Ришелье герцогы: Француз саяхатшысы және мемлекеттік қайраткері

Кіріспе

Француз саясаткері (1766–1822), Ришелье атымен танылған басқа да ер адамдар

Арман Эммануэль Софи Септимания де Вигнеро дю Плесси, 5-ші Ришелье және Фронсак герцогы (25 қыркүйек 1766 – 17 мамыр 1822), Бурбон монархиясы қайта орнатылған кездегі француз мемлекет қайраткері болды. 1788 жылға дейін Чинон графы титулымен, ал 1791 жылға дейін Фронсак герцогы болып белгілі болды, содан кейін әкесінен Ришелье герцогы титулын мұраға алды. Француз революциялық және Наполеон соғыстары кезінде монархист ретінде Ресей императорлық армиясында жоғары шенді офицер болып қызмет етіп, генерал-майор шеніне жетті. Бурбон монархиясы қайта орнатылғаннан кейін отанына оралып, Францияның премьер-министрі қызметін екі рет атқарды.

Алғашқы жылдар

Ол Парижде Ришельедің 4-ші герцогы Антуан де Вигнеро дю Плессидің және оның әйелі Аделаида де Гоффорттың ұлы болып дүниеге келді. Оның әкесі Франция королі Людовик XV-нің сүйіктісі, 3-ші Ришелье герцогы Арман де Вигнеро дю Плессидің ұлы және мұрагері еді. Өзінің атақты әдепкі бабасының өмірінде ол граф де Чинон атағымен танылды. 1782 жылдың 4 мамырында он бес жасында Александрин Розалия Сабина де Рошешуар Фаудоасқа (13 желтоқсан 1768 – 9 желтоқсан 1830), он төрт жастағы денесі кеміс балаға үйленді. Тойдан кейін Чинон бірден ұстазымен бірге Женева, Флоренция және Вена қалаларына саяхатқа шықты. Розалидің дене мүкіс болғандықтан, неке толыққанды болуы екіталай еді. Ұзақ жылдар бойы ажырасып өткен, ұзақ некелерінде екеуі бір-бірімен тек ресми қарым-қатынаста болды. Үш жылдық шетелдік саяхаттан кейін ол Мария Антуанеттаның драгун полкіне қабылданды, ал келесі жылы король Людовик XVI-ның жанындағы премьер-джентльмен де ла шамбр ретінде соттағы қарт бабасының орнын иеленді. Версаль сарайында оның міндеті – патшаға күнделікті ритуалдық лейвер және куше рәсімдері кезінде қызмет ету болды. Жасы келгеніне қарамастан, ол сарайда пуритандық қатаңдығымен танымал еді. 1788 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, Ришелье герцогтігіне әкесі мұрагер болған соң, Чинон Фронсак герцогы (duc de Fronsac) ретінде белгілі болды. 1789 жылға қарай ол Эстерхази гусар полкінің капитаны болды. Сол жылдың 5 қазанында ол Версальге шабуыл басталғанда Паризде болды. Патшалық отбасының қауіпсіздігін ойлап, ол өзін халықтың бірі етіп жамылып, патша мен патшайымды ескерту үшін Версальге жаяу бет алды. Жолдағы көпшілік адамдардың арасынан өте алмағандықтан, ол орман арқылы қысқа жолмен жүрді. Ол ашулы халық сарайға жиналғанда келді. Ол дереу патшайымға барып, оны патшаның пәтеріне паналауға көндірді.

He was born in Paris, the son of Antoine de Vignerot du Plessis, 4th Duke of Richelieu, and of his wife, Adélaïde de Hautefort. His father was the son and heir of King Louis XV of France's favourite, Armand de Vignerot du Plessis, 3rd Duke of Richelieu. Known by the courtesy title of comte de Chinon during the lifetime of his distinguished grandfather, he was married on 4 May 1782 at the age of fifteen to Alexandrine Rosalie Sabine de Rochechouart Faudoas (13 December 17689 December 1830), a hunchbacked child of fourteen. Immediately after the wedding, Chinon embarked upon the Grand Tour with his tutor, visiting the cities of Geneva, Florence and Vienna. Because of Rosalie's deformity, it is unlikely the marriage was ever consummated. During their long marriage, which was often punctuated with periods of extended separation, the two were never more than formal with each other. After three years of foreign travel, he entered Queen Marie Antoinette's Regiment of Dragoons and the next year assumed his aged grandfather's place at court as a premier gentilhomme de la chambre to King Louis XVI. At the Palace of Versailles, it was his duty to attend the King during the highly ritualized daily lever and coucher ceremonies. Despite his young age, he had a reputation at court for puritanical austerity. After his grandfather died and his father succeeded to the dukedom of Richelieu in 1788, Chinon became known as the Duke of Fronsac (duc de Fronsac). By 1789, he was a captain in the Esterhazy Regiment of Hussars. On 5 October of that year, he was in Paris when the March on Versailles began. Worried about the safety of the royal family, he disguised himself as one of the crowd and started out on foot to Versailles in order to warn the King and Queen. Unable to break through the large number of people on the road, he took a shortcut through the woods. He arrived just as the angry mob was converging on the palace. He went immediately to the Queen and convinced her to seek refuge in the King's apartments,

