Кіріспе

Ядролық қару қолданылатын әскери қақтығыс. Ядролық соғыс, сондай-ақ атом соғысы деп те аталады, – ядролық қару қолданылатын әскери қақтығыс немесе дайын саяси стратегия. Ядролық қару – жаппай қырып-жою қаруы. Конвенциялық соғыстан өзгеше, ядролық соғыс қысқа мерзімде үлкен қиратуға алып келуі мүмкін және ұзаққа созылатын радиологиялық салдарға ие болуы мүмкін. Ірі ядролық соғыстың ұзақ мерзімді әсерлері болуы мүмкін, негізінен жауын-шашыннан, сондай-ақ "ядролық қыс", ядролық ашаршылық және қоғамның құлдырауы сияқты екіншілік салдарларға әкелуі мүмкін. Әлемдік термоядролық соғыс, тіпті қазіргі таңдағы кішкентай арсеналдармен де, адамзаттың жойылуына соқтыруы мүмкін. Бүгінгі күнге дейін ядролық қарудың қарулы қақтығыста қолданылуының жалғыз жағдайы – 1945 жылы АҚШ-тың Хиросима және Нагасаки қалаларын атом бомбасымен бомбалауы болды. 1945 жылдың 6 тамызында Хиросима қаласының үстінде уран қаруы (коды "Кішкентай бала") жарылды. Үш күннен кейін, 9 тамызда, Нагасаки қаласының үстінде плутонийлік жарылыс құрылғысы (коды "Жұпар") жарылды. Бұл екі бомбалау салдарынан шамамен 200 000 адам қаза тапты және Жапонияның капитуляциясына ықпал етті, бұл кез келген басқа ядролық қару қолданылмас бұрын орын алды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ядролық қаруды Кеңес Одағы (1949), Ұлыбритания (1952), Франция (1960) және Қытай Халық Республикасы (1964) дамытты, бұл қақтығыс пен суық соғыс деп аталған шиеленіске әкелді. 1974 жылы бір-біріне ашық жаулық көрсеткен Үндістан және 1998 жылы Пәкістан ядролық қару жасады. Израиль (1960-шы жылдар) және Солтүстік Корея (2006) да ядролық қару-жарақ қорын жасады деп саналады, бірақ олардың саны белгісіз. Израиль үкіметі ядролық қаруға ие екенін мойындаған да, жоққа шығарған да емес, бірақ ядролық қару жасау үшін қажетті реактор мен қайта өңдеу зауытын салғандығы белгілі. Оңтүстік Африка 1980 жылдары бірнеше толыққанды ядролық қару жасады, бірақ кейіннен өз елінде жасалған қару-жарақ қорын ерікті түрде жоюға және одан әрі өндірістен бас тартуға алғашқы ел болды (1990 жылдар). Ядролық қару 2000-нан астам рет сынақтар мен демонстрациялар үшін жарылды. 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауынан және салдарынан суық соғыстың аяқталуынан кейін екі ядролық үлкен держава арасындағы ірі ядролық соғыс қаупі төмендеді деп есептелді. Содан бері ядролық қаруға қатысты алаңдаушылық ядролық қарудың таралуынан туындайтын жергілікті ядролық қақтығыстардың алдын алуға және ядролық терроризм қаупіне ауысты. Алайда, Ресейдің Украинаға басып кіргенінен кейін ядролық соғыс қаупі қайта жанданды деп саналады, әсіресе Ресейдің басып кіру кезінде ядролық қаруды қолдану туралы қатерлеріне байланысты. 1947 жылдан бері "Атом ғалымдарының бюллетенінің" "Соңғы сағат" басылымы әлемнің ядролық соғысқа қаншалықты жақын екенін көрсетеді. Соңғы сағат 1953 жылы, АҚШ және Кеңес Одағы сутекті бомбаларды сынақтан өткізгеннен кейін, және 2018 жылы әлемдік көшбасшылардың ядролық қару және климаттың өзгеруіне қатысты шиеленістерді шешпегенінен кейін, түн ортасына дейін екі минутқа орнатылды. 2023 жылдан бастап сағат түн ортасына 90 секунд қалды, бұл бұрынғыдан да жақын. Сағат уақытының соңғы өзгерісіне Украинаға Ресейдің басып кіруінен туындаған ядролық эскалация қаупі себеп болды.

Ядролық соғыс түрлері

Ядролық соғыс сценарийлері әдетте әрқайсысы әртүрлі салдарға және әртүрлі ядролық қару-жарақтармен жүргізілуі мүмкін екі топқа бөлінеді. Біріншісі – шектеулі ядролық соғыс (кейде шабуыл немесе қарым-қарымды шабуыл), ядролық қарудың бақыланатын қолданылуын білдіреді, онда елдің ядролық қаруды одан әрі қолдану мүмкіндігі туралы үндемелі қауіп бар. Мысалы, қатаң түрде әскери нысаналарға қарсы қолданылған аз мөлшердегі ядролық қарулар қолданылған қарулардың санын арттыру арқылы немесе нысаналарды өзгерту арқылы күшейтілуі мүмкін. Шектелген шабуылдар, жаудың ядролық қаруды шектеулі қолдануы сияқты, толыққанды жауап беруді қажет етпейтін шабуылдарға қарсы сенімді жауап ретінде қарастырылады. Екіншісі – толыққанды ядролық соғыс, ол әскери, экономикалық және азаматтық нысаналарды қоса алғанда, бүкіл елге бағытталған шабуылда қолданылатын көптеген ядролық қарулардан тұрады. Мұндай шабуыл мақсатты елдің барлық экономикалық, әлеуметтік және әскери инфрақұрылымын жояды және Жердің биосферасына өте ауыр зиян келтіреді. Генри Киссинджер сияқты кейбір Суық соғыс стратегиялары екі күшті қаруланған держава (АҚШ және КСРО сияқты) арасында шектеулі ядролық соғыс болуы мүмкін деп сақтайды. Дегенмен, кейбір сарапшылар шектеулі соғыс толыққанды ядролық соғысқа айналуы мүмкін деп болжайды. Басқалары шектеулі ядролық соғысты «жаһандық ядролық апаттың баяу жылдамдықтағы оқиғасы» деп атайды, олар «мұндай соғыс орын алса, ондаған жылдар бойы басқалары да одан әрі жалғасады» деп, планетаны «толыққанды ядролық соғыс» сияқты өмірге жарамсыз етеді, бірақ осы нәтижеге жету үшін әлдеқайда ұзақ (және, мүмкін, азаптырақ) жолдан өтеді. Ядролық соғыстың салдары туралы ең оңтайлы болжамдардың өзі де өте қысқа мерзім ішінде миллиондаған адамның қаза табатынын көздейді. Мұндай болжамдарға әдетте, өркениеттің жалғасуы үшін маңызды институттардың, үкіметтің, кәсіби және коммерциялық құрылымдардың күйреуі кіреді. Нәтижесінде, өмірлік маңызы бар ресурстардың (азық-түлік, су және электр энергиясын өндіру және тарату, медициналық және ақпараттық қызметтер және т.б.) жоғалуы миллиондаған қосымша өлімге әкеп соқтырады. Көңіл көтеруші болжамдар толыққанды ядролық соғыс адамзаттың жойылуына немесе кем дегенде, оның дерлік жойылуына әкелуі мүмкін, тек шалғай аймақтардағы салыстырмалы түрде аз ғана адамдар тірі қалады және ғасырлар бойы өмір сүру сапасы мен ұзақтығы төмендейді. Дегенмен, мұндай болжамдар, Суық соғыс кезеңіндегі ядролық арсеналдардың ең жоғары деңгейіндегі тоталитарлық соғыс болған жағдайда, сынға ұшырады. Шектеулі немесе толыққанды ядролық соғыс қасақана қолданылмаған кездейсоқ ядролық соғыс кезінде болуы мүмкін, онда ядролық қарулардың қолданылуы қасақана емес. Бұл сценарийдің ықтимал себептеріне ерте ескерту құрылғыларының және/немесе нысаналық компьютерлердің дұрыс жұмыс істемеуі, бүлікші әскери командирлердің қасақана жасаған әрекеттері, жаудың әуе кеңістігіне адасқан ұшақтардың салдары, дипломатиялық шиеленіс кезеңінде хабарланбаған зымыран сынақтарына реакциялар, әскери жаттығуларға реакциялар, қате аударылған немесе дұрыс жеткізілмеген хабарламалар және басқа да факторлар жатады. Осы сценарийлердің көптегені Суық соғыс кезеңінде орын алды, бірақ олардың ешқайсысы ядролық қарудың қолданылуына әкелмеді. Мұндай сценарийлер көпшілік мәдениетінде бейнеленген, мысалы, 1959 жылғы «Жер бетінде» фильмінде, 1962 жылғы «Қауіпсіздік» романында, 1964 жылғы «Доктор Странжлав немесе: Мен уайымдануды тоқтатып, бомбаны жақсы көруді қалай үйрендім» фильмінде, 1983 жылғы «Соғыс ойындары» және 1984 жылғы «Жіптер» фильмдерінде.

