invasion of Ukraine.
Ядролық соғыс түрлері
Ядролық соғыс сценарийлері әдетте әрқайсысы әртүрлі салдарға және әртүрлі ядролық қару-жарақтармен жүргізілуі мүмкін екі топқа бөлінеді. Біріншісі – шектеулі ядролық соғыс (кейде шабуыл немесе қарым-қарымды шабуыл), ядролық қарудың бақыланатын қолданылуын білдіреді, онда елдің ядролық қаруды одан әрі қолдану мүмкіндігі туралы үндемелі қауіп бар. Мысалы, қатаң түрде әскери нысаналарға қарсы қолданылған аз мөлшердегі ядролық қарулар қолданылған қарулардың санын арттыру арқылы немесе нысаналарды өзгерту арқылы күшейтілуі мүмкін. Шектелген шабуылдар, жаудың ядролық қаруды шектеулі қолдануы сияқты, толыққанды жауап беруді қажет етпейтін шабуылдарға қарсы сенімді жауап ретінде қарастырылады. Екіншісі – толыққанды ядролық соғыс, ол әскери, экономикалық және азаматтық нысаналарды қоса алғанда, бүкіл елге бағытталған шабуылда қолданылатын көптеген ядролық қарулардан тұрады. Мұндай шабуыл мақсатты елдің барлық экономикалық, әлеуметтік және әскери инфрақұрылымын жояды және Жердің биосферасына өте ауыр зиян келтіреді. Генри Киссинджер сияқты кейбір Суық соғыс стратегиялары екі күшті қаруланған держава (АҚШ және КСРО сияқты) арасында шектеулі ядролық соғыс болуы мүмкін деп сақтайды. Дегенмен, кейбір сарапшылар шектеулі соғыс толыққанды ядролық соғысқа айналуы мүмкін деп болжайды. Басқалары шектеулі ядролық соғысты «жаһандық ядролық апаттың баяу жылдамдықтағы оқиғасы» деп атайды, олар «мұндай соғыс орын алса, ондаған жылдар бойы басқалары да одан әрі жалғасады» деп, планетаны «толыққанды ядролық соғыс» сияқты өмірге жарамсыз етеді, бірақ осы нәтижеге жету үшін әлдеқайда ұзақ (және, мүмкін, азаптырақ) жолдан өтеді. Ядролық соғыстың салдары туралы ең оңтайлы болжамдардың өзі де өте қысқа мерзім ішінде миллиондаған адамның қаза табатынын көздейді. Мұндай болжамдарға әдетте, өркениеттің жалғасуы үшін маңызды институттардың, үкіметтің, кәсіби және коммерциялық құрылымдардың күйреуі кіреді. Нәтижесінде, өмірлік маңызы бар ресурстардың (азық-түлік, су және электр энергиясын өндіру және тарату, медициналық және ақпараттық қызметтер және т.б.) жоғалуы миллиондаған қосымша өлімге әкеп соқтырады. Көңіл көтеруші болжамдар толыққанды ядролық соғыс адамзаттың жойылуына немесе кем дегенде, оның дерлік жойылуына әкелуі мүмкін, тек шалғай аймақтардағы салыстырмалы түрде аз ғана адамдар тірі қалады және ғасырлар бойы өмір сүру сапасы мен ұзақтығы төмендейді. Дегенмен, мұндай болжамдар, Суық соғыс кезеңіндегі ядролық арсеналдардың ең жоғары деңгейіндегі тоталитарлық соғыс болған жағдайда, сынға ұшырады. Шектеулі немесе толыққанды ядролық соғыс қасақана қолданылмаған кездейсоқ ядролық соғыс кезінде болуы мүмкін, онда ядролық қарулардың қолданылуы қасақана емес. Бұл сценарийдің ықтимал себептеріне ерте ескерту құрылғыларының және/немесе нысаналық компьютерлердің дұрыс жұмыс істемеуі, бүлікші әскери командирлердің қасақана жасаған әрекеттері, жаудың әуе кеңістігіне адасқан ұшақтардың салдары, дипломатиялық шиеленіс кезеңінде хабарланбаған зымыран сынақтарына реакциялар, әскери жаттығуларға реакциялар, қате аударылған немесе дұрыс жеткізілмеген хабарламалар және басқа да факторлар жатады. Осы сценарийлердің көптегені Суық соғыс кезеңінде орын алды, бірақ олардың ешқайсысы ядролық қарудың қолданылуына әкелмеді. Мұндай сценарийлер көпшілік мәдениетінде бейнеленген, мысалы, 1959 жылғы «Жер бетінде» фильмінде, 1962 жылғы «Қауіпсіздік» романында, 1964 жылғы «Доктор Странжлав немесе: Мен уайымдануды тоқтатып, бомбаны жақсы көруді қалай үйрендім» фильмінде, 1983 жылғы «Соғыс ойындары» және 1984 жылғы «Жіптер» фильмдерінде.
Хиросима мен Нагасакиге атом бомбаларын тастау
1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде АҚШ Хиросима мен Нагасаки жапон қалаларына атомдық шабуылдар жасады, біріншісі 1945 жылғы 6 тамызда, екіншісі 1945 жылғы 9 тамызда. Бұл екі оқиға ядролық қарудың жауынгерлік қолданылуының жалғыз мысалы болды. Атомдық бомбалаудан алты ай бұрын генерал Кертис Лемей басқаратын АҚШ-тың 20-шы әуе күштері жапон қалаларына қарсы төмен қабатты өртке қарсы шабуылдар жасады. Бұл процестегі ең жойқын әуе шабуылы ядролық шабуыл емес, Токиоға жасалған «Операция Метингхаус» шабуылы болды. 1945 жылдың 9-10 наурызына қараған түні «Операция Метингхаус» басталды, 334 «Боинг B-29 Суперфортресс» бомбалаушысы рейдке ұшып кетті, олардың 279-ы Токиоға 1665 тонна өрт сөндіргіш және жарылғыш заттар тастады. Бомбалаудың мақсаты ағаш ғимараттарды өртеп жіберу болды, нәтижесінде 50 м/с жылдамдықпен жел тудырған өрт болды, бұл құйынмен салыстыруға болады. Әр бомбалаушы 6 тонна бомба тасымалдады. Бомбалау кезінде барлығы 381 300 бомба, яғни 1783 тонна бомба қолданылды. Шабуылдан кейін бірнеше сағат ішінде шамамен 100 000 адам қаза тауып, қаланың және 267 000 ғимараттың бір түні ішінде қиратылды. Бұл Хиросима мен Нагасакиге жасалған атомдық шабуылдардан басқа әскери авиация тарихындағы ең қасіретті бомбалау шабуылы болды. 1945 жылдың тамыз айының басына қарай АҚШ Жапонияның 67 қаласын қарқынды өртке салу арқылы шамамен 450 000 адамның қаза табуына себеп болды. 1945 жылдың маусым айының соңында АҚШ екі жарым айлық Окинава шайқасын аяқтағаннан кейін (оның салдарынан 260 000 адам, оның ішінде 150 000 азамат қаза тапты), ол Жапонияның бас аралдарына басып кіру перспективасына тап болды. Бұрынғы аралдардан аралға жасалған шабуылдар кезінде АҚШ-тың шығындарына сүйеніп, американдық қолбасшылар Жапонияның бас аралдарына шабуыл жасаған кезде 50 000 мен 500 000 аралығында АҚШ әскерінің қаза табатынын және кем дегенде 600 000–1 000 000 адамның жарақаттанатынын болжады. АҚШ-тың Жапонияны басып алу кезінде күтілетін жойқын шығындарды ескере отырып, 500 000 «Күллі жүрек» орденін жасауы оның қаншалықты қауіпті және қымбатқа түсетінін көрсетті. Президент Гарри С. Трумэн мұндай үлкен шығындарға төзуге болмайтынын түсінді, өйткені соғыстың Еуропа және Тынық мұхиты театрларында 400 000-нан астам американдық жауынгерлері қаза тапқан еді. 1945 жылдың 26 шілдесінде АҚШ, Ұлыбритания және Қытай Республикасы Жапонияның шартсыз берілуін талап ететін Потсдам декларациясын жариялады. Декларацияда егер Жапония берілмесе, «тез және толыққанды жойылуға» ұшырайтыны айтылды. Жапон үкіметі бұл ультиматумды қабылдамады, берілмейтінін хабарлады. Бұған жауап ретінде президент Трумэн атомдық бомбаларды тастауға рұқсат берді. Қолданылу кезінде қолдануға екі ғана атомдық бомба болды, және АҚШ-та одан да көп өндіріліп жатқан болса да, үшінші бомба қыркүйекке дейін жауынгерлік қолдануға дайын болмайтын еді. 1945 жылдың 6 тамызында «Кішкентай бала» кодолық атымен белгіленген уран типті ядролық қару Жапонияның Хиросима қаласының үстінде жарылды, энергиясы шамамен 50 000 ғимаратты (соның ішінде 2-ші жалпы армия мен 5-ші дивизия штабтарын) жойды және шамамен 70 000 адамды, оның ішінде 20 000 жапон жауынгерін және 20 000 корей құл жұмысшысын өлтірді. Үш күннен кейін, 9 тамызда «Жұпар» кодолық атымен белгіленген плутоний типті ядролық қару Жапонияның Нагасаки қаласына қарсы қолданылды, жарылыс шамамен 60% қаланы қиратты және шамамен 35 000 адамды, оның ішінде 23 200–28 200 жапондық оқ-дәрі жұмысшыларын, 2000 корей құл жұмысшыларын және 150 жапондық жауынгерін өлтірді. Нагасакидегі өнеркәсіптік залал жоғары болды, ішінара өнеркәсіптік аймақты кездейсоқ нысанаға алудан, порттан тыс өнеркәсіптік өндірістің 68-80%-ы жойылды. АҚШ үшінші бомбаны тастауға дайын болмаса да, Жапонияға берілмесе тағы бір бомбалау болады және нысана Токио болады деп соңғы ескерту жасады. Нагасакидегі жарылыстан алты күн өткен соң, Жапония 1945 жылдың 15 тамызында одақтас державаларға берілуін жариялады, 1945 жылдың 2 қыркүйегінде Бас тарту туралы құжатқа қол қойып, Тынық мұхиты соғысын ресми түрде аяқтады, сонымен қатар Германия 1945 жылдың 8 мамырында Бас тарту туралы құжатқа қол қойғандықтан, Екінші дүниежүзілік соғысты да аяқтады. Екі атомдық бомбалау соғыстан кейінгі Жапонияның ядролық қаруды жасауға тыйым салатын Үш ядролық емес қағиданы қабылдауына ықпал етті.
