Врангель-Сент-Элиас ұлттық паркі мен қорығы

Кіріспе

Аляска штатындағы ұлттық парк және жабайы табиғат қорығы, АҚШ. Врангель-Сент-Элиас ұлттық паркі және қорығы – Алясканың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан, Ұлттық парктер қызметі басқаратын ұлттық парк және қорық. Парк пен қорық 1980 жылы «Алясканың ұлттық мүдделердегі жерлерін сақтау туралы» заңмен құрылды. Аумақтың бір бөлігі ұлттық парк ретінде, ал қалғаны қорық ретінде белгіленді. Ұлттық парк ретінде белгіленген аумақ, қазіргі уақытта 63 ұлттық парк бар екенін ескеретінде, АҚШ-тың ең кішкентай 47 ұлттық паркінің жалпы ауданынан үлкен, және басқа екі ұлттық паркінен екі еседен астам аумақты құрайды. Оның аумағы АҚШ-тағы ұлттық парктерге бөлінген барлық жердің 15%-дан астамын құрайды. Паркке Сент-Элиас тауларының үлкен бөлігі кіреді, онда АҚШ және Канаданың ең биік шыңдарының көпшілігі орналасқан, және теңіз жағасынан 16 шақырым (10 миль) қашықтықта орналасқан, бұл әлемдегі ең биік рельефтердің бірі. Врангель-Сент-Элиас шығысында Канаданың Клуан ұлттық паркімен және қорығымен шектеседі, ал оңтүстікте Глейшер шығанағына жақын орналасқан тағы бір американдық ұлттық паркке жақындайды. Парк және қорық жерлерінің басты айырмашылығы – паркте спорттық аң ауруға тыйым салынған, ал қорықта рұқсат етіледі. Сонымен қатар, парк пен қорықтың аумағы АҚШ-тағы ең үлкен жалғыз жабайы табиғат аймағы ретінде белгіленген. Врангель-Сент-Элиас ұлттық ескерткіші 1978 жылдың 1 желтоқсанында президент Джимми Картер «Ескіліктер туралы» заңды қолдана отырып, Аляскадағы мемлекеттік жерлерді бөлу мәселесін шешу үшін соңғы заң қабылдануын күтіп отырды. 1980 жылы «Алясканың ұлттық мүдделердегі жерлерін сақтау туралы» заң қабылдануынан кейін ұлттық парк және қорық құрылды. Паркте ұзақ, суық қыстар мен қысқа жаз маусымы басым. Тау жоталарының көтерілуіне плиталардың тектоникалық қозғалысы себепті. Парктің ең биік нүктесі – Сент-Элиас тауы, биіктігі 5489 метр (18008 фут), ол АҚШ және Канададағы екінші ең биік тау. Парк вулканизм мен мұздықтардың әсерінен қалыптасқан. Врангель тауы – белсенді жанартау, батыс Врангель тауларындағы бірнеше жанартаудың бірі. Сент-Ильяс тау жотасында Черчилль тауы соңғы 2000 жылдың ішінде жарылыс жасаған. Парктің мұздық ерекшеліктеріне Солтүстік Америкадағы ең үлкен пидмонт мұздығы – Маласпина мұздығы, Аляскадағы ең ұзын теңіздік мұздығы – Хаббард мұздығы және әлемдегі ең ұзын аңғарлық мұздығы – Набесна мұздығы жатады. Багли мұз алаңы парктің ішкі бөлігінің көп бөлігін қамтиды, онда Аляскадағы тұрақты мұзбен жабылған жердің 60%-ы орналасқан. Парктің орталығында 1903 жылдан 1938 жылға дейін Кеннекотт қаласы әлемдегі ең бай мыс кен орындарының бірі болды. Тасталған шахта ғимараттары мен диірмендер Ұлттық тарихи ескерткіштер ауданын құрайды.

National park and wilderness preserve in Alaska, United States

Wrangell–St. Elias National Park and Preserve is an American national park and preserve managed by the National Park Service in south central Alaska. The park and preserve were established in 1980 by the Alaska National Interest Lands Conservation Act. are designated as the national park, and the remaining are designated as the preserve. The area designated as the national park alone is larger than the 47 smallest American national parks combined (there are currently 63 national parks) and is more than twice the size of all but two other national parks. Its area makes up over 15% of all national park designated land in the United States. The park includes a large portion of the Saint Elias Mountains, which include most of the highest peaks in the United States and Canada, yet are within 10 mile (16 km) of tidewater, one of the highest reliefs in the world. Wrangell–St. Elias borders on Canada's Kluane National Park and Reserve to the east and approaches another American national park to the south, Glacier Bay. The chief distinction between park and preserve lands is that sport hunting is prohibited in the park and permitted in the preserve. In addition, of the park and preserve are designated as the largest single wilderness in the United States. Wrangell–St. Elias National Monument was designated on December 1, 1978, by President Jimmy Carter using the Antiquities Act, pending final legislation to resolve the allotment of public lands in Alaska. Establishment as a national park and preserve followed the passage of the Alaska National Interest Lands Conservation Act in 1980. The park has long, extremely cold winters and a short summer season. Plate tectonics are responsible for the uplift of the mountain ranges that cross the park. The park's extreme high point is Mount Saint Elias at 18008 feet (5489 m), the second tallest mountain in both the United States and Canada. The park has been shaped by the competing forces of volcanism and glaciation. Mount Wrangell is an active volcano, one of several volcanoes in the western Wrangell Mountains. In the St. Elias Range, Mount Churchill has erupted explosively within the past 2,000 years. The park's glacial features include Malaspina Glacier, the largest piedmont glacier in North America, Hubbard Glacier, the longest tidewater glacier in Alaska, and Nabesna Glacier, the world's longest valley glacier. The Bagley Icefield covers much of the park's interior, which includes 60% of the permanently ice covered terrain in Alaska. At the center of the park, the boomtown of Kennecott exploited one of the world's richest deposits of copper from 1903 to 1938. The abandoned mine buildings and mills comprise a National Historic Landmark district.