Хиросима мен Нагасакиге атом бомбаларын тастау

1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде АҚШ Хиросима мен Нагасаки жапон қалаларына атомдық шабуылдар жасады, біріншісі 1945 жылғы 6 тамызда, екіншісі 1945 жылғы 9 тамызда. Бұл екі оқиға ядролық қарудың жауынгерлік қолданылуының жалғыз мысалы болды. Атомдық бомбалаудан алты ай бұрын генерал Кертис Лемей басқаратын АҚШ-тың 20-шы әуе күштері жапон қалаларына қарсы төмен қабатты өртке қарсы шабуылдар жасады. Бұл процестегі ең жойқын әуе шабуылы ядролық шабуыл емес, Токиоға жасалған «Операция Метингхаус» шабуылы болды. 1945 жылдың 9-10 наурызына қараған түні «Операция Метингхаус» басталды, 334 «Боинг B-29 Суперфортресс» бомбалаушысы рейдке ұшып кетті, олардың 279-ы Токиоға 1665 тонна өрт сөндіргіш және жарылғыш заттар тастады. Бомбалаудың мақсаты ағаш ғимараттарды өртеп жіберу болды, нәтижесінде 50 м/с жылдамдықпен жел тудырған өрт болды, бұл құйынмен салыстыруға болады. Әр бомбалаушы 6 тонна бомба тасымалдады. Бомбалау кезінде барлығы 381 300 бомба, яғни 1783 тонна бомба қолданылды. Шабуылдан кейін бірнеше сағат ішінде шамамен 100 000 адам қаза тауып, қаланың және 267 000 ғимараттың бір түні ішінде қиратылды. Бұл Хиросима мен Нагасакиге жасалған атомдық шабуылдардан басқа әскери авиация тарихындағы ең қасіретті бомбалау шабуылы болды. 1945 жылдың тамыз айының басына қарай АҚШ Жапонияның 67 қаласын қарқынды өртке салу арқылы шамамен 450 000 адамның қаза табуына себеп болды. 1945 жылдың маусым айының соңында АҚШ екі жарым айлық Окинава шайқасын аяқтағаннан кейін (оның салдарынан 260 000 адам, оның ішінде 150 000 азамат қаза тапты), ол Жапонияның бас аралдарына басып кіру перспективасына тап болды. Бұрынғы аралдардан аралға жасалған шабуылдар кезінде АҚШ-тың шығындарына сүйеніп, американдық қолбасшылар Жапонияның бас аралдарына шабуыл жасаған кезде 50 000 мен 500 000 аралығында АҚШ әскерінің қаза табатынын және кем дегенде 600 000–1 000 000 адамның жарақаттанатынын болжады. АҚШ-тың Жапонияны басып алу кезінде күтілетін жойқын шығындарды ескере отырып, 500 000 «Күллі жүрек» орденін жасауы оның қаншалықты қауіпті және қымбатқа түсетінін көрсетті. Президент Гарри С. Трумэн мұндай үлкен шығындарға төзуге болмайтынын түсінді, өйткені соғыстың Еуропа және Тынық мұхиты театрларында 400 000-нан астам американдық жауынгерлері қаза тапқан еді. 1945 жылдың 26 шілдесінде АҚШ, Ұлыбритания және Қытай Республикасы Жапонияның шартсыз берілуін талап ететін Потсдам декларациясын жариялады. Декларацияда егер Жапония берілмесе, «тез және толыққанды жойылуға» ұшырайтыны айтылды. Жапон үкіметі бұл ультиматумды қабылдамады, берілмейтінін хабарлады. Бұған жауап ретінде президент Трумэн атомдық бомбаларды тастауға рұқсат берді. Қолданылу кезінде қолдануға екі ғана атомдық бомба болды, және АҚШ-та одан да көп өндіріліп жатқан болса да, үшінші бомба қыркүйекке дейін жауынгерлік қолдануға дайын болмайтын еді. 1945 жылдың 6 тамызында «Кішкентай бала» кодолық атымен белгіленген уран типті ядролық қару Жапонияның Хиросима қаласының үстінде жарылды, энергиясы шамамен 50 000 ғимаратты (соның ішінде 2-ші жалпы армия мен 5-ші дивизия штабтарын) жойды және шамамен 70 000 адамды, оның ішінде 20 000 жапон жауынгерін және 20 000 корей құл жұмысшысын өлтірді. Үш күннен кейін, 9 тамызда «Жұпар» кодолық атымен белгіленген плутоний типті ядролық қару Жапонияның Нагасаки қаласына қарсы қолданылды, жарылыс шамамен 60% қаланы қиратты және шамамен 35 000 адамды, оның ішінде 23 200–28 200 жапондық оқ-дәрі жұмысшыларын, 2000 корей құл жұмысшыларын және 150 жапондық жауынгерін өлтірді. Нагасакидегі өнеркәсіптік залал жоғары болды, ішінара өнеркәсіптік аймақты кездейсоқ нысанаға алудан, порттан тыс өнеркәсіптік өндірістің 68-80%-ы жойылды. АҚШ үшінші бомбаны тастауға дайын болмаса да, Жапонияға берілмесе тағы бір бомбалау болады және нысана Токио болады деп соңғы ескерту жасады. Нагасакидегі жарылыстан алты күн өткен соң, Жапония 1945 жылдың 15 тамызында одақтас державаларға берілуін жариялады, 1945 жылдың 2 қыркүйегінде Бас тарту туралы құжатқа қол қойып, Тынық мұхиты соғысын ресми түрде аяқтады, сонымен қатар Германия 1945 жылдың 8 мамырында Бас тарту туралы құжатқа қол қойғандықтан, Екінші дүниежүзілік соғысты да аяқтады. Екі атомдық бомбалау соғыстан кейінгі Жапонияның ядролық қаруды жасауға тыйым салатын Үш ядролық емес қағиданы қабылдауына ықпал етті.