Жапониядағы бомбалаудан кейін
1945 жылдың 16 шілдесінде Троица ядролық сынағы сәтті өткеннен кейін, яғни алғашқы ядролық жарылыс болғаннан кейін, Манхэттен жобасының бас менеджері Дж. Роберт Оппенгеймер еске алды:
Әлем енді бұрынғыдай болмайтынын білдік. Бірнеше адам күлді, бірнеше адам жылады, ал көпшілігі үндемеді. Мен индуістердің қасиетті кітабы "Бхагавад-гитадан" бір шумақты есіме түсірдім. Вишну ханзаданы өз міндетін орындауға көндіруге тырысады, оны таң қалдыру үшін көп қолды бейнесіне еніп, былай дейді: "Енді мен – өлім, әлемдерді жойғыш". Біз бәріміз солай ойлаған шығармыз. Жапонияға атом бомбасын тастағаннан кейін халықаралық және әскери қатынастардағы атом қаруының мәртебесі белгісіз болды. АҚШ атом қаруын Шығыс Еуропадағы Кеңес Одағының үлкен конвенциялық әскерлеріне қарсы тең салмақ ретінде пайдалануға және, мүмкін, Иосиф Сталинге кейбір жеңілдіктер жасауға қысым көрсетуге үміттенеді. Сталиннің басшылығымен Кеңес Одағы ғылыми зерттеулер мен американдық бағдарламаға қарсы тыңшылық арқылы өз атомдық қабілеттерін дамытты. Кеңестіктер американдықтардың шектеулі ядролық арсеналымен жаңа әлемдік соғысқа бармайтынына сенді, ал американдықтар атомдық артықшылықтарына қарамастан, Еуропаны кеңестіктердің басып алуына жол бермейтініне сенімді болған жоқ. АҚШ-та ядролық қаруды өндіру және дамыту құқығы әскери бақылаудан алынып, АҚШ Атом Энергия Комиссиясының азаматтық бақылауына берілді. Бұл шешім ядролық қарудың сол кездегі басқа әскери технологиядан өзгеше қауіптер мен артықшылықтары бар екенін түсінуді көрсетті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдарда АҚШ Конвейр B-36 бомбалаушысына негізделген стратегиялық күшін дамытып, сақтап келді, ол АҚШ-тағы бомбалаушы базаларынан кез келген ықтимал жауға шабуыл жасай алатын еді. Ол әлемнің түкпір-түкпіріндегі қақтығыстарда қолдану үшін атом бомбаларын орналастырды. Бірнеше жылдың ішінде американдық қорғаныс қауымдастығының көптеген өкілдері АҚШ ядролық шабуылға қарсы тұра алмайды деп сенімді болды. Шындығында, ядролық соғыс қаупі АҚШ-қа қарсы кез келген шабуылды тоқтатуға жеткілікті деп есептелді. АҚШ-тың барлық ядролық қаруларын халықаралық бақылауға беру туралы көптеген ұсыныстар жасалды (мысалы, жаңадан құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымы арқылы) олардың қолданылуын және қарулану жарысын болдырмау мақсатында. Алайда, АҚШ пен Кеңес Одағы келісетін ешқандай шарттарға қол жеткізілмеді. 1949 жылдың 29 тамызында Кеңес Одағы Қазақстандағы Семипалатинскіде алғашқы ядролық қаруын сынады (совет атом бомбасы жобасына да қараңыз). Манхэттен жобасының АҚШ ғалымдары Кеңес Одағының өз ядролық қабілеттерін дамытатынын ескерткен болатын. Дегенмен, бұл АҚШ-тың әскери ойлауы мен жоспарлауына күрт әсер етті, себебі американдық әскери стратегтер кеңестіктердің осылай тез "жететінін" күтпеген еді. Алайда, сол кезде олар кеңестіктердің Лос-Аламос Ұлттық зертханасындағы тыңшылар арқылы жоба бойынша маңызды ядролық тыңшылық жүргізгенін, оның ішіндегі ең маңыздысы теориялық физик Клаус Фукс болғанын білмеді. Бірінші совет бомбасы "Жыртқыш" плутоний құрылғысының көшірмесі болды. Сол жылы АҚШ-та "Дропшот" операциясы аясында алғашқы совет ядролық соғыс жоспары жасалды. Ядролық технология бойынша монополия бұзылғаннан кейін әлем бойынша ядролық қару-жарақтардың таралуы үдеді. Ұлыбритания 1952 жылы өзінің алғашқы тәуелсіз атом бомбасын сынады, содан кейін Франция 1960 жылы алғашқы атом бомбасын, ал Қытай 1964 жылы алғашқы атом бомбасын жасады. АҚШ пен Кеңес Одағының арсеналдарынан әлдеқайда кішкентай болғанымен, Батыс Еуропаның ядролық резервтері суық соғыс кезінде стратегиялық жоспарлауда маңызды рөл атқарды. 1959 жылы Британ үкіметі үшін жазылған, Корольдік әуе күштерінің құпия ақ парағында, ядролық қару тасымалдайтын британдық V бомбалаушылары Кеңес Одағындағы маңызды қалалар мен әскери нысандарды жоюға қабілетті екені, ал АҚШ Стратегиялық әуе күштерінің бомбалаушылары нысандарға жеткенге дейін Кеңес Одағында 16 миллион адам қаза табатыны (олардың жартысы соққы кезінде, ал қалғаны қазаға ұшырайды) деп болжанды.
We knew the world would not be the same. A few people laughed, a few people cried, and most people were silent. I remembered the line from the Hindu scripture the Bhagavad Gita. Vishnu is trying to persuade the prince that he should do his duty and to impress him takes on his multiarmed form and says, "Now, I am become Death, the destroyer of worlds." I suppose we all thought that one way or another.|J. Robert Oppenheimer|The Decision To Drop The Bomb|source=
Immediately after the atomic bombings of Japan, the status of atomic weapons in international and military relations was unclear. Presumably, the United States hoped atomic weapons could offset the Soviet Union's larger conventional ground forces in Eastern Europe, and possibly be used to pressure Soviet leader Joseph Stalin into making concessions. Under Stalin, the Soviet Union pursued its own atomic capabilities through a combination of scientific research and espionage directed against the American program. The Soviets believed that the Americans, with their limited nuclear arsenal, were unlikely to engage in any new world wars, while the Americans were not confident they could prevent a Soviet takeover of Europe, despite their atomic advantage. Within the United States, the authority to produce and develop nuclear weapons was removed from military control and put instead under the civilian control of the United States Atomic Energy Commission. This decision reflected an understanding that nuclear weapons had unique risks and benefits that were separate from other military technology known at the time. For several years after World War II, the United States developed and maintained a strategic force based on the Convair B 36 bomber that would be able to attack any potential enemy from bomber bases in the United States. It deployed atomic bombs around the world for potential use in conflicts. Over a period of a few years, many in the American defense community became increasingly convinced of the invincibility of the United States to a nuclear attack. Indeed, it became generally believed that the threat of nuclear war would deter any strike against the United States. Many proposals were suggested to put all American nuclear weapons under international control (by the newly formed United Nations, for example) as an effort to deter both their usage and an arms race. However, no terms could be arrived at that would be agreed upon by both the United States and the Soviet Union
On August 29, 1949, the Soviet Union tested its first nuclear weapon at Semipalatinsk in Kazakhstan (see also Soviet atomic bomb project). Scientists in the United States from the Manhattan Project had warned that, in time, the Soviet Union would certainly develop nuclear capabilities of its own. Nevertheless, the effect upon military thinking and planning in the United States was dramatic, primarily because American military strategists had not anticipated the Soviets would "catch up" so soon. However, at this time, they had not discovered that the Soviets had conducted significant nuclear espionage of the project from spies at Los Alamos National Laboratory, the most significant of which was done by the theoretical physicist Klaus Fuchs. The first Soviet bomb was more or less a deliberate copy of the Fat Man plutonium device. In the same year the first US Soviet nuclear war plan was penned in the US with Operation Dropshot. With the monopoly over nuclear technology broken, worldwide nuclear proliferation accelerated. The United Kingdom tested its first independent atomic bomb in 1952, followed by France developing its first atomic bomb in 1960 and then China developing its first atomic bomb in 1964. While much smaller than the arsenals of the United States and the Soviet Union, Western Europe's nuclear reserves were nevertheless a significant factor in strategic planning during the Cold War. A top secret White paper, compiled by the Royal Air Force and produced for the British Government in 1959, estimated that British V bombers carrying nuclear weapons were capable of destroying key cities and military targets in the Soviet Union, with an estimated 16 million deaths in the Soviet Union (half of whom were estimated to be killed on impact and the rest fatally injured) before bomber aircraft from the U. S. Strategic Air Command reached their targets.
