Ли Юаньхун: Қытай Республикасының төртінші президенті

Кіріспе

Тан әулетінің қанағаткері Қытай Республикасының төртінші президенті Ли Юаньхоң (; әдепті аты Сунцин 宋卿) (19 қазан 1864 – 3 маусым 1928) – Цин әулеті және Қытай Республикасы кезеңіндегі қытай саясаткері. Ол 1916-1917 және 1922-1923 жылдары Қытай Республикасының президенті болды.

Ерте өмір

Хуанпи, Хубэйдің тумасы, ол Тайпин көтерілісінің Цин ветераны Ли Чаосянның ұлы. 1889 жылы Тяньцзинь әскери-теңіз академиясын бітіріп, Бірінші Қытай-жапон соғысында инженер болып қызмет етті. Оның крейсері батып, ол жүзе алмайтындықтан, құтқару белбеуінің арқасында аман қалды. Кейіннен ол Хубэй жаңа армиясына қосылып, Ханкоудағы жоғары әскери шенді офицер болды. 1910 жылы ол өзінің 21-ші аралас бригадасына енген революциялық ұйымдарды таратуға тырысты. Ол құпия әрекеттермен ұсталғандарды қамаған жоқ, оларды жұмыстан ғана шығарды.

Ұлттық танымалдылығы

1911 жылы Синхай төңкерісі басталғанда, Вучаң көтерілісшілеріне басшылық ету үшін беделді жоғары шенді офицер қажет болды. Ли өте құрметті, Теміржол қорғау қозғалысын қолдаған және ағылшын тілін білген, бұл шетелдік мәселелермен айналысуда тиімді болар еді. Ол әйелі төсегінің астынан тартылып шығарылып, қару қолданып, Хубэйдің уақытша әскери губернаторы болуға мәжбүр болды, тіпті ол көтерілісшілердің бірнешеуін өлтіргеніне қарамастан. Бастапқыда қарсылық білдіргенімен, төңкеріс күшейгеннен кейін ол оны қабылдады және 30 қарашада Қытайдың әскери губернаторы болып тағайындалды. Цинь үкіметінің премьер-министрі Юань Шикай 4 желтоқсанда онымен келісімге келді. Ли көтерілісшілер армиясына басшылық еткен кезде, Революциялық одақтың Сунь Ятсені 1912 жылғы 1 қаңтарда Нанкинде алғашқы уақытша президент болды. Ли президенттікке үміткер болу үшін «Халық қоғамын» құрды. Осы уақытта солтүстік әлі де Цинь әулетінің билігінде болды. Келіссөздер нәтижесінде Сунь президенттікке Юань Шикайды тағайындады, ал Ли вице-президент қалды. Бұл Цинь әулетінің құлауына және Солтүстік және Оңтүстік Қытайдың бірігуіне әкелді. Кейін «Халық қоғамы» Юань Республикалық партиясымен бірікті. 1913 жылы ол Лиан Цычаоның Демократиялық партиясымен бірігіп, Республикашылдарды біріктіріп, Прогрессивтік партияны құрды. Прогрессивтіктер Сунь басқаратын оппозициялық ұлтшылдардың ең ірі қарсыластары болды. Ол Екінші революция кезінде Юаньды Суньға қарсы қолдады, бұл оған бұрынғы серіктерінің ашуын тудырды. Юань президенттік төңкеріс жасағаннан кейін Ли әлеуетті қауіп деп есептеліп, Пекинге қамалды, онда ол Юаньтың ықпалында пассивті бақылаушы болды. Юань Лиге толық сенбеді, өйткені ол Бейян армиясының ішкі шеңберінен емес еді және бұрынғы революционерлермен байланысы болды. Дегенмен, Юань өз ұлын Лидің қызына үйлендіріп, олардың арақатынасын нығайтты. Ли вице-президент лауазымын және құрметін сақтап қалды, бірақ билігі болмады. Кейбір топтар 1916 жылы Юань өзін император деп жариялағанда Лиге президенттікке талап қоюға шақырды. Ол өміріне қауіптің бар екенін ескере отырып, бас тартты, сонымен қатар Юаньдың Қытай империясында (1915-16 жж.) берген ханзада титулын қабылдамады, бұл шешім оның кейінірек беделін арттырды. Ли монархиялық кезеңде және Юань қайтыс болғанға дейін өз резиденциясында өздігінен оқшауланды.