Жапониядағы бомбалаудан кейін

1945 жылдың 16 шілдесінде Троица ядролық сынағы сәтті өткеннен кейін, яғни алғашқы ядролық жарылыс болғаннан кейін, Манхэттен жобасының бас менеджері Дж. Роберт Оппенгеймер еске алды:
Әлем енді бұрынғыдай болмайтынын білдік. Бірнеше адам күлді, бірнеше адам жылады, ал көпшілігі үндемеді. Мен индуістердің қасиетті кітабы "Бхагавад-гитадан" бір шумақты есіме түсірдім. Вишну ханзаданы өз міндетін орындауға көндіруге тырысады, оны таң қалдыру үшін көп қолды бейнесіне еніп, былай дейді: "Енді мен – өлім, әлемдерді жойғыш". Біз бәріміз солай ойлаған шығармыз. Жапонияға атом бомбасын тастағаннан кейін халықаралық және әскери қатынастардағы атом қаруының мәртебесі белгісіз болды. АҚШ атом қаруын Шығыс Еуропадағы Кеңес Одағының үлкен конвенциялық әскерлеріне қарсы тең салмақ ретінде пайдалануға және, мүмкін, Иосиф Сталинге кейбір жеңілдіктер жасауға қысым көрсетуге үміттенеді. Сталиннің басшылығымен Кеңес Одағы ғылыми зерттеулер мен американдық бағдарламаға қарсы тыңшылық арқылы өз атомдық қабілеттерін дамытты. Кеңестіктер американдықтардың шектеулі ядролық арсеналымен жаңа әлемдік соғысқа бармайтынына сенді, ал американдықтар атомдық артықшылықтарына қарамастан, Еуропаны кеңестіктердің басып алуына жол бермейтініне сенімді болған жоқ. АҚШ-та ядролық қаруды өндіру және дамыту құқығы әскери бақылаудан алынып, АҚШ Атом Энергия Комиссиясының азаматтық бақылауына берілді. Бұл шешім ядролық қарудың сол кездегі басқа әскери технологиядан өзгеше қауіптер мен артықшылықтары бар екенін түсінуді көрсетті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдарда АҚШ Конвейр B-36 бомбалаушысына негізделген стратегиялық күшін дамытып, сақтап келді, ол АҚШ-тағы бомбалаушы базаларынан кез келген ықтимал жауға шабуыл жасай алатын еді. Ол әлемнің түкпір-түкпіріндегі қақтығыстарда қолдану үшін атом бомбаларын орналастырды. Бірнеше жылдың ішінде американдық қорғаныс қауымдастығының көптеген өкілдері АҚШ ядролық шабуылға қарсы тұра алмайды деп сенімді болды. Шындығында, ядролық соғыс қаупі АҚШ-қа қарсы кез келген шабуылды тоқтатуға жеткілікті деп есептелді. АҚШ-тың барлық ядролық қаруларын халықаралық бақылауға беру туралы көптеген ұсыныстар жасалды (мысалы, жаңадан құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымы арқылы) олардың қолданылуын және қарулану жарысын болдырмау мақсатында. Алайда, АҚШ пен Кеңес Одағы келісетін ешқандай шарттарға қол жеткізілмеді. 1949 жылдың 29 тамызында Кеңес Одағы Қазақстандағы Семипалатинскіде алғашқы ядролық қаруын сынады (совет атом бомбасы жобасына да қараңыз). Манхэттен жобасының АҚШ ғалымдары Кеңес Одағының өз ядролық қабілеттерін дамытатынын ескерткен болатын. Дегенмен, бұл АҚШ-тың әскери ойлауы мен жоспарлауына күрт әсер етті, себебі американдық әскери стратегтер кеңестіктердің осылай тез "жететінін" күтпеген еді. Алайда, сол кезде олар кеңестіктердің Лос-Аламос Ұлттық зертханасындағы тыңшылар арқылы жоба бойынша маңызды ядролық тыңшылық жүргізгенін, оның ішіндегі ең маңыздысы теориялық физик Клаус Фукс болғанын білмеді. Бірінші совет бомбасы "Жыртқыш" плутоний құрылғысының көшірмесі болды. Сол жылы АҚШ-та "Дропшот" операциясы аясында алғашқы совет ядролық соғыс жоспары жасалды. Ядролық технология бойынша монополия бұзылғаннан кейін әлем бойынша ядролық қару-жарақтардың таралуы үдеді. Ұлыбритания 1952 жылы өзінің алғашқы тәуелсіз атом бомбасын сынады, содан кейін Франция 1960 жылы алғашқы атом бомбасын, ал Қытай 1964 жылы алғашқы атом бомбасын жасады. АҚШ пен Кеңес Одағының арсеналдарынан әлдеқайда кішкентай болғанымен, Батыс Еуропаның ядролық резервтері суық соғыс кезінде стратегиялық жоспарлауда маңызды рөл атқарды. 1959 жылы Британ үкіметі үшін жазылған, Корольдік әуе күштерінің құпия ақ парағында, ядролық қару тасымалдайтын британдық V бомбалаушылары Кеңес Одағындағы маңызды қалалар мен әскери нысандарды жоюға қабілетті екені, ал АҚШ Стратегиялық әуе күштерінің бомбалаушылары нысандарға жеткенге дейін Кеңес Одағында 16 миллион адам қаза табатыны (олардың жартысы соққы кезінде, ал қалғаны қазаға ұшырайды) деп болжанды.

1950 жылдар

Совет Одағында суық соғыстың басында ядролық қаруға ие болғанымен, АҚШ бомбалаушылар мен қару-жарақтары бойынша әлі де басымдық сақтап тұрды. Кез келген қақтығыс жағдайында АҚШ Кеңес Одағын бомбалауға қабілетті болса, Кеңес Одағының осы шабуылға жауап беруі қиын болар еді. Реактивті истребительдердің кеңінен қолданылуы американдық бомбалаушылардың тиімділігін төмендетіп, бұл тепе-теңдікті бұзды. 1949 жылы Кертис ЛеМей Стратегиялық әуе күштеріне басшылық етіп, бомбалаушылар паркін жаңа реактивтік ұшақтармен жаңарту бағдарламасын бастады. 1950-жылдардың басында B-47 Stratojet және B-52 Stratofortress ұшақтары енгізіліп, Кеңес Одағын бомбалау мүмкіндігі жеңілдетілді. Кеңес Одағында стратегиялық зымырандар жасалмағанша, Батыс елдерінің соғыс доктринасының көп бөлігі тактикалық мақсатта кішкентай ядролық қаруды қолдануға бағытталды. Алайда, мұндай қолдану "шектелген" деп есептелуі күмәнді болды, себебі АҚШ Кеңес Одағы бейбіт тұрғындарға қарсы ядролық қару қолданса, өзінің стратегиялық қаруларын (сол кезде негізінен бомбалаушылар) қолданады деп саналды. 1951 жылы Корея соғысы кезінде американдық генерал Дуглас Макартурды президент Гарри Трумэн қызметтен босатып, Қытай Халық Республикасына атом қаруын қолдану туралы шешімді өздігінен қабылдауға рұқсат сұрағаны үшін жазалады. Қытайдың коммунистік көшбасшысы Мао Цзэдун капиталистермен ядролық соғысқа қуана қарсы алатынын айтты, себебі ол олардың империалистік жүйесін жояды деп есептеді. Егер соғыс болса, қанша адам қаза таятынын көзге елестетіп көрейік. Әлемде 2,7 миллиард адам бар, олардың үштен бірі жоғалуы мүмкін. Егер одан да көп болса, жартысы жоғалуы мүмкін. Егер ең жаман жағдай орын алса және жартысы өлсе, онда жартысы тірі қалады, бірақ империализм құлап, бүкіл әлем социалистік болады. Бірнеше жылдан кейін қайтадан 2,7 миллиард адам болады. Мао Цзэдун, 1957 ж. "Солтүстік Америка бекінісі" тұжырымы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде пайда болды және суық соғыс кезеңінде Канада мен АҚШ-ты қорғауға бағытталды, егер әлемнің қалған бөлігі олар үшін жоғалған жағдайда. Алайда, НАТО құрылғаннан кейін және Еуропада әскерлерді тұрақты орналастыру туралы шешім қабылданғаннан кейін бұл идея қабылданбады. 1951 жылдың жазында "Виста" жобасы басталды, онда Роберт Ф. Кристи сияқты сарапшылар Батыс Еуропаны кеңестік шабуылдан қалай қорғауға болатынын зерттеді. Тактикалық ядролық қарудың дамуы Батыс күштеріне кеңестік әскерлердің дәстүрлі қарудағы басымдығына қарағанда сапалық артықшылық беруге мүмкіндік берді. 1950-жылдары Кеңес Одағының стратегиялық бомбалаушы күштерінің күшейіп келе жатқан қабілетіне байланысты бірнеше дабылдар туды. АҚШ-тың жауабы ірі қалалардың маңында Nike сияқты истребительдер мен зениттік зымырандардан, сондай-ақ M51 Skysweeper сияқты қарулардан тұратын "қабатты қорғаныс" жүйесін құру болды. Алайда, бұл ядролық бомбалаушылардың үлкен паркін құрумен салыстырғанда шағын жауап болды. Басты ядролық стратегия Кеңес Одағына жаппай шабуыл жасау болды. Кеңес Одағы осы аумақты қорғауға қабілетсіз болғандықтан, кез келген қақтығыста жеңіліске ұшырар еді. Бұл логика американдық ядролық доктринаға терең сіңіп, суық соғыстың көп бөлігіне дейін сақталды. АҚШ-тың стратегиялық ядролық күштері кеңестік күштерінен басым болғанша, кеңестік алдын ала соққы беруіне жол берілмеді. Сонымен қатар, Кеңес Одағы АҚШ-тың экономикалық қуатынан әлдеқайда кем болғандықтан, тиімді қарсы күштерді құруға мүкіндік болмады және "ядролық теңдікке" қол жеткізе алмады. Алайда, кеңестік ядролық доктрина американдықтан өзгеше болды. Кеңес әскери жоспаршылары ядролық соғыста жеңіске жетуге болатынына сенді. Сондықтан олар кең ауқымды ядролық соғыстан кейін "дәстүрлі соғыс" күтеді, ол тактикалық ядролық қаруды кеңінен қолдануды қамтиды. Американдық доктрина кеңестік доктринаға ұқсас деп болжады, өзара жойылмау үшін екі тараптың да бір-бірін солай көруі қажет, кеңестер сияқты, кең ауқымды "ядролық және дәстүрлі" соғысқа қатыса алатынына сенбеу. Осы доктринаға сәйкес, Кеңес Одағы ядролық соғыс кезінде қорғаныс және шабуыл мүмкіндіктерін зерттеу үшін ауқымды әскери жаттығулар өткізді. "Қарлы боран" кодовый атымен белгіленген жаттығулар Нагасакиге түскен бомбадан екі есе күшті ядролық бомбаны жарып, жарылыстан кейін орталыққа 45 000 сарбазды орналастырды. Бұл жаттығу 1954 жылдың 14 қыркүйегінде маршал Георгий Жуковтың басшылығымен Ресейдің Оренбург облысындағы Тоцкое ауылының солтүстігінде өтті. Континентаралық баллистикалық зымырандардың (ICBM) пайда болуы ядролық стратегиялық ой-пікірде революция жасады, ал Кеңес Одағы оны 1957 жылдың тамызында табысты сынақтан өткізді. Зымыран мақсатқа жеткізу үшін бомбалаушыдан гөрі жылдамырақ және тиімді болды, сонымен қатар жоғары тірі қалу деңгейіне ие болды, себебі ICBM-ды ұстап алу өте қиын болды (биіктігі мен жылдамдығына байланысты). Кеңес Одағы АҚШ-пен салыстырғанда ядролық теңдікке қол жеткізе алды, бірақ біраз уақытқа дейін олар одан бас тартқан сияқты көрінді. Кеңес зымырандарының орналасқан жерлерінің суреттері АҚШ әскерилерінде үлкен дабыл тудырды, ал бірнеше айдан кейін "Спутник" АҚШ халқы үшін сондай әсер етті. Саясаткерлер, әсіресе сол кездегі АҚШ сенаторы Джон Ф. Кеннеди, Кеңес Одағы мен АҚШ арасында "зымырандардағы алшақтық" бар екенін айтты. АҚШ әскерилері зымырандарды әзірлеу бағдарламаларына ең жоғары басымдық берді және кеңестік прогресті бақылау үшін бірнеше тыңшы ұшақтары мен спутниктері жасалды. Бастапқы ICBM және бомбалаушылардың дәлдігі төмен болды, бұл қарсы шабуылдар тұжырымына әкелді - жау халқына тікелей шабуыл, бұл теория бойынша жаудың қарсы тұру қабілетін жояды. Суық соғыс кезінде Кеңес Одағы үлкен "ядролық оқшауланған" бомбасаушылар және бұзылмайтын азық-түлік қоймалары сияқты кең ауқымды қорғалған азаматтық инфрақұрылымға инвестициялады. АҚШ-та 1950-жылдардың басынан бастап кішкентай ауқымды азаматтық қорғаныс бағдарламалары енгізілді, мектептер мен басқа да қоғамдық ғимараттардың жертөлелері бұзылмайтын азық-түлік, консервіленген су, алғашқы жәрдем және дозиметрлермен жабдықталды. Көптеген орындарға "радиациялық қорғаныс" белгілері қойылды. Жеке адамдар бірнеше аулалық радиациялық қорғаныс үйлерін салған. Генри Киссинджердің 1957 жылғы "Ядролық қару және сыртқы саясат" атты даулы кітабында тактикалық ядролық соғысқа қатысты пікірі, егер 500 килотоннан төмен шығымы бар кез келген ядролық қару ауада жарылса және күйдірілген қалдықтардың таралуын болдырмаса, ол ұзаққа созылған дәстүрлі соғыстан гөрі тиімді және адам өміріне аз шығын келтіруі мүмкін екенін айтты. АҚШ жасаған мақсаттар тізімі 2015 жылдың желтоқсан айында жарияланды.