1950 жылдар
Совет Одағында суық соғыстың басында ядролық қаруға ие болғанымен, АҚШ бомбалаушылар мен қару-жарақтары бойынша әлі де басымдық сақтап тұрды. Кез келген қақтығыс жағдайында АҚШ Кеңес Одағын бомбалауға қабілетті болса, Кеңес Одағының осы шабуылға жауап беруі қиын болар еді. Реактивті истребительдердің кеңінен қолданылуы американдық бомбалаушылардың тиімділігін төмендетіп, бұл тепе-теңдікті бұзды. 1949 жылы Кертис ЛеМей Стратегиялық әуе күштеріне басшылық етіп, бомбалаушылар паркін жаңа реактивтік ұшақтармен жаңарту бағдарламасын бастады. 1950-жылдардың басында B-47 Stratojet және B-52 Stratofortress ұшақтары енгізіліп, Кеңес Одағын бомбалау мүмкіндігі жеңілдетілді. Кеңес Одағында стратегиялық зымырандар жасалмағанша, Батыс елдерінің соғыс доктринасының көп бөлігі тактикалық мақсатта кішкентай ядролық қаруды қолдануға бағытталды. Алайда, мұндай қолдану "шектелген" деп есептелуі күмәнді болды, себебі АҚШ Кеңес Одағы бейбіт тұрғындарға қарсы ядролық қару қолданса, өзінің стратегиялық қаруларын (сол кезде негізінен бомбалаушылар) қолданады деп саналды. 1951 жылы Корея соғысы кезінде американдық генерал Дуглас Макартурды президент Гарри Трумэн қызметтен босатып, Қытай Халық Республикасына атом қаруын қолдану туралы шешімді өздігінен қабылдауға рұқсат сұрағаны үшін жазалады. Қытайдың коммунистік көшбасшысы Мао Цзэдун капиталистермен ядролық соғысқа қуана қарсы алатынын айтты, себебі ол олардың империалистік жүйесін жояды деп есептеді. Егер соғыс болса, қанша адам қаза таятынын көзге елестетіп көрейік. Әлемде 2,7 миллиард адам бар, олардың үштен бірі жоғалуы мүмкін. Егер одан да көп болса, жартысы жоғалуы мүмкін. Егер ең жаман жағдай орын алса және жартысы өлсе, онда жартысы тірі қалады, бірақ империализм құлап, бүкіл әлем социалистік болады. Бірнеше жылдан кейін қайтадан 2,7 миллиард адам болады. Мао Цзэдун, 1957 ж. "Солтүстік Америка бекінісі" тұжырымы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде пайда болды және суық соғыс кезеңінде Канада мен АҚШ-ты қорғауға бағытталды, егер әлемнің қалған бөлігі олар үшін жоғалған жағдайда. Алайда, НАТО құрылғаннан кейін және Еуропада әскерлерді тұрақты орналастыру туралы шешім қабылданғаннан кейін бұл идея қабылданбады. 1951 жылдың жазында "Виста" жобасы басталды, онда Роберт Ф. Кристи сияқты сарапшылар Батыс Еуропаны кеңестік шабуылдан қалай қорғауға болатынын зерттеді. Тактикалық ядролық қарудың дамуы Батыс күштеріне кеңестік әскерлердің дәстүрлі қарудағы басымдығына қарағанда сапалық артықшылық беруге мүмкіндік берді. 1950-жылдары Кеңес Одағының стратегиялық бомбалаушы күштерінің күшейіп келе жатқан қабілетіне байланысты бірнеше дабылдар туды. АҚШ-тың жауабы ірі қалалардың маңында Nike сияқты истребительдер мен зениттік зымырандардан, сондай-ақ M51 Skysweeper сияқты қарулардан тұратын "қабатты қорғаныс" жүйесін құру болды. Алайда, бұл ядролық бомбалаушылардың үлкен паркін құрумен салыстырғанда шағын жауап болды. Басты ядролық стратегия Кеңес Одағына жаппай шабуыл жасау болды. Кеңес Одағы осы аумақты қорғауға қабілетсіз болғандықтан, кез келген қақтығыста жеңіліске ұшырар еді. Бұл логика американдық ядролық доктринаға терең сіңіп, суық соғыстың көп бөлігіне дейін сақталды. АҚШ-тың стратегиялық ядролық күштері кеңестік күштерінен басым болғанша, кеңестік алдын ала соққы беруіне жол берілмеді. Сонымен қатар, Кеңес Одағы АҚШ-тың экономикалық қуатынан әлдеқайда кем болғандықтан, тиімді қарсы күштерді құруға мүкіндік болмады және "ядролық теңдікке" қол жеткізе алмады. Алайда, кеңестік ядролық доктрина американдықтан өзгеше болды. Кеңес әскери жоспаршылары ядролық соғыста жеңіске жетуге болатынына сенді. Сондықтан олар кең ауқымды ядролық соғыстан кейін "дәстүрлі соғыс" күтеді, ол тактикалық ядролық қаруды кеңінен қолдануды қамтиды. Американдық доктрина кеңестік доктринаға ұқсас деп болжады, өзара жойылмау үшін екі тараптың да бір-бірін солай көруі қажет, кеңестер сияқты, кең ауқымды "ядролық және дәстүрлі" соғысқа қатыса алатынына сенбеу. Осы доктринаға сәйкес, Кеңес Одағы ядролық соғыс кезінде қорғаныс және шабуыл мүмкіндіктерін зерттеу үшін ауқымды әскери жаттығулар өткізді. "Қарлы боран" кодовый атымен белгіленген жаттығулар Нагасакиге түскен бомбадан екі есе күшті ядролық бомбаны жарып, жарылыстан кейін орталыққа 45 000 сарбазды орналастырды. Бұл жаттығу 1954 жылдың 14 қыркүйегінде маршал Георгий Жуковтың басшылығымен Ресейдің Оренбург облысындағы Тоцкое ауылының солтүстігінде өтті. Континентаралық баллистикалық зымырандардың (ICBM) пайда болуы ядролық стратегиялық ой-пікірде революция жасады, ал Кеңес Одағы оны 1957 жылдың тамызында табысты сынақтан өткізді. Зымыран мақсатқа жеткізу үшін бомбалаушыдан гөрі жылдамырақ және тиімді болды, сонымен қатар жоғары тірі қалу деңгейіне ие болды, себебі ICBM-ды ұстап алу өте қиын болды (биіктігі мен жылдамдығына байланысты). Кеңес Одағы АҚШ-пен салыстырғанда ядролық теңдікке қол жеткізе алды, бірақ біраз уақытқа дейін олар одан бас тартқан сияқты көрінді. Кеңес зымырандарының орналасқан жерлерінің суреттері АҚШ әскерилерінде үлкен дабыл тудырды, ал бірнеше айдан кейін "Спутник" АҚШ халқы үшін сондай әсер етті. Саясаткерлер, әсіресе сол кездегі АҚШ сенаторы Джон Ф. Кеннеди, Кеңес Одағы мен АҚШ арасында "зымырандардағы алшақтық" бар екенін айтты. АҚШ әскерилері зымырандарды әзірлеу бағдарламаларына ең жоғары басымдық берді және кеңестік прогресті бақылау үшін бірнеше тыңшы ұшақтары мен спутниктері жасалды. Бастапқы ICBM және бомбалаушылардың дәлдігі төмен болды, бұл қарсы шабуылдар тұжырымына әкелді - жау халқына тікелей шабуыл, бұл теория бойынша жаудың қарсы тұру қабілетін жояды. Суық соғыс кезінде Кеңес Одағы үлкен "ядролық оқшауланған" бомбасаушылар және бұзылмайтын азық-түлік қоймалары сияқты кең ауқымды қорғалған азаматтық инфрақұрылымға инвестициялады. АҚШ-та 1950-жылдардың басынан бастап кішкентай ауқымды азаматтық қорғаныс бағдарламалары енгізілді, мектептер мен басқа да қоғамдық ғимараттардың жертөлелері бұзылмайтын азық-түлік, консервіленген су, алғашқы жәрдем және дозиметрлермен жабдықталды. Көптеген орындарға "радиациялық қорғаныс" белгілері қойылды. Жеке адамдар бірнеше аулалық радиациялық қорғаныс үйлерін салған. Генри Киссинджердің 1957 жылғы "Ядролық қару және сыртқы саясат" атты даулы кітабында тактикалық ядролық соғысқа қатысты пікірі, егер 500 килотоннан төмен шығымы бар кез келген ядролық қару ауада жарылса және күйдірілген қалдықтардың таралуын болдырмаса, ол ұзаққа созылған дәстүрлі соғыстан гөрі тиімді және адам өміріне аз шығын келтіруі мүмкін екенін айтты. АҚШ жасаған мақсаттар тізімі 2015 жылдың желтоқсан айында жарияланды.