When the Xinhai Revolution of 1911 broke out, the Wuchang mutineers needed a visible high ranking officer to be their figurehead. Li was well respected, had supported the Railway Protection Movement, and knew English, which would be useful in dealing with foreign concerns. He was reportedly dragged from hiding under his wife's bed and forced at gunpoint to be the provisional military governor of Hubei despite killing several of the rebels. Though reluctant at first, he embraced the revolution after its growing momentum and was named military governor of China on 30 November. Qing Premier Yuan Shikai negotiated a truce with him on 4 December. While Li commanded the rebel army, Sun Yat sen of the Revolutionary Alliance became the first provisional president in Nanjing on 1 January 1912. Li was made vice president as a compromise and he formed People's Society to campaign for the presidency. Meanwhile, the north was still under the control of the Qing. A negotiation made Sun step down in favor of Yuan Shikai as president with Li keeping his vice presidency. This ended the Qing dynasty and reunified north and south China. People's Society later merged with the pro Yuan Republican Party. In 1913, he combined the Republicans with Liang Qichao's Democratic Party to form the Progressive Party. The Progressives became the biggest rivals to the opposition Nationalists led by Sun. He supported Yuan against Sun during the Second Revolution which earned him the enmity of his former comrades. When Yuan pulled off his presidential coup, Li was viewed as a potential threat and confined in Beijing where he became a passive bystander under Yuan's grip. Yuan could never fully trust Li because he wasn't a protégé within the Beiyang Army's inner circle and because of his past association with the revolutionaries. Nevertheless, Yuan married his son to Li's daughter to strengthen their ties. Li kept his office and honors as vice president but had no power. Some factions called on Li to claim the presidency when Yuan crowned himself emperor in 1916. He refused for fear of his life but he also declined the aristocratic title of Prince granted by Yuan in the Empire of China (1915–16), a decision which would help his standing later on. Li remained in self imposed isolation at his residence during the monarchic period, and until the death of Yuan.

Президенттік және кейінгі өмір

Ли 1916 жылдың 7 маусымынан 1917 жылдың 17 шілдесіне дейін президент қызметін атқарды. Юань қайтыс болғанда, ол премьер-министр Дуан Цируй және Сюй Шичанмен бірге Лидің есімін атаған өсиетнама қалдырды. Бұл өсиет Кангси императоры бастаған императорлық дәстүр болды және республикада конституциялық мәні болмады. Дегенмен, Бейяң генералдары Лиді кеңсеге таңдады, өйткені ол оңтүстік провинциялардағы көтерілісшілерге қабылданды. Ли 1912 жылғы конституциялық тәртіпке оралуға тырысты, бірақ нақты билік Дуанның қолында болды. Қытай Республикасының Ұлттық жиналысы 1916 жылдың 1 тамызында, екі жарым жыл бұрын таратылғаннан кейін қайтадан шақырылды. Дуан Қытайды Бірінші дүниежүзілік соғысқа тартуға ынта білдірді, бірақ Ли одан күдіктенді. Олар Дуанның Германиямен қарым-қатынасты үзу туралы шешіміне қатысты күрт пікір келіспеді. Ли 1917 жылдың 23 мамырында Дуанды отставкаға кетуге мәжбүр етті, оның Жапониядан алған құпия қарыздары әшкере болды. Дуан күштерін жинау үшін Тяньцзиньге қашып кетті, ал көптеген генералдар үкіметті тастап кетті. Жауап ретінде Ли генерал Чжан Сюньнен көмек сұрады. Чжан парламентті таратуды талап етті, ол 13 маусымда мақұлданды. Құпия түрде Германияны қолдаған Чжан 1917 жылдың 14 маусымынан 12 шілдесіне дейін Пекинге күтпеген шабуыл жасады және президентті тұтқынға алды. Содан кейін Чжан 1 шілдеде император Пуйи мен Цин әулетін қалпына келтіруге тырысты, бұл оның көптеген қолдаушыларын жоғалтуына әкелді. Лиді жапон елшілігінен босатып, Дуаннан республиканы құтқару үшін көмек сұрады. Дуан екі апта ішінде Чжанды құлатып, 12 шілдеде республиканы қалпына келтірді; Дуан өзі 14 шілдеде премьер-министр болып қайта тағайындалды. Вице-президент Фэн Гочжан Нанкинде президент міндетін атқарушы болды. 17 шілдеде соңғы оқиғалардан күйзелген Ли ресми түрде отставкаға кетіп, зейнеткерлікке Тяньцзиньге көшті. Ол 1922 жылдың 11 маусымынан 1923 жылдың 13 маусымына дейін Қытай президенті болып қайта тағайындалды, кейін Цао Кунь президент Сюй Шичанды қызметтен шығарды. Ли барлық фракциялардың құрметтейтін және елді біріктіруге үміттенгендігі үшін таңдалды. Ол әскери күштерді тарату жөніндегі жеке келісімдерді ғана қабылдады, бірақ олар орындалмады. Өзінің алғашқы мерзімінде болғандай, ол бастапқы Ұлттық жиналысты қайта шақырды, бірақ бұрынғыдан да бейқұмар болды. Ол беделді сарапшылардан тұратын «Талантты адамдар кабинетін» құрды, бірақ ол қаржы министрін парақорлық үшін тұтқындағаннан кейін, күмәнді дәлелдерді тексергеннен кейін ыдырады; сот айыптауды жоққа шығарды. Цао жақын арада президенттік амбицияларын ұстанды және Лиді биліктен шығару үшін наразылықтарды ұйымдастырды. Цао тіпті оны импичментке тарту үшін жиналысқа пара беруге тырысты. Ли астананы тастап кеткен кезде, президенттік мөрді өзімен алып кетуге тырысты, бірақ тоқтатылды. Ол емделу үшін Жапонияға қашып, 1924 жылы Тяньцзиньге оралды, онда кейін қайтыс болды. 1935 жылы салынған және 2011 жылы қалпына келтірілген оның мазары Ухань қаласындағы Орталық Қытай нормалық университетінің кампусында орналасқан. Ол Ву Цзинцзюньге (1870-1930) үйленген және төрт баласы болған.