1960 жылдар

1960 жылы АҚШ алғашқы Бірыңғай интеграцияланған операциялық жоспарын, нысанаға алудың әртүрлі нұсқаларын әзірледі және 1961 жылдан 2003 жылға дейін қолданылған ядролық қаруды іске қосу процедуралары мен нысаналар жиынтығын сипаттады. Сол жылы ракеталық қорғаныс дабыл жүйесі де іске қосылды – 12 американдық ерте ескерту спутнигінен тұратын жүйе, 1960 және 1966 жылдар аралығында кеңестік континентаралық баллистикалық зымырандардың ұшырылуы туралы шектеулі хабарлама берді. Баллистикалық зымырандарды ерте ескерту жүйесі 1964 жылы аяқталды. Соғыстың ең қуатты атом бомбасы – «Царь бомбасы» 1961 жылғы 30 қазанда кеңестіктер тарапынан сынақтан өтті. Оның қуаты 50 мегатоннаға, яғни 50 миллион тонна қарапайым жарылғыш затқа тең болды. 1962 жылы Куба зымырандық дағдарысы деп аталатын күрделі және алаңдатарлық жағдай туды. Кеңес Одағы АҚШ-тан 90 миль (145 км) қашықтықта орта қашықтықтағы баллистикалық зымырандарды орналастырды, бұл Түркиядағы американдық «Юпитер» зымырандарына тікелей жауап болуы мүмкін. Қатаң келіссөздерден кейін кеңестіктер Кубадан зымырандарды алып тастады және өздерінің қару-жарақ құру бағдарламасын іске қосуға бел буды. Қарсылық ретінде АҚШ Түркиядағы ұшыру алаңдарын жапты, бірақ бұл шара екі онжылдықтан астам уақыт бойы құпия сақталды. Бірінші хатшы Никита Хрущев дағдарысты дұрыс басқармағаны үшін саяси қарсыластарының сынына ұшырағанда келісімнің осы бөлігін де жарияламады. Дағдарыс кезінде байланыс үзілісі екі ядролық держава арасында сенімді, тікелей байланыс орнату үшін Мәскеу-Вашингтон «қызыл желісін» құруға себеп болды. 1960 жылдардың соңына қарай екі жақта да құрлық аралық баллистикалық зымырандар мен оқ-дәрілердің саны соншалықты өсті, АҚШ пен КСРО бір-бірінің инфрақұрылымын және халықтың көп бөлігін толыққанды жоя алады деп есептелді. Осылайша, кейбір батыс ойын теориясы мамандарының пікірінше, өзара сенімді жойылу (немесе MAD) деп аталатын билік тепе-теңдігі жүйесі қалыптасты. Бұл жүйеде күштер арасындағы толыққанды соғыс ешбір тарапқа жеңіс әкермейтіні, ең болмағанда бір жақтың пиррлік жеңіске жететіні ескерілді. Осы себепті екі жақ та тікелей қақтығысты бастау қаупіне бармады, оның орнына төмен қарқынды прокси-соғыстарға қатысуға мәжбүр болды. Осы онжылдықта Қытай Халық Республикасы Қытай-Кеңес Одағының ыдырауынан кейін 131-ші жер асты жобасы сияқты жер асты инфрақұрылымын салуды бастады. MAD доктринасының бір кемшілігі – ядролық соғыс екі жақтың бірі де бірінші соққы бермей тұрып басталу мүмкін еді. Алдын ала ескерту жүйелері (АЕЖ) жиі қателіктерге ұшырады. Мысалы, 1979 жылы ғана 78 рет «Солтүстік Америка құрлығына қауіп төндіретін» анықтамалар бойынша «ракеталық демонстрация конференциясы» шақырылды. Олардың кейбіреулері ұсақ қателіктер еді және тез анықталды, бірақ бірнешеуі ауыррақ деңгейге жетті. 1983 жылғы 26 қыркүйекте Станислав Петров АҚШ-тың Кеңес Одағына қарсы бірінші соққы беруге дайындалып жатқандығын көрсететін сенімді деректер алды, бірақ ескертуді жалған дабыл деп анықтады. Осы оқиғада Петровтың ядролық соғыстың алдын алуда қандай рөл атқарғаны әлі анық емес, бірақ ол БҰҰ тарапынан марапатталды. Ұқсас оқиғалар АҚШ-та да көптеген рет болды, себебі компьютерлік чиптердің бұзылуы, қаздардың үлкен топтарын қате анықтау, сынақ бағдарламалары және ерте ескерту әскери қызметкерлерін сынақ немесе ауа райы ракеталарының заңды ұшырылуы туралы хабардар етудегі бюрократиялық қателіктерге байланысты туды. Көптеген жылдар бойы АҚШ Әуе күштерінің стратегиялық бомбалаушылары «сағат бойы» (Chrome Dome операциясы) күн сайын ауада ұшып тұрды, апаттардың саны мен ауырлығы, әсіресе 1968 жылғы Туле әуе базасындағы B-52 апаты саясаткерлерді бұл тиімді емес екеніне көндірді.