Жер аудару

Мария Антуанеттаның тапсыруымен ол 1790 жылы Парижден Венаға, француз төңкерісінің соңғы оқиғаларын оның ағасы, Киелі Рим императоры Иосиф II-мен талқылау үшін кетті. Алайда, Иосиф қайтыс болды. Оның орнына Ришелье Франкфуртта жаңа император Леопольд II-нің тәж кигізу салтанатына қатысып, содан кейін Габсбургтер сарайын Венаға ертіп келді. Венада ол австриялық дипломат, принц де Линьнің ұлы, принц Шарль де Линьмен достығын қайта жаңартты. Екеуі де Ресей императорлық армиясына ерікті болып қосылуға келісті. Олар тағы бір досы, граф де Ланжеронмен бірге 21 қарашада Молдавиядағы Бендердегі ресейлік штаб-пәтерге жетті. Үшеуі де Александр Суворовтың Измаилды басып алуына куә болды. Сол шайқастағы қызметі үшін Фронсак Ресей императрицасы Екатерина Ұлынан Святого Георгия орденімен және алтын қылышпен марапатталды. 1791 жылдың ақпанында әкесінің қайтысымен ол Ришелье герцогы атағын мұраға алды. Әртүрлі ақсүйектердің патшалық сарайда қызмет етуге құлшыныс танытпауы себепті, король Людовик XVI оны жақын арада Парижге шақырды, ол Тиульери сарайындағы премьер джентльмен лауазымын қайта иеленуі тиіс еді. Алайда, ол 1791 жылдың 20 маусымы күні Вареннеге жасалған қашқындар жоспары туралы сотта жеткілікті сенімділікке ие болған жоқ. Парижді дүрліктірген төңкерісшіл қозғалысқа қарсы корольге көмектесудегі рөлінің күрсініп бара жатқанын сезінген Ришелье шілде айында Ұлттық құрылтайдан корольдік рұқсатымен Венаға дипломат ретінде оралуға қажетті паспорт алды. Бірақ Австрияда қысқа уақыт болғаннан кейін Ришелье Людовик XVI-ның туысы, Конде принці басқарған контрреволюциялық эмигрант армиясына қосылды, олардың штаб-пәтері Германияның шекаралық қаласы Кобленцте орналасқан еді. Кейін Конденің әскері бірнеше жеңіліске ұшырағаннан кейін Екатерина Ұлы Кондеге бағынышты офицерлерге өз армиясында лауазым ұсынды. Ришелье келісім берді. Ресей армиясында ол генерал-майор шеніне жетті, бірақ кейін Екатеринаның ізбасары, император Павел I-нің орынсыз сөгісінен кейін отставкаға шықты. Алайда, Павелдің 1801 жылы өлтірілуінен кейін оның болашағы жақсарды. Ресейдің жаңа императоры Александр I оның досы болды. Ришелье Францияға заңды түрде оралуға тыйым салынған эмигранттар тізімінен өшірілуі, оны Ришелье бұрын Наполеон Бонапарттан алуға тырысқан еді, Александрдың жаңа үкіметінің өтініші бойынша мақұлданды және 1803 жылы Александр оны Одессаның губернаторы етіп тағайындады. Екі жылдан кейін ол Осман империясынан жақында басып алынған және Жаңа Ресей деп аталған, Херсон, Екатеринослав және Қырым аймақтарын қамтитын үлкен аумақтың генерал-губернаторы болды. Ол 1806-1812 жылдардағы орыс-түрік соғысында дивизияға қолбасшылық етті және Кавказға жиі экспедициялар ұйымдастырды. Ришелье 1812 жылдың күзінде Одессаны шалқыған Осман обасы эпидемиясы кезінде белсенді рөл атқарды. Карантин талаптары мен еркін сауда арасындағы келісімге келуге жасалған әрекеттерге қарсы шығып, Санкт-Петербургтегі санитария жөніндегі жоғарғы комиссар, принц Куракин Ришелье берген бұйрықтарды жоққа шығарды. Өзінің он бір жылдық басқару кезеңінде Одессаның көлемі мен маңызы арта түсті, халық саны бойынша империядағы үшінші ірі қалаға айналды. Алғыс айтқан Одесса тұрғындары 1828 жылы оған қоладан ескерткіш орнатты. Осы ескерткіш – Ришелье мүсінімен әйгілі Одесса баспалдағы.