The concept of a "Fortress North America" emerged during the Second World War and persisted into the Cold War to refer to the option of defending Canada and the United States against their enemies if the rest of the world were lost to them. This option was rejected with the formation of NATO and the decision to permanently station troops in Europe. In the summer of 1951, Project Vista started, in which project analysts such as Robert F. Christy looked at how to defend Western Europe from a Soviet invasion. The emerging development of tactical nuclear weapons was looked upon as a means to give Western forces a qualitative advantage over the Soviet numerical supremacy in conventional weapons. Several scares about the increasing ability of the Soviet Union's strategic bomber forces surfaced during the 1950s. The defensive response by the United States was to deploy a fairly strong "layered defense" consisting of interceptor aircraft and anti aircraft missiles, like the Nike, and guns, like the M51 Skysweeper, near larger cities. However, this was a small response compared to the construction of a huge fleet of nuclear bombers. The principal nuclear strategy was to massively penetrate the Soviet Union. Because such a large area could not be defended against this overwhelming attack in any credible way, the Soviet Union would lose any exchange. This logic became ingrained in American nuclear doctrine and persisted for much of the duration of the Cold War. As long as the strategic American nuclear forces could overwhelm their Soviet counterparts, a Soviet pre emptive strike could be averted. Moreover, the Soviet Union could not afford to build any reasonable counterforce, as the economic output of the United States was far larger than that of the Soviets, and they would be unable to achieve "nuclear parity". Soviet nuclear doctrine, however, did not match American nuclear doctrine. Soviet military planners assumed they could win a nuclear war. Therefore, they expected a large scale nuclear exchange, followed by a "conventional war" which itself would involve heavy use of tactical nuclear weapons. American doctrine rather assumed that Soviet doctrine was similar, with the mutual in mutually assured destruction necessarily requiring that the other side see things in much the same way, rather than believing—as the Soviets did—that they could fight a large scale, "combined nuclear and conventional" war. In accordance with their doctrine, the Soviet Union conducted large scale military exercises to explore the possibility of defensive and offensive warfare during a nuclear war. The exercise, under the code name of "Snowball", involved the detonation of a nuclear bomb about twice as powerful as that which fell on Nagasaki and an army of approximately 45,000 soldiers on maneuvers through the hypocenter immediately after the blast. The exercise was conducted on September 14, 1954, under command of Marshal Georgy Zhukov to the north of Totskoye village in Orenburg Oblast, Russia. A revolution in nuclear strategic thought occurred with the introduction of the intercontinental ballistic missile (ICBM), which the Soviet Union first successfully tested in August 1957. In order to deliver a warhead to a target, a missile was much faster and more cost effective than a bomber, and enjoyed a higher survivability due to the enormous difficulty of interception of the ICBMs (due to their high altitude and extreme speed). The Soviet Union could now afford to achieve nuclear parity with the United States in raw numbers, although for a time, they appeared to have chosen not to. Photos of Soviet missile sites set off a wave of panic in the U. S. military, something the launch of Sputnik would do for the American public a few months later. Politicians, notably then U. S. Senator John F. Kennedy suggested that a "missile gap" existed between the Soviet Union and the United States. The US military gave missile development programs the highest national priority, and several spy aircraft and reconnaissance satellites were designed and deployed to observe Soviet progress. Early ICBMs and bombers were relatively inaccurate, which led to the concept of countervalue strikes — attacks directly on the enemy population, which would theoretically lead to a collapse of the enemy's will to fight. During the Cold War, the Soviet Union invested in extensive protected civilian infrastructure, such as large "nuclear proof" bunkers and non perishable food stores. By comparison, smaller scale civil defense programs were instituted in the United States starting in the 1950s, where schools and other public buildings had basements stocked with non perishable food supplies, canned water, first aid, and dosimeter and Geiger counter radiation measuring devices. Many of the locations were given "fallout shelter" designation signs. CONELRAD radio information systems were adopted, whereby the commercial radio sector (later supplemented by the National Emergency Alarm Repeaters) would broadcast on two AM radio frequencies in the event of a Civil Defense (CD) emergency. These two frequencies, 640 and 1240 kHz, were marked with small CD triangles on the tuning dial of radios of the period, as can still be seen on 1950s vintage radios on online auction sites and museums. A few backyard fallout shelters were built by private individuals. Henry Kissinger's view on tactical nuclear war in his controversial 1957 book Nuclear Weapons and Foreign Policy was that any nuclear weapon exploded in air burst mode that was below 500 kilotons in yield and thus averting serious fallout, may be more decisive and less costly in human lives than a protracted conventional war. A list of targets made by the United States was released sometime during December 2015 by the U. S. National Archives and Records Administration. The language used to describe targets is "designated ground zeros". The list was released after a request was made during 2006 by William Burr who belongs to a research group at George Washington University, and belongs to a previously top secret 800 page document. The list is entitled "Atomic Weapons Requirements Study for 1959" and was produced by U. S. Strategic Air Command during the year 1956.
1960 жылдар
1960 жылы АҚШ алғашқы Бірыңғай интеграцияланған операциялық жоспарын, нысанаға алудың әртүрлі нұсқаларын әзірледі және 1961 жылдан 2003 жылға дейін қолданылған ядролық қаруды іске қосу процедуралары мен нысаналар жиынтығын сипаттады. Сол жылы ракеталық қорғаныс дабыл жүйесі де іске қосылды – 12 американдық ерте ескерту спутнигінен тұратын жүйе, 1960 және 1966 жылдар аралығында кеңестік континентаралық баллистикалық зымырандардың ұшырылуы туралы шектеулі хабарлама берді. Баллистикалық зымырандарды ерте ескерту жүйесі 1964 жылы аяқталды. Соғыстың ең қуатты атом бомбасы – «Царь бомбасы» 1961 жылғы 30 қазанда кеңестіктер тарапынан сынақтан өтті. Оның қуаты 50 мегатоннаға, яғни 50 миллион тонна қарапайым жарылғыш затқа тең болды. 1962 жылы Куба зымырандық дағдарысы деп аталатын күрделі және алаңдатарлық жағдай туды. Кеңес Одағы АҚШ-тан 90 миль (145 км) қашықтықта орта қашықтықтағы баллистикалық зымырандарды орналастырды, бұл Түркиядағы американдық «Юпитер» зымырандарына тікелей жауап болуы мүмкін. Қатаң келіссөздерден кейін кеңестіктер Кубадан зымырандарды алып тастады және өздерінің қару-жарақ құру бағдарламасын іске қосуға бел буды. Қарсылық ретінде АҚШ Түркиядағы ұшыру алаңдарын жапты, бірақ бұл шара екі онжылдықтан астам уақыт бойы құпия сақталды. Бірінші хатшы Никита Хрущев дағдарысты дұрыс басқармағаны үшін саяси қарсыластарының сынына ұшырағанда келісімнің осы бөлігін де жарияламады. Дағдарыс кезінде байланыс үзілісі екі ядролық держава арасында сенімді, тікелей байланыс орнату үшін Мәскеу-Вашингтон «қызыл желісін» құруға себеп болды. 1960 жылдардың соңына қарай екі жақта да құрлық аралық баллистикалық зымырандар мен оқ-дәрілердің саны соншалықты өсті, АҚШ пен КСРО бір-бірінің инфрақұрылымын және халықтың көп бөлігін толыққанды жоя алады деп есептелді. Осылайша, кейбір батыс ойын теориясы мамандарының пікірінше, өзара сенімді жойылу (немесе MAD) деп аталатын билік тепе-теңдігі жүйесі қалыптасты. Бұл жүйеде күштер арасындағы толыққанды соғыс ешбір тарапқа жеңіс әкермейтіні, ең болмағанда бір жақтың пиррлік жеңіске жететіні ескерілді. Осы себепті екі жақ та тікелей қақтығысты бастау қаупіне бармады, оның орнына төмен қарқынды прокси-соғыстарға қатысуға мәжбүр болды. Осы онжылдықта Қытай Халық Республикасы Қытай-Кеңес Одағының ыдырауынан кейін 131-ші жер асты жобасы сияқты жер асты инфрақұрылымын салуды бастады. MAD доктринасының бір кемшілігі – ядролық соғыс екі жақтың бірі де бірінші соққы бермей тұрып басталу мүмкін еді. Алдын ала ескерту жүйелері (АЕЖ) жиі қателіктерге ұшырады. Мысалы, 1979 жылы ғана 78 рет «Солтүстік Америка құрлығына қауіп төндіретін» анықтамалар бойынша «ракеталық демонстрация конференциясы» шақырылды. Олардың кейбіреулері ұсақ қателіктер еді және тез анықталды, бірақ бірнешеуі ауыррақ деңгейге жетті. 1983 жылғы 26 қыркүйекте Станислав Петров АҚШ-тың Кеңес Одағына қарсы бірінші соққы беруге дайындалып жатқандығын көрсететін сенімді деректер алды, бірақ ескертуді жалған дабыл деп анықтады. Осы оқиғада Петровтың ядролық соғыстың алдын алуда қандай рөл атқарғаны әлі анық емес, бірақ ол БҰҰ тарапынан марапатталды. Ұқсас оқиғалар АҚШ-та да көптеген рет болды, себебі компьютерлік чиптердің бұзылуы, қаздардың үлкен топтарын қате анықтау, сынақ бағдарламалары және ерте ескерту әскери қызметкерлерін сынақ немесе ауа райы ракеталарының заңды ұшырылуы туралы хабардар етудегі бюрократиялық қателіктерге байланысты туды. Көптеген жылдар бойы АҚШ Әуе күштерінің стратегиялық бомбалаушылары «сағат бойы» (Chrome Dome операциясы) күн сайын ауада ұшып тұрды, апаттардың саны мен ауырлығы, әсіресе 1968 жылғы Туле әуе базасындағы B-52 апаты саясаткерлерді бұл тиімді емес екеніне көндірді.