1970 жылдар

Израиль 1973 жылғы 6 қазанда арабтардың Йом Киппур соғысына жасаған шабуылына жауап ретінде 13 ядролық қаруды Негев шөлінің астындағы туннельге жинады, дәл сол кезде Сирия танктері Голан биіктіктерін басып алып жатқанда. 1973 жылғы 8 қазанда Израиль премьер-министрі Голда Меир қорғаныс министрі Моше Даянға Израильдің 13 ядролық оқ-дәрісін белсендіруге және оларды Израиль әуе күштерінің бөлімшелеріне таратуға рұхсат берді, егер Израиль басылып қалса қолданылуы тиіс болды. 1973 жылғы 24 қазанда АҚШ президенті Ричард Никсон Уотергейт жанжалымен айналысып жатқанда, Генри Киссинджер DEFCON 3 дабылын берді, американдық B-52 ядролық бомбалаушыларын соғысқа дайындады. Барлау мәліметтеріне сәйкес, КСРО Израильмен Йом Киппур соғысында Мысырды қорғауға дайындалып жатқан. Егер Израиль Мысырға немесе Сирияға ядролық қару тастаса, КСРО Израильге қарсы шабуыл жасауға дайын тұрды, бұл АҚШ-тың Израильге көмек көрсетуіне және мүмкін жалпы ядролық соғысқа әкелуі мүмкін еді. 1970 жылдардың соңында АҚШ пен КСРО және әлемнің қалған бөлігіндегі адамдар өзара толық қырып-жою (MAD) тұжырымымен шамамен он жылдан бері өмір сүріп келеді, бұл олардың санасына және халықтық мәдениетіне терең сіңіп кетті. 1974 жылғы 18 мамырда Үндістан Покран полигонында алғашқы ядролық сынағын жүргізді. Операцияның атауы "Күлімсіреген Будда" болды, ал Үндістан сынақты "бейбіт ядролық жарылыс" деп атады. Советтік "Дуга" ерте ескерту радиолокациялық жүйесі 1976 жылы қолданысқа енгізілді. Мұндай жүйеге қажетті өте қуатты радиосигналдар азаматтық қысқа толқынды хабар таратуды бұзып, оған "Орыс тоқылдағы" деген лақап ат берді. Кез келген ядролық қақтығыс әрқашан өршіп кететіні әскери стратегиялар үшін үлкен қиындық туғызды. Бұл қиындық АҚШ және оның НАТО одақтастары үшін ерекше маңызды болды. 1970 жылдарға дейін Батыс Еуропаға советтік танктердің шабуылы НАТО-ның конвенциялық күштерін тез жеңіп тастайды деп есептелді, бұл Батыстың тактикалық ядролық қару қолдануына, оның бірі W-70 болды. Бұл стратегияның бір үлкен (немесе маңызды) кемшілігі бар еді, оны әскери сарапшылар көп ұзамай анықтады, бірақ АҚШ әскері оны басып тастады: Еуропадағы соғыстағы НАТО-ның конвенциялық күштері кеңестік және Варшава шартының күштерінен әлдеқайда кем болды, және кеңестік шабуыл болған жағдайда (әдетте "Қызыл танктер Солтүстік теңізге қарай ағылып жатыр" сценарийі ретінде көрінетін) НАТО тез жеңіліске ұшырағаннан кейін осы күштерге қарсы тактикалық ядролық соққы жасаудан басқа амалы қалмайды деп есептелді. Көптеген сарапшылар алғашқы ядролық соққыдан кейін жаһандық ядролық соғысқа өтудің сөзсіз болатынына келісті. Варшава шартының НАТО және Варшава шарты күштері арасындағы атом соғысы туралы көзқарасы 1979 жылы Рейн өзеніне жеті күндік құпия жаттығуларда симуляцияланды. 1980 жылдың басында британдық үкімет Квадрат аяқ жаттығулары арқылы советтік ядролық шабуылына қатысты өз көзқарасын сынап көрді. АҚШ және Еуропа күштерінің конвенциялық НАТО қорғанысынан кеңестік шабуылды тоқтатуға қабілетсіз деп есептелген REFORGER деп аталатын қорғаныс жүйесінен шегінуіне дайындықпен Еуропа елдері бойынша ірі нығайтылған ядролық қару сақтау орындары салынды.

1980 жылдар

1970 жылдардың аяғында және әсіресе 1980 жылдардың басында АҚШ президенті Рональд Рейганның кезінде АҚШ әскери қуатын арттыруға деген міндеттемесін жаңартты, бұл АҚШ әскери бағдарламаларына қаржыны күрт арттыруды қажет етті. Бұл бағдарламалар, АҚШ президенті Джимми Картердің қорғаныс бюджетінің бір бөлігі болған, конвенциялық және ядролық қару жүйелеріне қаражат бөлді. Рейган кезінде Стратегиялық қорғаныс жобасы (Strategic Defense Initiative) сияқты қорғаныс жүйелеріне ерекше мән берілді. Ядролық доктринадағы тағы бір маңызды өзгеріс – су асты кемелерінен ұшырылатын, ядролық қаруланған баллистикалық зымырандарды (SLBM) әзірлеу және жақсарту болды. Көптеген әскери теоретиктер оны ядролық соғыстың болу ықтималдығын азайтатын қару деп сақтады. SLBM-дер «көрінбейтін» (анықтау мүмкіндігін қатты төмендеткен) қасиеттерінің арқасында әлемнің кез келген нүктесіне жылдамдықпен қозғала алады, бұл елге «екінші соққыға» (яғни, «бірінші соққыны» қабылдағаннан кейін қарсы шабуыл жасау мүмкіндігіне) қабілет береді. SLBM-дер пайда болғанға дейін, кейбір сардарлар егер бір ел қарсы шабуыл жасау мүмкін емес деп сенсе, бірінші соққы беруге батылатынын қауаптады. SLBM-дердің пайда болуымен, ешбір ел бірінші соққы жаудың барлық ядролық арсеналын жоя алатынына сенімді бола алмайды. Керісінше, SLBM-дерден жауап ретінде шабуыл жасалуы мүмкін екенінен қорқуға тиіс. Осылайша, бірінші соққы жасау мүмкін емес (немесе тиімсіз) нұсқаға айналды, және қасақана басталған ядролық соғыс басталуының алдын алуға болады деп есептелді. Алайда, тез арада субмариналардың жаудың жағалауына байқалмай жақындап, ракета ұшырылғандығын анықтау мен ракетаның нысанаға жеткені арасындағы ескерту уақытын жарты сағаттан үш минутқа дейін қысқарта алатыны анықталды. Бұл әсер АҚШ, Ұлыбритания және Қытай үшін ерекше маңызды болды, өйткені олардың астаналары Вашингтон, Лондон және Пекин жағалаудан 160 километрден аспайтын қашықтықта орналасқан. Мәскеу теңізден қашықтығының артық болуына байланысты осы қауіптен әлдеқайда қорғалған. Бұл «күтпеген бірінші соққының» сенімділігін арттырды және (теориялық тұрғыдан) қарсы шабуылға бұйрық беруден бұрын мақсатты елдің басқару тізбегін жоюға немесе бұзуға мүмкіндік берді («бас кесу соққысы» деп аталады). Бұл ядролық соғыстың «жеңіліп» кетуі мүмкін деген ойды күшейтті, нәтижесінде шиеленістердің күрт өсуіне, қателіктерді болдырмау үшін қатаң бақылау жүйелеріне деген талаптардың артуына және әскери шығындардың күрт өсуіне әкелді. Су асты кемелері мен олардың зымырандық жүйелері өте қымбат болды, ал толық жабдықталған ядролық қуатпен және ядролық қаруланған зымыранды су асты кемесінің құны дамып келе жатқан елдің ЖІӨ-сінен де жоғары болуы мүмкін. Алайда, ең үлкен шығын теңізде және құрлықта орналасқан су асты кемелеріне қарсы қорғанысты дамытуға және «басқару тізбегін» жақсартуға кетті, нәтижесінде әскери шығындар көтерілді. Оңтүстік Африка 1970 және 1980 жылдардың басында ядролық қару қабілетін дамытты. Ол 1990 жылдардың басында таратылғанға дейін қысқа уақыт бойы қолданысқа енгізілді. 1980 жылғы БҰҰ-ның «Жалпы және толық қарусыздандыру: Ядролық қару туралы жан-жақты зерттеу: Бас хатшының есебі» есебінде сол кезде шамамен 13 000 мегатонна жарылғыш қуаты бар 40 000-ға жуық ядролық оқ-дәрі бар екені бағаланды. Салыстыру үшін, тарихқа енген ең үлкен жанартаулық жарылыс 1815 жылы Тамбора тауының атқылауы кезінде болды, бұл 1816 жылды жаһандық тұмандылықтың күкірт аэрозольдері мен күлінің деңгейіне байланысты «Жаздары жоқ жылға» айналдырды. Ол шамамен 33 миллиард тонна ТНТ немесе 33 000 мегатонна ТНТ күшімен жарылды, бұл шамамен 2,2 миллион Хиросима бомбасына тең, және тау жыныстарынан/тефрадан, оның ішінде 120 миллион тонна күкірт диоксидінен тұратын материалды шығарды. Шамамен 74 000 жыл бұрын болған Тоба тауының үлкен атқылауы тефраны шығарды, Тоба көлін құрды және күкірт диоксидін шығарды. Жарылыс энергиясы 20 000 000 мегатонна (Мт) ТНТ-ге тең болуы мүмкін, ал динозаврлардың жойылуымен байланысты Chicxulub астероидінің соққысы кем дегенде 70 000 000 Мт энергияға тең, бұл АҚШ пен Кеңес Одағының ең жоғары арсеналынан шамамен 7000 есе көп. Әлем 1983 жылдың қараша айында ядролық соғысқа ерекше жақындады, өйткені Кеңес Одағы НАТО-ның «Абле Арчер 83» әскери жаттығуы ядролық бірінші соққыны бастау үшін алдын ала жасалған әрекет немесе «жасыру» деп ойлады. Кеңес Одағы дайындық деңгейін көтеріп, ядролық арсеналын дереу пайдалануға дайындады. Жаттығу оқиғасыз аяқталғаннан кейін, Кеңес Одағының шабуылдан қорқуы тоқтады.