On Marie Antoinette's direction, he left Paris in 1790 for Vienna to discuss the recent events of the French Revolution with her older brother, the Holy Roman Emperor Joseph II. Before he got there, however, Joseph died. Instead, Richelieu attended the coronation of the new Emperor, Leopold II, in Frankfurt and then followed the Habsburg court back to Vienna. There, he renewed a friendship with Prince Charles de Ligne, the son of the Austrian diplomat, the Prince de Ligne. Together, they decided to join the Imperial Russian Army as volunteers. Accompanied by another friend, the Comte de Langeron, they reached the Russian headquarters at Bender, Moldavia on 21 November. The three were present at Alexander Suvorov's capture of Izmail. For his service in that battle, Fronsac was decorated by the Russian Empress Catherine the Great with the Order of St. George and given a golden sword. On the death of his father in February 1791, he succeeded to the title of Duke of Richelieu. Because of an unwillingness on the part of various nobles to serve in the royal household, King Louis XVI soon afterwards summoned him back to Paris in order for him to resume his position as a premier gentilhomme at the Tuileries Palace. He was not, however, sufficiently in the confidence of the court to be informed of the projected flight to Varennes on the night of 20 June 1791. Feeling that his role at court was useless in helping the King deal with all the revolutionary agitation that was embroiling Paris, Richelieu in July obtained with royal permission a passport from the National Constituent Assembly in order to return to Vienna as a diplomat. After a short stay in Austria, however, Richelieu joined the counter revolutionary émigré army of Louis XVI's cousin, the Prince of Condé, which was headquartered in the German frontier town of Koblenz. Later, after Condé's forces had suffered several defeats, Catherine the Great offered positions in her army to the officers serving under Condé. Richelieu accepted. In the Russian army, he achieved the rank of Major General but later resigned his commission after what he considered an unwarranted reprimand by Catherine's successor, Emperor Paul I. His prospects brightened, however, after Paul was murdered in 1801. The new Russian emperor, Alexander I, was one of his friends. The erasure of Richelieu's name from the list of prohibited émigrés who could not legally return to France, which Richelieu on his own had previously been unable to secure from Napoleon Bonaparte, was accorded on the request of Alexander's new government, and in 1803 Alexander appointed him Governor of Odesa. Two years later, he became Governor General of a large swathe of land recently conquered from the Ottoman Empire and called New Russia, which included the territories of Kherson, Ekaterinoslav and the Crimea. He commanded a division in the Russo Turkish War, 1806 1812, and was engaged in frequent expeditions to the Caucasus. Richelieu played a role during Ottoman plague epidemic which hit Odesa in the autumn 1812. Dismissive of any attempt to forge a compromise between quarantine requirements and free trade, Prince Kuriakin (the Saint Petersburg based High Commissioner for Sanitation) countermanded Richelieu's orders. In the eleven years of his administration, Odesa greatly increased in size and importance, eventually becoming the third largest city in the empire by population. The grateful Odessans erected a bronze monument to him in 1828. These are the famous Odesa Steps, crowned by a statue of Richelieu.