1970 жылдар
Израиль 1973 жылғы 6 қазанда арабтардың Йом Киппур соғысына жасаған шабуылына жауап ретінде 13 ядролық қаруды Негев шөлінің астындағы туннельге жинады, дәл сол кезде Сирия танктері Голан биіктіктерін басып алып жатқанда. 1973 жылғы 8 қазанда Израиль премьер-министрі Голда Меир қорғаныс министрі Моше Даянға Израильдің 13 ядролық оқ-дәрісін белсендіруге және оларды Израиль әуе күштерінің бөлімшелеріне таратуға рұхсат берді, егер Израиль басылып қалса қолданылуы тиіс болды. 1973 жылғы 24 қазанда АҚШ президенті Ричард Никсон Уотергейт жанжалымен айналысып жатқанда, Генри Киссинджер DEFCON 3 дабылын берді, американдық B-52 ядролық бомбалаушыларын соғысқа дайындады. Барлау мәліметтеріне сәйкес, КСРО Израильмен Йом Киппур соғысында Мысырды қорғауға дайындалып жатқан. Егер Израиль Мысырға немесе Сирияға ядролық қару тастаса, КСРО Израильге қарсы шабуыл жасауға дайын тұрды, бұл АҚШ-тың Израильге көмек көрсетуіне және мүмкін жалпы ядролық соғысқа әкелуі мүмкін еді. 1970 жылдардың соңында АҚШ пен КСРО және әлемнің қалған бөлігіндегі адамдар өзара толық қырып-жою (MAD) тұжырымымен шамамен он жылдан бері өмір сүріп келеді, бұл олардың санасына және халықтық мәдениетіне терең сіңіп кетті. 1974 жылғы 18 мамырда Үндістан Покран полигонында алғашқы ядролық сынағын жүргізді. Операцияның атауы "Күлімсіреген Будда" болды, ал Үндістан сынақты "бейбіт ядролық жарылыс" деп атады. Советтік "Дуга" ерте ескерту радиолокациялық жүйесі 1976 жылы қолданысқа енгізілді. Мұндай жүйеге қажетті өте қуатты радиосигналдар азаматтық қысқа толқынды хабар таратуды бұзып, оған "Орыс тоқылдағы" деген лақап ат берді. Кез келген ядролық қақтығыс әрқашан өршіп кететіні әскери стратегиялар үшін үлкен қиындық туғызды. Бұл қиындық АҚШ және оның НАТО одақтастары үшін ерекше маңызды болды. 1970 жылдарға дейін Батыс Еуропаға советтік танктердің шабуылы НАТО-ның конвенциялық күштерін тез жеңіп тастайды деп есептелді, бұл Батыстың тактикалық ядролық қару қолдануына, оның бірі W-70 болды. Бұл стратегияның бір үлкен (немесе маңызды) кемшілігі бар еді, оны әскери сарапшылар көп ұзамай анықтады, бірақ АҚШ әскері оны басып тастады: Еуропадағы соғыстағы НАТО-ның конвенциялық күштері кеңестік және Варшава шартының күштерінен әлдеқайда кем болды, және кеңестік шабуыл болған жағдайда (әдетте "Қызыл танктер Солтүстік теңізге қарай ағылып жатыр" сценарийі ретінде көрінетін) НАТО тез жеңіліске ұшырағаннан кейін осы күштерге қарсы тактикалық ядролық соққы жасаудан басқа амалы қалмайды деп есептелді. Көптеген сарапшылар алғашқы ядролық соққыдан кейін жаһандық ядролық соғысқа өтудің сөзсіз болатынына келісті. Варшава шартының НАТО және Варшава шарты күштері арасындағы атом соғысы туралы көзқарасы 1979 жылы Рейн өзеніне жеті күндік құпия жаттығуларда симуляцияланды. 1980 жылдың басында британдық үкімет Квадрат аяқ жаттығулары арқылы советтік ядролық шабуылына қатысты өз көзқарасын сынап көрді. АҚШ және Еуропа күштерінің конвенциялық НАТО қорғанысынан кеңестік шабуылды тоқтатуға қабілетсіз деп есептелген REFORGER деп аталатын қорғаныс жүйесінен шегінуіне дайындықпен Еуропа елдері бойынша ірі нығайтылған ядролық қару сақтау орындары салынды.
1980 жылдар
1970 жылдардың аяғында және әсіресе 1980 жылдардың басында АҚШ президенті Рональд Рейганның кезінде АҚШ әскери қуатын арттыруға деген міндеттемесін жаңартты, бұл АҚШ әскери бағдарламаларына қаржыны күрт арттыруды қажет етті. Бұл бағдарламалар, АҚШ президенті Джимми Картердің қорғаныс бюджетінің бір бөлігі болған, конвенциялық және ядролық қару жүйелеріне қаражат бөлді. Рейган кезінде Стратегиялық қорғаныс жобасы (Strategic Defense Initiative) сияқты қорғаныс жүйелеріне ерекше мән берілді. Ядролық доктринадағы тағы бір маңызды өзгеріс – су асты кемелерінен ұшырылатын, ядролық қаруланған баллистикалық зымырандарды (SLBM) әзірлеу және жақсарту болды. Көптеген әскери теоретиктер оны ядролық соғыстың болу ықтималдығын азайтатын қару деп сақтады. SLBM-дер «көрінбейтін» (анықтау мүмкіндігін қатты төмендеткен) қасиеттерінің арқасында әлемнің кез келген нүктесіне жылдамдықпен қозғала алады, бұл елге «екінші соққыға» (яғни, «бірінші соққыны» қабылдағаннан кейін қарсы шабуыл жасау мүмкіндігіне) қабілет береді. SLBM-дер пайда болғанға дейін, кейбір сардарлар егер бір ел қарсы шабуыл жасау мүмкін емес деп сенсе, бірінші соққы беруге батылатынын қауаптады. SLBM-дердің пайда болуымен, ешбір ел бірінші соққы жаудың барлық ядролық арсеналын жоя алатынына сенімді бола алмайды. Керісінше, SLBM-дерден жауап ретінде шабуыл жасалуы мүмкін екенінен қорқуға тиіс. Осылайша, бірінші соққы жасау мүмкін емес (немесе тиімсіз) нұсқаға айналды, және қасақана басталған ядролық соғыс басталуының алдын алуға болады деп есептелді. Алайда, тез арада субмариналардың жаудың жағалауына байқалмай жақындап, ракета ұшырылғандығын анықтау мен ракетаның нысанаға жеткені арасындағы ескерту уақытын жарты сағаттан үш минутқа дейін қысқарта алатыны анықталды. Бұл әсер АҚШ, Ұлыбритания және Қытай үшін ерекше маңызды болды, өйткені олардың астаналары Вашингтон, Лондон және Пекин жағалаудан 160 километрден аспайтын қашықтықта орналасқан. Мәскеу теңізден қашықтығының артық болуына байланысты осы қауіптен әлдеқайда қорғалған. Бұл «күтпеген бірінші соққының» сенімділігін арттырды және (теориялық тұрғыдан) қарсы шабуылға бұйрық беруден бұрын мақсатты елдің басқару тізбегін жоюға немесе бұзуға мүмкіндік берді («бас кесу соққысы» деп аталады). Бұл ядролық соғыстың «жеңіліп» кетуі мүмкін деген ойды күшейтті, нәтижесінде шиеленістердің күрт өсуіне, қателіктерді болдырмау үшін қатаң бақылау жүйелеріне деген талаптардың артуына және әскери шығындардың күрт өсуіне әкелді. Су асты кемелері мен олардың зымырандық жүйелері өте қымбат болды, ал толық жабдықталған ядролық қуатпен және ядролық қаруланған зымыранды су асты кемесінің құны дамып келе жатқан елдің ЖІӨ-сінен де жоғары болуы мүмкін. Алайда, ең үлкен шығын теңізде және құрлықта орналасқан су асты кемелеріне қарсы қорғанысты дамытуға және «басқару тізбегін» жақсартуға кетті, нәтижесінде әскери шығындар көтерілді. Оңтүстік Африка 1970 және 1980 жылдардың басында ядролық қару қабілетін дамытты. Ол 1990 жылдардың басында таратылғанға дейін қысқа уақыт бойы қолданысқа енгізілді. 1980 жылғы БҰҰ-ның «Жалпы және толық қарусыздандыру: Ядролық қару туралы жан-жақты зерттеу: Бас хатшының есебі» есебінде сол кезде шамамен 13 000 мегатонна жарылғыш қуаты бар 40 000-ға жуық ядролық оқ-дәрі бар екені бағаланды. Салыстыру үшін, тарихқа енген ең үлкен жанартаулық жарылыс 1815 жылы Тамбора тауының атқылауы кезінде болды, бұл 1816 жылды жаһандық тұмандылықтың күкірт аэрозольдері мен күлінің деңгейіне байланысты «Жаздары жоқ жылға» айналдырды. Ол шамамен 33 миллиард тонна ТНТ немесе 33 000 мегатонна ТНТ күшімен жарылды, бұл шамамен 2,2 миллион Хиросима бомбасына тең, және тау жыныстарынан/тефрадан, оның ішінде 120 миллион тонна күкірт диоксидінен тұратын материалды шығарды. Шамамен 74 000 жыл бұрын болған Тоба тауының үлкен атқылауы тефраны шығарды, Тоба көлін құрды және күкірт диоксидін шығарды. Жарылыс энергиясы 20 000 000 мегатонна (Мт) ТНТ-ге тең болуы мүмкін, ал динозаврлардың жойылуымен байланысты Chicxulub астероидінің соққысы кем дегенде 70 000 000 Мт энергияға тең, бұл АҚШ пен Кеңес Одағының ең жоғары арсеналынан шамамен 7000 есе көп. Әлем 1983 жылдың қараша айында ядролық соғысқа ерекше жақындады, өйткені Кеңес Одағы НАТО-ның «Абле Арчер 83» әскери жаттығуы ядролық бірінші соққыны бастау үшін алдын ала жасалған әрекет немесе «жасыру» деп ойлады. Кеңес Одағы дайындық деңгейін көтеріп, ядролық арсеналын дереу пайдалануға дайындады. Жаттығу оқиғасыз аяқталғаннан кейін, Кеңес Одағының шабуылдан қорқуы тоқтады.