Салқын соғыстан кейінгі кезең

Кеңес Одағының ыдырауы 1991 жылы «суық соғысты» аяқтап, АҚШ пен Ресей Федерациясы арасындағы саяси шиеленісті едәуір азайтса да, екі ел де екі жақта да өте көп сандаған ядролық оқ-дәрілерді жеткізуге болатынына байланысты «ядролық тосқауылда» қалды. Сонымен қатар, суық соғыстың аяқталуы АҚШ-ты бұрынғы Кеңес Одағынан тыс басқа елдердің ядролық технологияны дамытуына қатысты үлкен алаңдаушылыққа түртті. 1995 жылы АҚШ Стратегиялық қолбасшылығының бір бөлімі «Суық соғыстан кейінгі қорқытудың негізгі элементтері» атты құжатта болашаққа бағытталған стратегиялардың жобасын жасады. 1995 жылы Андоя ғарыш орталығынан ұшырылған Black Brant зымыраны Ресейде жоғары сақтық күйіне себеп болды, бұл оқиға «Норвегиялық зымыран оқиғасы» деп аталды. Ресейліктер бұл зымыранның американдық су асты кемесінен ұшырылған ядролық зымыран болуы мүмкін деп ойлады. 1996 жылы АҚШ-тың Шайен тау кешенінің аналогы саналатын Косвинский тауындағы ресейлік үкіметтік нысаны құрылысын аяқтады. Бұл нысан АҚШ-тың жерге енетін ядролық оқ-дәрілеріне қарсы тұруға арналған. Біріккен Ұлттар Ұйымының қарусыздандыру комитетінің бұрынғы төрағасы 16 000-нан астам стратегиялық және тактикалық ядролық қарулар бар екенін, ал тағы 14 000-ы сақтауда екенін мәлімдеді. АҚШ-тың 7 000-ге жуығы қолдануға дайын және 3 000-ы сақтауда, ал Ресейде 8 500-ге жуығы қолдануға дайын және 11 000-ы сақтауда. Сонымен қатар, Қытайда шамамен 400, Ұлыбританияда 200, Францияда 350, Үндістанда 80–100 және Пәкістанда 100–110 ядролық қару бар деп есептеледі. Солтүстік Кореяда ядролық қару бар екені расталды, бірақ олардың саны қанша екені белгісіз, көптеген бағалаулар бойынша 1 мен 10 арасында. Израильдің де қолданылатын ядролық қаруға ие екеніне кеңінен сенеді. НАТО Бельгия, Нидерланды, Италия, Германия және Түркияда шамамен 480 американдық ядролық қаруын орналастырды, ал тағы бірнеше ел өздерінің қару-жарақтарын құруға тырысып жатыр деп саналады. 1965 жылы Үндістанмен болған соғыс Пәкістанның ядролық саясатына әсер етті. 1971 жылғы соғыс және Үндістанның ядролық бағдарламасы Пәкістанның ядролық қару алу шешіміне ықпал етті. Үндістан мен Пәкістан екеуі де Ядролық қаруды таратпау шартына (ЯҚТШ) қатысудан бас тартты. Пәкістанның ядролық саясаты Үндістанға байланысты болды, себебі Үндістан ЯҚТШ-қа қосылудан бас тартты және ядролық қаруға қол жеткізуге ашық болды. Үндістанның әрекеттері Пәкістанның ядролық зерттеулерін күшейтті. Президент Зұлфиқар Әли Бхуттоның бұйрығымен ядролық қару құрылысы басталғаннан кейін Пәкістанның Атом энергиясы жөніндегі комиссиясының төрағасы Усмани наразылық білдіріп, қызметінен кетті. 1999 жылы Пәкістан мен Үндістан арасындағы соғыс екі ел де ядролық қаруға ие болғаннан кейін болды. Кейбіреулер ядролық қарулар осы субконтинентте үлкен соғыс болмауының себебі деп санайды. Үндістан мен Пәкістан Кашмир мәселесі бойынша ядролық қақтығыс қаупі әлі де бар. 2012 жылы Пәкістан теңіз арқылы жеткізілетін ядролық қабілетке ие екенін мәлімдеді. Мақсаты «негізгі сенімді қорқыту» деңгейіне жету болды. Пәкістанның ядролық бағдарламасы Чагайдағы сынақтармен аяқталды. Пәкістанның бағдарламаларының бірі – ықтимал аннексиядан қорғану және тәуелсіздікті сақтау. 2000 жылдар мен 2010 жылдардың басында ядролық соғыстың маңызды дамуы – дамушы елдерге ядролық қарудың таралуы болды, Үндістан мен Пәкістан бірнеше ядролық құрылғыларды ашық сынады, ал Солтүстік Корея 2006 жылдың 9 қазанында жер астында ядролық сынақ жүргізді. АҚШ Геологиялық қызметі Солтүстік Кореяның сынағы жүргізілген аймақта 4,2 балдық жер сілкінісін тіркеді. 2009 жылдың 25 мамырында Солтүстік Корея үкіметі тағы бір сынақ жүргізілетінін жариялады. Иран да ресми түрде азаматтық мақсаттар үшін деп мәлімдеген ядролық бағдарламаны іске қосты, бірақ Біріккен Ұлттар Ұйымы мен көптеген мемлекеттердің қатаң бақылауында. ЦРУ жүргізген соңғы зерттеулер Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығысты ядролық соғысқа дейін жететін ең ықтимал «жарылыс нүктесі» деп атады. 1999 жылғы Каргиль соғысы кезінде Пәкістан дәстүрлі әскери жағдай одан әрі нашарлаған жағдайда ядролық қаруын қолдануға жақындады. Пәкістанның сыртқы істер министрі тіпті «біздің арсеналымыздағы кез келген қаруды қолданамыз» деп ескертіп, Үндістанға қарсы ядролық соққы беруді ұсынды. Бұл мәлімдеме халықаралық қауымдастық тарапынан айыпталды, ал Пәкістан кейіннен оны жоққа шығарды. Бұл қақтығыс екі ядролық держава арасындағы жалғыз соғыс болып табылады. 2001–2002 жылдары Үндістан мен Пәкістан арасындағы шиеленіс екі ел арасындағы ядролық соғыс қаупін қайтадан күшейтті. Бұл қауіптерге қарамастан, соңғы жылдары Үндістан мен Пәкістан арасындағы қарым-қатынас жақсаруда. Алайда, 2008 жылдың 26 қарашасында Мумбайда болған террористик шабуылдардан кейін шиеленіс қайтадан күшейді. Әскери сарапшылардың пікірінше, әсіресе алаңдатарлық геосаяси мәселе – АҚШ пен Қытай Халық Республикасының Тайвань үшін күресі. Экономикалық факторлар әскери қақтығыс мүмкіндігін азайтыпты деген болжам бар, бірақ Қытайдың әскери күшінің артуы (әсіресе теңіз күшінің өсуі) және Тайвань тәуелсіздігіне кез келген қадамның бақылаудан шығуы мүмкін екеніне қатысты алаңдаушылықтар сақталып тұр. Израильдің 100 мен 400 арасында ядролық оқ-дәріге ие екеніне сенеді. Израиль Германиядан алған Dolphin кластың су асты кемелері ядролық оқ-дәрілерді тасымалдай алатын Popeye крылатымен жабдықталғаны айтылады, бұл Израильге екінші соққы беру қабілетін береді. Израиль бұрынғыда көптеген рет Жақын Шығыстағы көршілерімен (сондай-ақ Ливан мен Палестинадағы «мемлекеттік емес актілермен») соғысқан, ал оның кішкентай географиялық өлшемі мен халқының саны соғыс жағдайында Израиль қорғау күштерінің басқындыққа немесе басқа да қауіптерге ден қою үшін өте аз уақыты болуы мүмкін. Мұндай жағдай кейбір сценарийлерде ядролық соғысқа дейін жетеді. 2013 жылдың 7 наурызында Солтүстік Корея АҚШ-қа алдын ала ядролық соққы беру туралы мәлімдеме жасады. 9 сәуірде Солтүстік Корея шетел азаматтарын Оңтүстік Кореяны тастап кетуге шақырды, екі елдің де ядролық соғысқа жақын екенін мәлімдеді. 12 сәуірде Солтүстік Корея ядролық соғыстың орын алуы сөзсіз екенін мәлімдеді және Жапонияны алғашқы нысана ретінде белгіледі. 2014 жылы Ресей-Украина соғысынан кейін Ресей-АҚШ және Ресей-НАТО қарым-қатынастары нашарлаған кезде Ресейдің мемлекеттік телеарнасы «Россия 1» «Ресей – АҚШ-ты радиоактивті күлге айналдыра алатын жалғыз ел» деді. АҚШ Қорғаныс министрі Эш Картер Еуропадағы Ресей қаруын алдын ала жоюға мүмкіндік беретін жерден ұшырылатын крылатыларды орналастыруды ұсынды. 2017 жылдың тамызында Солтүстік Корея Гуам аймағына орташа қашықтықтағы баллистикалық зымырандарды ұшыруы мүмкін екенін ескертті, Солтүстік Корея мен АҚШ үкіметтері арасындағы қақтығыстардан кейін. Солтүстік Корея мен АҚШ арасындағы шиеленіс, екі елдің де бірін-біріне қарсы ядролық қару қолдануы мүмкін екені туралы мәлімдемелер, Гавайидегі дайындық деңгейін күшейтті. 2018 жылдың 13 қаңтарында Гавайидегі баллистикалық зымыран туралы хабарлама жалған екені анықталды. 2018 жылдың қазанында бұрынғы кеңес басшысы Михаил Горбачев АҚШ-тың Орташа қашықтықтағы ядролық күштер туралы шарттан шығуы «үлкен ойдың жұмысы емес» екенін айтты және «жаңа қарулану жарысы жарияланды» деді. 2019 жылдың басында әлемдегі 13 865 ядролық қарудың 90 пайыздан астамы Ресей мен АҚШ-қа тиесілі болды. 2019 жылы Владимир Путин Ресей АҚШ Еуропаға орташа қашықтықтағы ядролық зымырандарды орналастырса, оларды Ресей де орналастыратынын ескертті. Журналист Дмитрий Киселев АҚШ-тағы нысаналарды тізімдеді, оларға Пентагон, Кэмп-Дэвид, Форт-Ричи, Макклеллан әуе күштері базасы және...