Li served as president from 7 June 1916 to 17 July 1917. When Yuan died, he left a will containing Li's name along with Premier Duan Qirui and Xu Shichang. The will was an imperial tradition started by the Kangxi Emperor, and was not constitutional in the republic. Nevertheless, the Beiyang generals pressed Li into office, since he was acceptable to the rebellious southern provinces. Li tried to return to the 1912 constitutional arrangement, but Duan held the real power. The National Assembly of the Republic of China reconvened on 1 August 1916, after having been disbanded over two and a half years earlier. Duan was eager to pull China into World War I but Li was more hesitant. They conflicted greatly over Duan's decision to cut ties with Germany. Li forced Duan to resign on 23 May 1917, when the premier's secret loans from Japan were exposed. Duan fled to Tianjin to muster his forces, and most generals abandoned the government. In response, Li asked General Zhang Xun for assistance. In exchange, Zhang asked for the dissolution of parliament which was granted on 13 June. Zhang, who was secretly pro German, unexpectedly occupied Beijing from 14 June to 12 July 1917 and kept the president prisoner. Zhang then proceeded with a move that would undermine most of his support when he attempted to restore Emperor Puyi and the Qing dynasty on 1 July. Li was released to the Japanese legation where he asked for Duan's assistance in saving the republic. Duan overthrew Zhang within two weeks, and restored the republic by 12 July; Duan himself was reinstated as premier by 14 July. Vice President Feng Guozhang was made acting president in Nanjing. On 17 July, distraught from recent events, Li officially resigned from office and moved to Tianjin in retirement. He served again as president of China between 11 June 1922 and 13 June 1923 after Cao Kun forced out President Xu Shichang. Li was chosen because he was respected by all of the factions and was hoped to reunify the country. He accepted only with the private assurances that warlord forces be disbanded; they were never honored. Like his first term, he called back the original National Assembly but he was even more powerless than before. He organized the "Able Men Cabinet" consisting of prestigious experts but it became undone when he arrested the finance minister for graft after examining rumours and circumstantial evidence; a court threw out the charges. Cao soon harbored presidential ambitions himself and orchestrated strikes to force Li out of office. Cao went as far as trying to bribe the assembly into impeaching him. When Li was vacating the capital, he attempted to take the presidential seal with him but was intercepted. He fled to Japan for medical treatment and returned to Tianjin in 1924 where he later died. His tomb, built in 1935 and restored in 2011, is situated on campus of Central China Normal University in Wuhan. He married Wu Jingjun (1870 1930) and had four children.