Салқын соғыстан кейінгі кезең
Кеңес Одағының ыдырауы 1991 жылы «суық соғысты» аяқтап, АҚШ пен Ресей Федерациясы арасындағы саяси шиеленісті едәуір азайтса да, екі ел де екі жақта да өте көп сандаған ядролық оқ-дәрілерді жеткізуге болатынына байланысты «ядролық тосқауылда» қалды. Сонымен қатар, суық соғыстың аяқталуы АҚШ-ты бұрынғы Кеңес Одағынан тыс басқа елдердің ядролық технологияны дамытуына қатысты үлкен алаңдаушылыққа түртті. 1995 жылы АҚШ Стратегиялық қолбасшылығының бір бөлімі «Суық соғыстан кейінгі қорқытудың негізгі элементтері» атты құжатта болашаққа бағытталған стратегиялардың жобасын жасады. 1995 жылы Андоя ғарыш орталығынан ұшырылған Black Brant зымыраны Ресейде жоғары сақтық күйіне себеп болды, бұл оқиға «Норвегиялық зымыран оқиғасы» деп аталды. Ресейліктер бұл зымыранның американдық су асты кемесінен ұшырылған ядролық зымыран болуы мүмкін деп ойлады. 1996 жылы АҚШ-тың Шайен тау кешенінің аналогы саналатын Косвинский тауындағы ресейлік үкіметтік нысаны құрылысын аяқтады. Бұл нысан АҚШ-тың жерге енетін ядролық оқ-дәрілеріне қарсы тұруға арналған. Біріккен Ұлттар Ұйымының қарусыздандыру комитетінің бұрынғы төрағасы 16 000-нан астам стратегиялық және тактикалық ядролық қарулар бар екенін, ал тағы 14 000-ы сақтауда екенін мәлімдеді. АҚШ-тың 7 000-ге жуығы қолдануға дайын және 3 000-ы сақтауда, ал Ресейде 8 500-ге жуығы қолдануға дайын және 11 000-ы сақтауда. Сонымен қатар, Қытайда шамамен 400, Ұлыбританияда 200, Францияда 350, Үндістанда 80–100 және Пәкістанда 100–110 ядролық қару бар деп есептеледі. Солтүстік Кореяда ядролық қару бар екені расталды, бірақ олардың саны қанша екені белгісіз, көптеген бағалаулар бойынша 1 мен 10 арасында. Израильдің де қолданылатын ядролық қаруға ие екеніне кеңінен сенеді. НАТО Бельгия, Нидерланды, Италия, Германия және Түркияда шамамен 480 американдық ядролық қаруын орналастырды, ал тағы бірнеше ел өздерінің қару-жарақтарын құруға тырысып жатыр деп саналады. 1965 жылы Үндістанмен болған соғыс Пәкістанның ядролық саясатына әсер етті. 1971 жылғы соғыс және Үндістанның ядролық бағдарламасы Пәкістанның ядролық қару алу шешіміне ықпал етті. Үндістан мен Пәкістан екеуі де Ядролық қаруды таратпау шартына (ЯҚТШ) қатысудан бас тартты. Пәкістанның ядролық саясаты Үндістанға байланысты болды, себебі Үндістан ЯҚТШ-қа қосылудан бас тартты және ядролық қаруға қол жеткізуге ашық болды. Үндістанның әрекеттері Пәкістанның ядролық зерттеулерін күшейтті. Президент Зұлфиқар Әли Бхуттоның бұйрығымен ядролық қару құрылысы басталғаннан кейін Пәкістанның Атом энергиясы жөніндегі комиссиясының төрағасы Усмани наразылық білдіріп, қызметінен кетті. 1999 жылы Пәкістан мен Үндістан арасындағы соғыс екі ел де ядролық қаруға ие болғаннан кейін болды. Кейбіреулер ядролық қарулар осы субконтинентте үлкен соғыс болмауының себебі деп санайды. Үндістан мен Пәкістан Кашмир мәселесі бойынша ядролық қақтығыс қаупі әлі де бар. 2012 жылы Пәкістан теңіз арқылы жеткізілетін ядролық қабілетке ие екенін мәлімдеді. Мақсаты «негізгі сенімді қорқыту» деңгейіне жету болды. Пәкістанның ядролық бағдарламасы Чагайдағы сынақтармен аяқталды. Пәкістанның бағдарламаларының бірі – ықтимал аннексиядан қорғану және тәуелсіздікті сақтау. 2000 жылдар мен 2010 жылдардың басында ядролық соғыстың маңызды дамуы – дамушы елдерге ядролық қарудың таралуы болды, Үндістан мен Пәкістан бірнеше ядролық құрылғыларды ашық сынады, ал Солтүстік Корея 2006 жылдың 9 қазанында жер астында ядролық сынақ жүргізді. АҚШ Геологиялық қызметі Солтүстік Кореяның сынағы жүргізілген аймақта 4,2 балдық жер сілкінісін тіркеді. 2009 жылдың 25 мамырында Солтүстік Корея үкіметі тағы бір сынақ жүргізілетінін жариялады. Иран да ресми түрде азаматтық мақсаттар үшін деп мәлімдеген ядролық бағдарламаны іске қосты, бірақ Біріккен Ұлттар Ұйымы мен көптеген мемлекеттердің қатаң бақылауында. ЦРУ жүргізген соңғы зерттеулер Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығысты ядролық соғысқа дейін жететін ең ықтимал «жарылыс нүктесі» деп атады. 1999 жылғы Каргиль соғысы кезінде Пәкістан дәстүрлі әскери жағдай одан әрі нашарлаған жағдайда ядролық қаруын қолдануға жақындады. Пәкістанның сыртқы істер министрі тіпті «біздің арсеналымыздағы кез келген қаруды қолданамыз» деп ескертіп, Үндістанға қарсы ядролық соққы беруді ұсынды. Бұл мәлімдеме халықаралық қауымдастық тарапынан айыпталды, ал Пәкістан кейіннен оны жоққа шығарды. Бұл қақтығыс екі ядролық держава арасындағы жалғыз соғыс болып табылады. 2001–2002 жылдары Үндістан мен Пәкістан арасындағы шиеленіс екі ел арасындағы ядролық соғыс қаупін қайтадан күшейтті. Бұл қауіптерге қарамастан, соңғы жылдары Үндістан мен Пәкістан арасындағы қарым-қатынас жақсаруда. Алайда, 2008 жылдың 26 қарашасында Мумбайда болған террористик шабуылдардан кейін шиеленіс қайтадан күшейді. Әскери сарапшылардың пікірінше, әсіресе алаңдатарлық геосаяси мәселе – АҚШ пен Қытай Халық Республикасының Тайвань үшін күресі. Экономикалық факторлар әскери қақтығыс мүмкіндігін азайтыпты деген болжам бар, бірақ Қытайдың әскери күшінің артуы (әсіресе теңіз күшінің өсуі) және Тайвань тәуелсіздігіне кез келген қадамның бақылаудан шығуы мүмкін екеніне қатысты алаңдаушылықтар сақталып тұр. Израильдің 100 мен 400 арасында ядролық оқ-дәріге ие екеніне сенеді. Израиль Германиядан алған Dolphin кластың су асты кемелері ядролық оқ-дәрілерді тасымалдай алатын Popeye крылатымен жабдықталғаны айтылады, бұл Израильге екінші соққы беру қабілетін береді. Израиль бұрынғыда көптеген рет Жақын Шығыстағы көршілерімен (сондай-ақ Ливан мен Палестинадағы «мемлекеттік емес актілермен») соғысқан, ал оның кішкентай географиялық өлшемі мен халқының саны соғыс жағдайында Израиль қорғау күштерінің басқындыққа немесе басқа да қауіптерге ден қою үшін өте аз уақыты болуы мүмкін. Мұндай жағдай кейбір сценарийлерде ядролық соғысқа дейін жетеді. 2013 жылдың 7 наурызында Солтүстік Корея АҚШ-қа алдын ала ядролық соққы беру туралы мәлімдеме жасады. 9 сәуірде Солтүстік Корея шетел азаматтарын Оңтүстік Кореяны тастап кетуге шақырды, екі елдің де ядролық соғысқа жақын екенін мәлімдеді. 12 сәуірде Солтүстік Корея ядролық соғыстың орын алуы сөзсіз екенін мәлімдеді және Жапонияны алғашқы нысана ретінде белгіледі. 2014 жылы Ресей-Украина соғысынан кейін Ресей-АҚШ және Ресей-НАТО қарым-қатынастары нашарлаған кезде Ресейдің мемлекеттік телеарнасы «Россия 1» «Ресей – АҚШ-ты радиоактивті күлге айналдыра алатын жалғыз ел» деді. АҚШ Қорғаныс министрі Эш Картер Еуропадағы Ресей қаруын алдын ала жоюға мүмкіндік беретін жерден ұшырылатын крылатыларды орналастыруды ұсынды. 2017 жылдың тамызында Солтүстік Корея Гуам аймағына орташа қашықтықтағы баллистикалық зымырандарды ұшыруы мүмкін екенін ескертті, Солтүстік Корея мен АҚШ үкіметтері арасындағы қақтығыстардан кейін. Солтүстік Корея мен АҚШ арасындағы шиеленіс, екі елдің де бірін-біріне қарсы ядролық қару қолдануы мүмкін екені туралы мәлімдемелер, Гавайидегі дайындық деңгейін күшейтті. 2018 жылдың 13 қаңтарында Гавайидегі баллистикалық зымыран туралы хабарлама жалған екені анықталды. 2018 жылдың қазанында бұрынғы кеңес басшысы Михаил Горбачев АҚШ-тың Орташа қашықтықтағы ядролық күштер туралы шарттан шығуы «үлкен ойдың жұмысы емес» екенін айтты және «жаңа қарулану жарысы жарияланды» деді. 2019 жылдың басында әлемдегі 13 865 ядролық қарудың 90 пайыздан астамы Ресей мен АҚШ-қа тиесілі болды. 2019 жылы Владимир Путин Ресей АҚШ Еуропаға орташа қашықтықтағы ядролық зымырандарды орналастырса, оларды Ресей де орналастыратынын ескертті. Журналист Дмитрий Киселев АҚШ-тағы нысаналарды тізімдеді, оларға Пентагон, Кэмп-Дэвид, Форт-Ричи, Макклеллан әуе күштері базасы және...