Субстратегиялық пайдалану

Жоғарыда келтірілген мысалдар стратегиялық деңгейдегі ядролық соғысты, яғни тотал соғысты қарастырады. Дегенмен, ядролық державалар шектеулі масштабтағы әрекеттерді жүзеге асыруға қабілетті. "Стратегиялық емес қолданыс" терминіне "төмен өнімділіктегі" тактикалық ядролық қаруды немесе үлкен өнімділіктегі стратегиялық ядролық қаруды өте шектеулі рөлде пайдалану кіреді, бұл соғыс алаңындағы кең ауқымды стратегиялық ядролық қарулармен салыстырылғанда. Ұлыбританияның Парламенттік қорғаныс комитеті мұны "қарсыластың үстіне бір немесе шектеулі сандағы зымырандарды ұшыру арқылы саяси хабарламаны жеткізу, ескерту немесе нық қадамдарды көрсету" деп сипаттады. Қазіргі уақытта барлық ядролық державалардың тактикалық ядролық қарулары бар деп есептеледі, 1998 жылы тактикалық оқ-дәрілерін тоқтатқан Ұлыбританияны қоспағанда. Алайда, Ұлыбританияда өнімділігін өзгертуге болатын стратегиялық оқ-дәрілер бар, және бұл технология "стратегиялық", "стратегиялық емес" және "тактикалық" қарулар арасындағы айырмашылықты күңкірт етуге бейім. Американдық, француздық және британдық ядролық су асты кемелері осы мақсат үшін кем дегенде бірнеше зымыранды алып жүреді, бұл бір нысанаға қарсы бір килотоннаға (немесе одан да аз) дейін соққы беруге мүмкіндік береді. Тек Қытай Халық Республикасы мен Үндістан Республикасы ғана декларативтік, ешқандай шектеусіз, "алғашқы болып қолданбау" ядролық қару саясатын ұстанады. Үндістан мен Пәкістан тек сенімді ең төменгі детерренцияны сақтайды. Британ қорғаныс министрлігінің ядролық саясат жөніндегі бұрынғы директоры коммодор Тим Хейр "стратегиялық емес қолданысты" үкіметке "тотал стратегиялық соққыға барудан бұрын эскалация процесінде қосымша опцияны ұсынады, бұл қабылдауға келмейтін зиян келтіреді" деп сипаттады. Алайда, бұл стратегиялық емес мүмкіндік ядролық қаруды қолданудың "қабылдануын" арттыруы мүмкін деген сынға ұшырады. 2007 жылдан бері әлемдегі ядролық арсеналдың азаюымен қатар, барлық ядролық державаларда қалған стратегиялық қарулардың кішірейтіліп, жаңғыртылуы жүзеге асуда, олар көбірек "пайдалануға" ыңғайлы конфигурацияларға айналуда. Стокгольмдегі Халықаралық бейбітшілік зерттеу институтының пікірінше, бұл осы қаруды қолдануды қабылдауға болатын мәдениетті қалыптастырып, соғыс қаупін арттыруда, өйткені бұл заманауи қарулар суық соғыс кезеңіндегі көп мегатонналық оқ-дәрілер сияқты психологиялық детерренциялық құндылыққа ие емес. Көп жағынан, қазіргі террорлық тепе-теңдіктегі бұл өзгеріс 1950 жылдардағы Эйзенхауэрдің "жаппай жауап қайтару" доктринасынан "икемді жауап қайтару" доктринасына ауысудың толық қабылдануы ретінде қарастырылуы мүмкін, бұл АҚШ-тың ядролық соғыс жоспарында/SIOP-та әр он жыл сайын маңыздырақ болып келеді. Мысалы, 1996 жылы АҚШ жаппай қырып-жоятын қарумен қаруланған мемлекеттік емес тұлғаларға ("террористерге") қарсы өз ядролық қаруын бағыттауға рұқсат ететін саясатты қабылдады. Ядролық қаруды тактикалық қолданудың тағы бір аспектісі - мұндай қаруды теңізде жер үсті және су асты кемелеріне қарсы қолдану. 1992 жылға дейін АҚШ Әскери-теңіз күштерінің кемелері (және олардың ұшақтары) бомбалар, ракеталар (бағытталатын және бағытталмайтын), торпедалар және тереңдіктегі зарядтар сияқты әртүрлі қаруларды қолданды. Мұндай тактикалық теңіз ядролық қаруын қақтығыстың басында қолдану ыңғайлы деп саналды, өйткені азаматтық құрбандар азырақ болады. Көптеген жоспарлаушылар мұндай қолдану тез арада кең ауқымды ядролық соғысқа ұласуы мүмкін деп қорқып отырды. Бұл жағдай әсіресе теңіздегі осындай қару-жарақтар АҚШ Әуе күштері мен Армиясының ядролық қаруларына қосылған рұқсат ету әрекеті байланысымен қамтамасыз етілген кепілдіктермен шектелмегендіктен нашарлады. Басқа ядролық державалардың теңіз күштері әлі күнге дейін теңізде тактикалық ядролық қаруды пайдаланып жүргені белгісіз. 2018 жылғы АҚШ-тың ядролық ұстанымын шолу АҚШ-тың ядролық детерренциясының қосымша қабаттары ретінде стратегиялық емес ядролық қаруға ие болу қажеттігін атап өтті.

