Кіріспе

Өрттің көлбеу бетке жылдам таралуы

Тренч эффектісі – өрттің көлбеу бетке жылдам таралуына себеп болатын жағдайлардың жиынтығы. Ол екі жақсы түсінілген, бірақ бөлек тұжырымға негізделген: сұйық динамикасынан Coandă эффектісі және өрт динамикасынан флэшовер ұғымы:

Coandă эффектісі – газдардың жылдам ағынының жақын орналасқан беттерге қарай иілу және оларға жабысу бейілігі. Ағынның статикалық қысымы төмендеуге бейім, бұл бет және одан алыс жерлер арасында қысымның айырмашылығын тудырады. Бұл ағынды бетке қарай бұрып, оны осы бетке жабыстырып ұстауға көмектеседі. Флэшовер – кеңістіктегі көптеген беттердің температурасы тұтанғыш газдарды бөліп шығарып, олардың өзінен тұтануға жеткілікті қызғанда болатын кенеттен кең таралған өрт. Флэшовер басталар алдында тұтанғыш газдар бөлінеді, бірақ олар тұтану үшін тым салқын болады. Тренч эффектісі тік көлбеу беттің жанында өрт жанғанда пайда болады. Жалын бет бойымен жатып, Coandă эффектісін көрсетеді. Жалын жоғарыдағы материалды қыздырады: олар флэшовер кезінде өзінен тұтанатын газдарды бөліп шығарады. Бұл аймақтардағы жалын да Coandă эффектісіне ұшырайды және көлбеу беттің соңына дейін от тізгінін соғады. Бұл тізгін отын толыққанша сарқылғанша жалғаса береді.

Өмірбаян

Қазандық эффектісі Кингс-Кросс өртінің ғылыми зерттеулері нәтижесінде белгілі болды. Өрт Пикадилли желісінің платформалары мен Кингс-Кросс Сент-Панкрас метро станциясындағы билет залы арасындағы эскалатордан басталды (эскалатор ағаштан және жылдар бойы жиналған майдан тұрған). Көптеген куәгерлер эскалатордағы өрттің бастапқыда басқаруға болатын мөлшерде болғанын көрсетті: Өрт сөндіру бригадасы мен Британдық көлік полициясының қызметкерлері өрттің үлкен картон қораптан артық емес екенін айтты. Көптеген куәгерлер өрттің бастапқыда басқарылатын көлемде болғанын көрсетті. Коанда эффектісі ғана кейбір аман қалғандарды аяқтан шайқап жіберген кенеттен болған жарылысты түсіндіре алмады. Коанда эффектісімен байланысты көзге түспейтін жалын, эскалатор сатыларының еңкейген траншеясындағы және астындағы кеңістікті жауып, көптеген саяхатшыларды олар дереу қауіпте емес деп ойлануға итерді. Бір аман қалған адам эскалаторға жақындап, кенеттен көтерілген қалың қара түтінді байқағанын айтты. Өлім-жұлымның басты себебі – "Коанда эффектісі" өртінің өзі емес, кенеттен болған жалынның шығуы болды. Билет залындағы адамдар көзге көрінетін жалыннан аулақ болғанымен, жарылыс жолына ілігіп қалды. Өрттің алғашқы кезеңдерінде оттың көп бөлігі эскалатор траншеясында жатты: тек азда ғана бөлігі балюстрададан жоғары көтерілді. Траншеяның қабырғалары жылудың таралуымен жоғалтылуын болдырмай, оқшаулап, ыстықты тар траншея бойымен шоғырландырып, эффектіні күшейтті. Төтенше жағдайлар қызметі көзге көрінетін жалынның болмауына байланысты ірі өртке дайын болмады. Эскалатордың сатылары жанып кеткенде, өрт күрт күшейіп, билет залының көп бөлігін қамтыды. Бакстон қаласындағы Денсаулық және қауіпсіздік басқармасының Денсаулық және қауіпсіздік зертханасы эскалатор мен билет залының 1/10 және 1/3 масштабтағы модельдерінде өрттер шығарды, бұл траншея эффектісінің Кингс-Кросс өртінің қарқындылығы мен жылдам таралуына басты себеп болғанын көрсетті. Кенеттен болған жарылыс ағаш эскалатордың пиролизі кезінде бөлінетін газға (негізінен метанға) байланысты болуы мүмкін. Газдың концентрациясы төменгі жанғыш шегіне жеткенде, оттың болуы кезінде газ кенеттен тұтанып, жарылысқа әкеледі. "Форензикалық файлдар" телесериалының "Жалынның шығуы" атты эпизоды Кингс-Кросс өрті, компьютерлік модельдеу және траншея эффектісін анықтаған басқа да талдаулар туралы егжей-тегжейлі мәліметтер келтірді. "Апаттан бір секунд бұрын" телесериалының "Лондон метросының тозағы" атты эпизоды Кингс-Кросс өртінің куәгерлердің айтуынша және траншея эффектісін анықтауға әкелген тергеу туралы мәліметтер келтірді. Траншея эффектісі сондай-ақ, жоталар бойымен өрттің жылдам таралуына себепші болып саналады, бұл бірнеше жағдайда бірнеше өрт сөндірушінің өліміне әкеп соқты.