The former chair of the United Nations disarmament committee stated that there are more than 16,000 strategic and tactical nuclear weapons ready for deployment and another 14,000 in storage, with the U. S. having nearly 7,000 ready for use and 3,000 in storage, and Russia having about 8,500 ready for use and 11,000 in storage. In addition, China is thought to possess about 400 nuclear weapons, Britain about 200, France about 350, India about 80–100, and Pakistan 100–110. North Korea is confirmed as having nuclear weapons, though it is not known how many, with most estimates between 1 and 10. Israel is also widely believed to possess usable nuclear weapons. NATO has stationed about 480 American nuclear weapons in Belgium, the Netherlands, Italy, Germany, and Turkey, and several other nations are thought to be in pursuit of an arsenal of their own. Pakistan's nuclear policy was significantly affected by the 1965 war with India. The 1971 war and India's nuclear program played a role in Pakistan's decision to go nuclear. India and Pakistan both decided not to participate in the NPT. Pakistan's nuclear policy became fixated on India because India refused to join the NPT and remained open to nuclear weapons. Impetus by Indian actions spurred Pakistan's nuclear research. After nuclear weapons construction was started by President Zulfikar Ali Bhutto's command, the chair of Pakistan Atomic Energy Commission Usmani quit in objection. The 1999 war between Pakistan and India occurred after both acquired nuclear weapons. It is believed by some that nuclear weapons are the reason a big war has not broken out in the subcontinent. India and Pakistan still have a risk of nuclear conflict on the issue of war over Kashmir. Nuclear capability deliverable by sea were claimed by Pakistan in 2012. The aim was to achieve a "minimum credible deterrence". Pakistan's nuclear program culminated in the tests at Chagai. One of the aims of Pakistan's programs is fending off potential annexation and maintaining independence. A key development in nuclear warfare throughout the 2000s and early 2010s is the proliferation of nuclear weapons to the developing world, with India and Pakistan both publicly testing several nuclear devices, and North Korea conducting an underground nuclear test on October 9, 2006. The U. S. Geological Survey measured a 4.2 magnitude earthquake in the area where the North Korean test is said to have occurred. A further test was announced by the North Korean government on May 25, 2009. Iran, meanwhile, has embarked on a nuclear program which, while officially for civilian purposes, has come under close scrutiny by the United Nations and many individual states. Recent studies undertaken by the CIA cite the enduring India Pakistan conflict as the one "flash point" most likely to escalate into a nuclear war. During the Kargil War in 1999, Pakistan came close to using its nuclear weapons in case the conventional military situation underwent further deterioration. Pakistan's foreign minister had even warned that it would "use any weapon in our arsenal", hinting at a nuclear strike against India. The statement was condemned by the international community, with Pakistan denying it later on. This conflict remains the only war (of any sort) between two declared nuclear powers. The 2001 2002 India Pakistan standoff again stoked fears of nuclear war between the two countries. Despite these very serious and relatively recent threats, relations between India and Pakistan have been improving somewhat over the last few years. However, with the November 26, 2008 Mumbai terror attacks, tensions again worsened. Another potential geopolitical issue that is considered particularly worrisome by military analysts is a possible conflict between the United States and the People's Republic of China over Taiwan. Although economic forces are thought to have reduced the possibility of a military conflict, there remains concern about the increasing military buildup of China (China is rapidly increasing its naval capacity), and that any move toward Taiwan independence could potentially spin out of control. Israel is thought to possess somewhere between one hundred and four hundred nuclear warheads. It has been asserted that the Dolphin class submarines which Israel received from Germany have been adapted to carry nuclear armed Popeye cruise missiles, so as to give Israel a second strike capability. Israel has been involved in wars with its neighbors in the Middle East (and with other "non state actors" in Lebanon and Palestine) on numerous prior occasions, and its small geographic size and population could mean that, in the event of future wars, the Israel Defense Forces might have very little time to react to an invasion or other major threat. Such a situation could escalate to nuclear warfare very quickly in some scenarios. On March 7, 2013, North Korea threatened the United States with a pre emptive nuclear strike. On April 9, North Korea urged foreigners to leave South Korea, stating that both countries were on the verge of nuclear war. On April 12, North Korea stated that a nuclear war was unavoidable. The country declared Japan as its first target. In 2014, when Russia United States and Russia NATO relations worsened over the Russo Ukrainian War, the Russian state owned television channel Russia 1 stated that "Russia is the only country in the world that is really capable of turning the USA into radioactive ash." U. S. Secretary of Defense Ash Carter considered proposing deployment of ground launched cruise missiles in Europe that could pre emptively destroy Russian weapons. In August 2017, North Korea warned that it might launch mid range ballistic missiles into waters within of Guam, following an exchange of threats between the governments of North Korea and the United States. Escalating tensions between North Korea and the United States, including threats by both countries that they could use nuclear weapons against one another, prompted a heightened state of readiness in Hawaii. The perceived ballistic missile threat broadcast all over Hawaii on 13 January 2018 was a false missile alarm. In October 2018, the former Soviet leader Mikhail Gorbachev commented that U. S. withdrawal from the Intermediate Range Nuclear Forces Treaty is "not the work of a great mind" and that "a new arms race has been announced". In early 2019, more than 90% of world's 13,865 nuclear weapons were owned by Russia and the United States. In 2019, Vladimir Putin warned that Russia would deploy nuclear missiles in Europe if the United States deployed intermediate range nuclear missiles there. Journalist Dmitry Kiselyov listed the targets in the United States, which includes The Pentagon, Camp David, Fort Ritchie, McClellan Air Force Base, and Jim Creek Naval Radio Station. Kremlin spokesperson Dmitry Peskov denies the existence of the target list. On February 24, 2022, in a televised address preceding the start of Russia's full scale invasion of Ukraine, Russian President Vladimir Putin stated that Russia "is today one of the most powerful nuclear powers in the world No one should have any doubts that a direct attack on our country will lead to defeat and dire consequences for any potential aggressor." Later in the same speech, Putin stated: "Now a few important, very important words for those who may be tempted to intervene in ongoing events. Whoever tries to hinder us, and even more so to create threats for our country, for our people, should know that Russia's response will be immediate and will lead you to such consequences that you have never experienced in your history." On February 27, 2022, Putin publicly put his nuclear forces on alert, stating that NATO powers had made "aggressive statements". On April 14, The New York Times reported comments by CIA director William Burns, who said "potential desperation" could lead President Putin to order the use of tactical nuclear weapons. On September 21, 2022, days before declaring the annexation of additional parts of Ukraine, Putin claimed in a national television address that high NATO officials had made statements about the possibility of "using nuclear weapons of mass destruction against Russia", and stated "if the territorial integrity of our country is threatened, we will certainly use all the means at our disposal to protect Russia and our people It's not a bluff." NBC News characterized Putin's statements as a "thinly veiled" threat that Putin was willing to risk nuclear conflict if necessary to win the war with Ukraine. Hans M. Kristensen, director of the Nuclear Information Project at the Federation of American Scientists, stated that "if you start detonating nuclear weapons in the [battlefield] you potentially get radioactive fallout that you can't control — it could rain over your own troops as well, so it might not be an advantage to do that in the field." According to a peer reviewed study published in the journal Nature Food in August 2022, a full scale nuclear war between the U. S. and Russia would kill 360 million people directly, with a further 5 billion people dying from starvation. More than 2 billion people would die from a smaller scale nuclear war between India and Pakistan.
Субстратегиялық пайдалану
Жоғарыда келтірілген мысалдар стратегиялық деңгейдегі ядролық соғысты, яғни тотал соғысты қарастырады. Дегенмен, ядролық державалар шектеулі масштабтағы әрекеттерді жүзеге асыруға қабілетті. "Стратегиялық емес қолданыс" терминіне "төмен өнімділіктегі" тактикалық ядролық қаруды немесе үлкен өнімділіктегі стратегиялық ядролық қаруды өте шектеулі рөлде пайдалану кіреді, бұл соғыс алаңындағы кең ауқымды стратегиялық ядролық қарулармен салыстырылғанда. Ұлыбританияның Парламенттік қорғаныс комитеті мұны "қарсыластың үстіне бір немесе шектеулі сандағы зымырандарды ұшыру арқылы саяси хабарламаны жеткізу, ескерту немесе нық қадамдарды көрсету" деп сипаттады. Қазіргі уақытта барлық ядролық державалардың тактикалық ядролық қарулары бар деп есептеледі, 1998 жылы тактикалық оқ-дәрілерін тоқтатқан Ұлыбританияны қоспағанда. Алайда, Ұлыбританияда өнімділігін өзгертуге болатын стратегиялық оқ-дәрілер бар, және бұл технология "стратегиялық", "стратегиялық емес" және "тактикалық" қарулар арасындағы айырмашылықты күңкірт етуге бейім. Американдық, француздық және британдық ядролық су асты кемелері осы мақсат үшін кем дегенде бірнеше зымыранды алып жүреді, бұл бір нысанаға қарсы бір килотоннаға (немесе одан да аз) дейін соққы беруге мүмкіндік береді. Тек Қытай Халық Республикасы мен Үндістан Республикасы ғана декларативтік, ешқандай шектеусіз, "алғашқы болып қолданбау" ядролық қару саясатын ұстанады. Үндістан мен Пәкістан тек сенімді ең төменгі детерренцияны сақтайды. Британ қорғаныс министрлігінің ядролық саясат жөніндегі бұрынғы директоры коммодор Тим Хейр "стратегиялық емес қолданысты" үкіметке "тотал стратегиялық соққыға барудан бұрын эскалация процесінде қосымша опцияны ұсынады, бұл қабылдауға келмейтін зиян келтіреді" деп сипаттады. Алайда, бұл стратегиялық емес мүмкіндік ядролық қаруды қолданудың "қабылдануын" арттыруы мүмкін деген сынға ұшырады. 2007 жылдан бері әлемдегі ядролық арсеналдың азаюымен қатар, барлық ядролық державаларда қалған стратегиялық қарулардың кішірейтіліп, жаңғыртылуы жүзеге асуда, олар көбірек "пайдалануға" ыңғайлы конфигурацияларға айналуда. Стокгольмдегі Халықаралық бейбітшілік зерттеу институтының пікірінше, бұл осы қаруды қолдануды қабылдауға болатын мәдениетті қалыптастырып, соғыс қаупін арттыруда, өйткені бұл заманауи қарулар суық соғыс кезеңіндегі көп мегатонналық оқ-дәрілер сияқты психологиялық детерренциялық құндылыққа ие емес. Көп жағынан, қазіргі террорлық тепе-теңдіктегі бұл өзгеріс 1950 жылдардағы Эйзенхауэрдің "жаппай жауап қайтару" доктринасынан "икемді жауап қайтару" доктринасына ауысудың толық қабылдануы ретінде қарастырылуы мүмкін, бұл АҚШ-тың ядролық соғыс жоспарында/SIOP-та әр он жыл сайын маңыздырақ болып келеді. Мысалы, 1996 жылы АҚШ жаппай қырып-жоятын қарумен қаруланған мемлекеттік емес тұлғаларға ("террористерге") қарсы өз ядролық қаруын бағыттауға рұқсат ететін саясатты қабылдады. Ядролық қаруды тактикалық қолданудың тағы бір аспектісі - мұндай қаруды теңізде жер үсті және су асты кемелеріне қарсы қолдану. 1992 жылға дейін АҚШ Әскери-теңіз күштерінің кемелері (және олардың ұшақтары) бомбалар, ракеталар (бағытталатын және бағытталмайтын), торпедалар және тереңдіктегі зарядтар сияқты әртүрлі қаруларды қолданды. Мұндай тактикалық теңіз ядролық қаруын қақтығыстың басында қолдану ыңғайлы деп саналды, өйткені азаматтық құрбандар азырақ болады. Көптеген жоспарлаушылар мұндай қолдану тез арада кең ауқымды ядролық соғысқа ұласуы мүмкін деп қорқып отырды. Бұл жағдай әсіресе теңіздегі осындай қару-жарақтар АҚШ Әуе күштері мен Армиясының ядролық қаруларына қосылған рұқсат ету әрекеті байланысымен қамтамасыз етілген кепілдіктермен шектелмегендіктен нашарлады. Басқа ядролық державалардың теңіз күштері әлі күнге дейін теңізде тактикалық ядролық қаруды пайдаланып жүргені белгісіз. 2018 жылғы АҚШ-тың ядролық ұстанымын шолу АҚШ-тың ядролық детерренциясының қосымша қабаттары ретінде стратегиялық емес ядролық қаруға ие болу қажеттігін атап өтті.