Ядролық терроризм

Ядролық терроризмді мемлекеттік емес ұйымдар немесе тұлғалар (тіпті жеке адамдар) ядролық үдеріс туралы ойлауда көбінесе белгісіз және жеткіліксіз зерттелген фактор болып табылады, себебі ядролық қаруға ие мемлекеттер өш алуға ұшырауы мүмкін, ал мемлекеттік емес немесе трансмемлекеттік тұлғалар одан азат болуы мүмкін. КСРО-ның ыдырауы бұрынғы кеңестік ядролық қарудың қара нарықта қолжетімді болуы мүмкін деген мүмкіндікке әкелді (сонымен қатар «бос ядролық қарулар» деп те аталады). Пәкістан сияқты салыстырмалы түрде тұрақсыз үкіметтері бар жаңа ядролық державаларда ядролық қарудың қауіпсіздігіне қатысты бірқатар алаңдаушылықтар білдірілді, бірақ әр жағдайда осы елдердің мәлімдемелері мен дәлелдері, сондай-ақ елдер арасындағы ынтымақтастық бағдарламалары арқасында осы қорқыныштар белгілі бір деңгейде шешілді. Дегенмен, көптеген сарапшылардың пікірінше, соңғы жылдары ядролық қарудың қауіпсіздігі төмендеп, террористер немесе басқалар ядролық қаруды, әскери қолданысқа жарамды технологияны немесе ядролық материалдар мен отынды бақылауға (немесе пайдалануға) тырысуы мүмкін деген алаңдаушылық сақталуда. Ядролық терроризмнің тағы бір мүмкін қаупі – конвенциялық жарылғыш заттарды қолданып, кең аумаққа радиоактивті материалдарды таратуға арналған құрылғылар, яғни «кір бомбалар». «Кір бомбаның» жарылуы ядролық жарылысқа әкелмейді және көптеген адамдарды өлтіруге немесе жарақаттауға жеткілікті радиация шығармайды. Алайда, бұл ауқымды бұзылыстарға және ықтимал өте қымбат деконтаминация процедураларына және қауіпсіздік шараларын күшейтуге қажетті шығындарға әкелуі мүмкін. Радиоактивті материалдар мақсатты өлтірулер үшін де қолданылуы мүмкін. Мысалы, Александр Литвиненконың улануы медицина мамандарымен «қауіпті оқиға: ядролық терроризм дәуірінің басталуы» деп сипатталды.

Тірі қалу

Ядролық қаруды қолдану салдарының болжамдарында қысқа мерзім ішінде миллиондаған қала тұрғындарының қаза болуы қарастырылады. 1980-ші жылдардағы кейбір болжамдар одан да әрі барып, толыққанды ядролық соғыстың адамзат тегінің жойылуына әкелуі мүмкін екенін айтқан. Суық соғыс кезеңіндегі бірқатар жарияланымдар, азаматтардың көп бөлігінің тіпті толыққанды ядролық соғыстан да аман қалуына мүмкіндік беретін дайындықтарды ұсынды. Олардың ең танымалдарының бірі – «Ядролық соғыстан аман қалу дағдылары». Ядролық қарудың ең кең таралған екі салдары – жарылыс және жылулық толқынынан зақымдану мен өлімді болдырмау үшін, мектеп оқушылары сол атаумен шыққан суық соғыстың ерте фильмдері арқылы «жасырыну және қорғану» тактикасын үйренді. Мұндай кеңестер қазір де ядролық терроризм қаупі болған жағдайда берілуде. Пруссия көгі (немесе «Радиогардаза»), калий йодиді және DPTA сияқты заттар АҚШ-та радиоактивті изотоптардың зиянды әсерінен ішкі органдарды қорғауға арналған дәрілік заттар ретінде сақталған. Ядролық соғыстан кейін тамақтану режимін өзгертуге бейімделу және тағамдық ресурстармен қамтамасыз ету туралы жарияланымдар, әсіресе ауыл шаруашылығы радиоэкологиясына назар аудара отырып, RAND корпорациясының «Шабуылдан кейінгі ортада тамақтану» еңбегін қамтиды. Ұлыбритания үкіметі ядролық шабуыл кезінде пайдалану үшін, жарылыстан бұрын төрт минуттық ескерту беруді күтіп, халықты ескерту жүйесін жасады. АҚШ-тың күтімі бойынша, ескерту уақыты құрлықтағы зымырандар үшін жарты сағат, ал су астындағы қарулар үшін үш минуттан кем болуы мүмкін. Көптеген елдер ядролық шабуыл немесе осыған ұқсас апаттардан кейін үкіметтің жұмысын жалғастыру жоспарларын жасап жүр. Бұл жоспарлар, үкімет басшылығының қандай да бір түрін сақтап қалуға бағытталған белгілі бір «аман қалған» тұлғадан бастап, Кеңес Одағының барлық басшылығы жойылған жағдайда да жауап беруге мүмкіндік беретін «өлген қол» жүйесіне дейін жетеді. Ядролық су асты кемелеріне соңғы тапсырыстар беріледі: жаудың ядролық соққысы үкіметті жойған жағдайда қандай әрекеттер жасау керектігі туралы нұсқаулар. Әлемнің көптеген елдері табиғи және техногендік апаттардан аман қалу мүмкіндігін арттыру үшін маңызды шаралар қабылдады. Мысалы, Солтүстік Кореяның Пхеньян қаласындағы метро станциялары жер астында салынды және соғыс жағдайында ядролық баспана ретінде қызмет етуге арналған, әр станцияның кіреберісі қалың болаттан жасалған жарылыс есіктерімен жабдықталған. Жеке қаржыландырылатын баспаналардың мысалы – Канаданың Онтарио провинциясындағы Ark Two Shelter, ал автономды баспаналар соғыстан кейінгі байланыс пен қайта құруға баса назар аудара отырып салынған. Швейцариядағы үйлердің көпшілігінде жер астындағы жарылысқа және радиацияға қарсы баспана бар. Елде мұндай баспаналардың жеткілікті саны бар және олар халықтың санын асып түсе алады. Жоғарыда сипатталған ядролық баспаналар ядролық апат кезінде қауіпті радиациядан ұзақ мерзімді қорғаудың ең тиімді тәсілі болса да, медициналық және қауіпсіздік қызметкерлеріне қауіпсіз түрде көмек көрсету үшін жылжымалы қорғау жабдықтары да қажет. Сыртқы сәулелену ортасынан радиоактивті материалдың жиналуына қарсы қорғану үшін көптеген негізгі қалқандық стратегиялар бар. Ішкі жиналудан қорғайтын респираторлар радиоактивті материалды тыныс алу және жұту арқылы денеге енуіне жол бермеу үшін, ал тері, шаш және киім сияқты сыртқы құрылымдарға материалдың жиналуына қарсы қорғау үшін дермалық қорғау құралдары қолданылады. Бұл қорғану шаралары сәулелену деңгейін азайтуға көмектеседі, бірақ гамма сәулесінен тиімді қорғауды қамтамасыз етпейді. Әрине, бүкіл денені жоғары энергиялы гамма сәулесінен қорғау оңтайлы, бірақ жеткілікті қорғаныс деңгейін қамтамасыз ету үшін қажетті масса функционалдық қозғалысты мүмкін емес етеді. Жақында жүргізілген ғылыми зерттеулер гамма сәулеленуіне қарсы тиімді қорғану стратегиясы ретінде дененің ішінара қорғалуын көрсетті. Бұл тұжырымдама радиоактивті сезімтал органдар мен тіндерге жеткілікті қорғаныс беруге негізделген, бұл жоғары дозалы гамма сәулеленуінен туындайтын ең шұғыл қауіп – жедел сәулелену синдромының пайда болуын кейінге қалдыруға бағытталған. Жедел сәулелену синдромы – жоғары энергиялы сәулеленудің әсерінен сүйек кемігінің зақымдануы салдарынан туындайтын ауру. Сүйек кемігіндегі гематопоэтикалық дің жасушаларының регенеративті қасиеттеріне байланысты, тек қана денедегі зақымдалған жерлерді қалпына келтіруге жеткілікті мөлшерде сүйек кемігін қорғау қажет. Денедегі сүйек кемігінің 50% құрсақ аймағында орналасқан, ол басқа радиоактивті сезімтал органдарға жақын болғандықтан, төменгі денеге қорғаныс беру – басты мақсат ретінде қарастырылады.

Көркем шығармаларда

Ядролық соғыс және қару-жарақ – фантастикалық әдебиеттің тұрақты элементтері.