Францияға оралу

Ришелье 1814 жылы Францияға оралды. Наполеон Эльбадан қайтып келгенде, ол Людовик XVIII-ді Лилльге дейін сүйемелдеді. Ол Ресей армиясына қайта қосылу үшін Венаға қайтуды жөн көрді, өйткені жаңа король мен Францияның мүддесіне ең жақсы қызмет ете алатынын Александр император штаб-пәтеріне бекіну арқылы сезінді. Ришелье мінезі мен оның бұрынғы әрекеттері Бурбон монархиясының қайта орнатылуының басында монархия үшін құнды қолдау көрсетті. Ол өзінің тартылып алынған мүлкінің көп бөлігін қайта алмаса да, ұзақ жылдар бойы Ресейде жер аударылған кезінде араласпаған және интригалар жасаған эмигранттардың ашу-ызасына ортақтаспады. Әсіресе, ол француз революциясының жұмысын кері қайтару мүмкіндігі туралы олардың іллюзияларын бөліспеді. Ресей императорының жеке досы ретінде оның одақтастар кеңесіндегі ықпалы үлкен пайда келтірді. Дегенмен, осы фактіге қарамастан, ол бұрынғы революционер және Бонапартшы Талейранның министрлігіндегі лауазымнан бас тартты, Франциядан ұзақ болғанын және оның жағдайларын білмейтінін айтты. Бірақ Талейранның жаңа ультрароялистік депутаттар палатасының (әйгілі «табуға келмейтін палата») ашылу сессиясы алдында отставкаға кеткеннен кейін, Ришелье (Маттьё де Монморенсидің көптеген шақыруларынан кейін) Талейранның орнын Францияның премьер-министрі ретінде иеленуге шешім қабылдады, бірақ – өзі айтқандай – өзінің бірде-бір әріптесінің бетін білмейтін еді. 1815 жылдың 26 қыркүйегінде ол Президент де Консель (Премьер-министр) болып тағайындалды және 1818 жылдың 29 желтоқсанына дейін осы лауазымда қалды, содан кейін оның орнын Жан Жозеф Дессоль басты. Осы кезеңде ол Сыртқы істер министрінің міндетін де атқарды. Франция одақтас әскерінің оккупациялық жүгінен осылай тез арада құтылуының басты себебі оның күш-жігері болды. Осы мақсатқа жету үшін ол 1818 жылы Экс-ла-Шапель конгресіне қатысты, онда Францияда революциялық қозғалыс қайта жанданған жағдайда одақтастар Францияның ішкі ісіне араласуға уәде бергені туралы құпия хабарлады. Осы сенімді білу арқасында ол сол жылдың желтоқсан айында сайлау заңын өзгертуді қолдаудан бас тартқан әріптестерінің салдарынан қызметтен кетті. Патшаның жүйесіндегі Берри герцогының өлтірілуінен және Деказдың отставкаға кетуінен кейін, ол қайтадан премьер-министрлікке шақырылды (1821 жылдың 21 ақпаны); бірақ оның лауазымы «ультралардың» бір жағынан және либералдардың екінші жағынан жасаған саяси шабуылдарына байланысты тұрақсыз болды. 1821 жылдың 12 желтоқсанында ол тағы да отставкаға кетті. 1822 жылдың 17 мамырында инсульттан қайтыс болды.

Richelieu returned to France in 1814. On the return of Napoleon from Elba, he accompanied Louis XVIII as far as Lille. From there, he chose to return to Vienna in order to rejoin the Russian army, believing that he could best serve the interests of the new king and of France by attaching himself to the headquarters of Tsar Alexander. Richelieu's character and antecedents alike marked him out as a valuable support for the monarchy at the beginning of the Bourbon Restoration. Though the bulk of his confiscated estates were lost beyond recall, he did not share the angry resentment of most of the returning émigrés, from whose company and intrigues he had held himself aloof during his long Russian exile. More specifically, he did not share their delusions as to the possibility of undoing the work of the French Revolution. As the personal friend of the Russian emperor, his influence in the councils of the Allies had been of great service. Despite this fact, however, he refused the offer of a place in the ministry of the former revolutionary and Bonapartist Talleyrand, pleading both a long absence from France and an ignorance of its conditions. Eventually, though, after Talleyrand's resignation in advance of the opening session of the new Ultraroyalist Chamber of Deputies (the famous Chambre introuvable), Richelieu decided (after much urging from Mathieu de Montmorency) to succeed Talleyrand as the Prime Minister of France, though – as he himself said – he did not know the face of a single one of his colleagues. On 26 September 1815 he was appointed President du Conseil (Prime Minister), a position he held until 29 December 1818, when he was succeeded by Jean Joseph Dessolles. During this tenure, he was also the Minister of Foreign Affairs. It was mainly due to his efforts that France was so quickly relieved of the burden of the Allied army of occupation. In order to achieve this goal, he attended the Congress of Aix la Chapelle in 1818, where he was informed in confidence of an Allied pledge to interfere internally in France if a revival of revolutionary trouble was to occur. It was partly owing to this reassuring knowledge that he left office in December the same year, on the refusal of his colleagues to support a modification of the electoral law. After the murder of the king's nephew, the Duke of Berry, and the enforced retirement of Decazes, he was again called to the premiership (21 February 1821); but his position was untenable due to political attacks from the "Ultras" on one side and the Liberals on the other. On 12 December 1821, he again resigned. He died, of a stroke, on 17 May 1822.