Ядролық терроризм
Ядролық терроризмді мемлекеттік емес ұйымдар немесе тұлғалар (тіпті жеке адамдар) ядролық үдеріс туралы ойлауда көбінесе белгісіз және жеткіліксіз зерттелген фактор болып табылады, себебі ядролық қаруға ие мемлекеттер өш алуға ұшырауы мүмкін, ал мемлекеттік емес немесе трансмемлекеттік тұлғалар одан азат болуы мүмкін. КСРО-ның ыдырауы бұрынғы кеңестік ядролық қарудың қара нарықта қолжетімді болуы мүмкін деген мүмкіндікке әкелді (сонымен қатар «бос ядролық қарулар» деп те аталады). Пәкістан сияқты салыстырмалы түрде тұрақсыз үкіметтері бар жаңа ядролық державаларда ядролық қарудың қауіпсіздігіне қатысты бірқатар алаңдаушылықтар білдірілді, бірақ әр жағдайда осы елдердің мәлімдемелері мен дәлелдері, сондай-ақ елдер арасындағы ынтымақтастық бағдарламалары арқасында осы қорқыныштар белгілі бір деңгейде шешілді. Дегенмен, көптеген сарапшылардың пікірінше, соңғы жылдары ядролық қарудың қауіпсіздігі төмендеп, террористер немесе басқалар ядролық қаруды, әскери қолданысқа жарамды технологияны немесе ядролық материалдар мен отынды бақылауға (немесе пайдалануға) тырысуы мүмкін деген алаңдаушылық сақталуда. Ядролық терроризмнің тағы бір мүмкін қаупі – конвенциялық жарылғыш заттарды қолданып, кең аумаққа радиоактивті материалдарды таратуға арналған құрылғылар, яғни «кір бомбалар». «Кір бомбаның» жарылуы ядролық жарылысқа әкелмейді және көптеген адамдарды өлтіруге немесе жарақаттауға жеткілікті радиация шығармайды. Алайда, бұл ауқымды бұзылыстарға және ықтимал өте қымбат деконтаминация процедураларына және қауіпсіздік шараларын күшейтуге қажетті шығындарға әкелуі мүмкін. Радиоактивті материалдар мақсатты өлтірулер үшін де қолданылуы мүмкін. Мысалы, Александр Литвиненконың улануы медицина мамандарымен «қауіпті оқиға: ядролық терроризм дәуірінің басталуы» деп сипатталды.
Тірі қалу
Ядролық қаруды қолдану салдарының болжамдарында қысқа мерзім ішінде миллиондаған қала тұрғындарының қаза болуы қарастырылады. 1980-ші жылдардағы кейбір болжамдар одан да әрі барып, толыққанды ядролық соғыстың адамзат тегінің жойылуына әкелуі мүмкін екенін айтқан. Суық соғыс кезеңіндегі бірқатар жарияланымдар, азаматтардың көп бөлігінің тіпті толыққанды ядролық соғыстан да аман қалуына мүмкіндік беретін дайындықтарды ұсынды. Олардың ең танымалдарының бірі – «Ядролық соғыстан аман қалу дағдылары». Ядролық қарудың ең кең таралған екі салдары – жарылыс және жылулық толқынынан зақымдану мен өлімді болдырмау үшін, мектеп оқушылары сол атаумен шыққан суық соғыстың ерте фильмдері арқылы «жасырыну және қорғану» тактикасын үйренді. Мұндай кеңестер қазір де ядролық терроризм қаупі болған жағдайда берілуде. Пруссия көгі (немесе «Радиогардаза»), калий йодиді және DPTA сияқты заттар АҚШ-та радиоактивті изотоптардың зиянды әсерінен ішкі органдарды қорғауға арналған дәрілік заттар ретінде сақталған. Ядролық соғыстан кейін тамақтану режимін өзгертуге бейімделу және тағамдық ресурстармен қамтамасыз ету туралы жарияланымдар, әсіресе ауыл шаруашылығы радиоэкологиясына назар аудара отырып, RAND корпорациясының «Шабуылдан кейінгі ортада тамақтану» еңбегін қамтиды. Ұлыбритания үкіметі ядролық шабуыл кезінде пайдалану үшін, жарылыстан бұрын төрт минуттық ескерту беруді күтіп, халықты ескерту жүйесін жасады. АҚШ-тың күтімі бойынша, ескерту уақыты құрлықтағы зымырандар үшін жарты сағат, ал су астындағы қарулар үшін үш минуттан кем болуы мүмкін. Көптеген елдер ядролық шабуыл немесе осыған ұқсас апаттардан кейін үкіметтің жұмысын жалғастыру жоспарларын жасап жүр. Бұл жоспарлар, үкімет басшылығының қандай да бір түрін сақтап қалуға бағытталған белгілі бір «аман қалған» тұлғадан бастап, Кеңес Одағының барлық басшылығы жойылған жағдайда да жауап беруге мүмкіндік беретін «өлген қол» жүйесіне дейін жетеді. Ядролық су асты кемелеріне соңғы тапсырыстар беріледі: жаудың ядролық соққысы үкіметті жойған жағдайда қандай әрекеттер жасау керектігі туралы нұсқаулар. Әлемнің көптеген елдері табиғи және техногендік апаттардан аман қалу мүмкіндігін арттыру үшін маңызды шаралар қабылдады. Мысалы, Солтүстік Кореяның Пхеньян қаласындағы метро станциялары жер астында салынды және соғыс жағдайында ядролық баспана ретінде қызмет етуге арналған, әр станцияның кіреберісі қалың болаттан жасалған жарылыс есіктерімен жабдықталған. Жеке қаржыландырылатын баспаналардың мысалы – Канаданың Онтарио провинциясындағы Ark Two Shelter, ал автономды баспаналар соғыстан кейінгі байланыс пен қайта құруға баса назар аудара отырып салынған. Швейцариядағы үйлердің көпшілігінде жер астындағы жарылысқа және радиацияға қарсы баспана бар. Елде мұндай баспаналардың жеткілікті саны бар және олар халықтың санын асып түсе алады. Жоғарыда сипатталған ядролық баспаналар ядролық апат кезінде қауіпті радиациядан ұзақ мерзімді қорғаудың ең тиімді тәсілі болса да, медициналық және қауіпсіздік қызметкерлеріне қауіпсіз түрде көмек көрсету үшін жылжымалы қорғау жабдықтары да қажет. Сыртқы сәулелену ортасынан радиоактивті материалдың жиналуына қарсы қорғану үшін көптеген негізгі қалқандық стратегиялар бар. Ішкі жиналудан қорғайтын респираторлар радиоактивті материалды тыныс алу және жұту арқылы денеге енуіне жол бермеу үшін, ал тері, шаш және киім сияқты сыртқы құрылымдарға материалдың жиналуына қарсы қорғау үшін дермалық қорғау құралдары қолданылады. Бұл қорғану шаралары сәулелену деңгейін азайтуға көмектеседі, бірақ гамма сәулесінен тиімді қорғауды қамтамасыз етпейді. Әрине, бүкіл денені жоғары энергиялы гамма сәулесінен қорғау оңтайлы, бірақ жеткілікті қорғаныс деңгейін қамтамасыз ету үшін қажетті масса функционалдық қозғалысты мүмкін емес етеді. Жақында жүргізілген ғылыми зерттеулер гамма сәулеленуіне қарсы тиімді қорғану стратегиясы ретінде дененің ішінара қорғалуын көрсетті. Бұл тұжырымдама радиоактивті сезімтал органдар мен тіндерге жеткілікті қорғаныс беруге негізделген, бұл жоғары дозалы гамма сәулеленуінен туындайтын ең шұғыл қауіп – жедел сәулелену синдромының пайда болуын кейінге қалдыруға бағытталған. Жедел сәулелену синдромы – жоғары энергиялы сәулеленудің әсерінен сүйек кемігінің зақымдануы салдарынан туындайтын ауру. Сүйек кемігіндегі гематопоэтикалық дің жасушаларының регенеративті қасиеттеріне байланысты, тек қана денедегі зақымдалған жерлерді қалпына келтіруге жеткілікті мөлшерде сүйек кемігін қорғау қажет. Денедегі сүйек кемігінің 50% құрсақ аймағында орналасқан, ол басқа радиоактивті сезімтал органдарға жақын болғандықтан, төменгі денеге қорғаныс беру – басты мақсат ретінде қарастырылады.
Көркем шығармаларда
Ядролық соғыс және қару-жарақ – фантастикалық әдебиеттің тұрақты элементтері.