География

Врангелл-Сент-Элиас ұлттық паркі мен қорығы Врангелл жотасының барлық бөлігін, Сент-Ильяс тауларының батыс бөлігін және Чугач тауларының шығыс бөлігін қамтиды. Паркте немесе қорықтағы кішірек тау жоталарына Аляска жотасының жалғасы болып табылатын Нутцотин таулары, Гранит жотасы және Робинсон таулары кіреді. Кең өзендер, Шитина, Чисана және Набесна сияқты, тау арасындағы мұздық аңғарларымен ағып жатыр. Чисана мен Набеснадан басқа барлық өзендер парктің батыс шетімен өтетін және парктегі Copper Glacier мұздығында басталатын Copper өзеніне құяды. Паркте ондаған мұздықтар мен мұздық алаптары бар. Багли мұз алабы Сент-Ильяс және Чугач тауларының бөліктерін жабады, ал Маласпина мұздығы парктің оңтүстік-шығыс бөлігінің көп бөлігін жабады, ал Хаббард мұздығы парктің шығыс шекарасында орналасқан, бұл Солтүстік Америкадағы ең үлкен теңіздік мұздық. Парктің шығыс шекарасы Алясканың Канадамен шекарасы, онда ол Клуан ұлттық паркі мен қорығымен жалғасады. Оңтүстік-шығысында парк Якутат шығанағымен, Тонгасс ұлттық орманмен және Аляска шығанағымен шектеседі. Оңтүстік шекараның қалған бөлігі Чугач тауларының қырларын бойлай өтеді, Chugach ұлттық орманымен жалғасады. Батыс шекарасы - Copper өзені, ал солтүстік шекарасы Ментаста тауларын бойлай өтеді және Тетлин ұлттық жануарлар қорығымен шектеседі. Сент-Ильяс тауы Врангелл-Сент-Элиас ұлттық паркі мен Клуан ұлттық паркі мен қорығы арасында орналасқан. Биіктігі 5489 метр, ол Канада мен АҚШ-тың екінші ең биік тауы. АҚШ жеріндегі ең биік 16 шыңның тоғызы осы паркте орналасқан, сонымен қатар Солтүстік Америкадағы ең үлкен полярлық мұздық, мұздықтар, өзендер, белсенді жанартау және тарихи Кеннекотт мыс кен орындары бар. Сент-Ильяс және Врангелл тауларының екеуі де жанартаулық белсенділікке ие. Сент-Ильяс жанартаулары жойылған деп саналады, бірақ Врангелл жотасының кейбір жанартаулары Голоцен кезінде белсенді болған. Батыс Врангелл жотасында он бөлек жанартау тіркелген, олардың ішінде Блэкберн тауы ең биік, ал Врангелл тауы - ең соңғы белсенді. Парк пен қорық жерлерінің 66 пайызы жабайы табиғат аймағы болып белгіленген. Врангелл-Сент-Элиас жабайы табиғаты АҚШ-тағы ең үлкен жабайы табиғат аймағы. Парк аймағы ұлттық парк жерлеріне, жергілікті ауыл тұрғындарына тіршілік ету үшін аң аулауға рұқсат беретін және жалпы жұртшылыққа спорттық аң аулауға рұқсат беретін қорық жерлеріне бөлінген. Қорық жерлеріне өзеннің солтүстігіндегі Читина аңғары, өзеннің шығысындағы Copper өзені аңғарының екі бөлігі, Чисана және Набесна аңғарларының көп бөлігі және Якутат шығанағының бойындағы жерлер кіреді. Паркке жалға алынған ұшақтар да ұшады. Эджертон тас жолы парктің батыс шетіндегі Copper өзені аңғарының бойымен өтеді. Бас кеңсе мен келушілер орталығы Copper Center маңындағы 106.8 мильдік белгіде орналасқан. Парктің ішкі бөлігіне жол Nabesna Road және McCarthy Road арқылы өтеді. Кеннекотттың тасталған кен қаласына Маккарти жолын жалғастырған жаяу жүргіншілер көпірінен кіруге болады. Ауданда әуе таксилері қызмет көрсетеді. Набесна жолындағы Кендесни кемпингі - парктегі Парк қызметі басқаратын жалғыз кемпинг. Маккарти мен Набесна жолдарында жеке кемпингтер мен жатақханалар бар, сонымен қатар он төрт қоғамдық кабина бар. Бұл кабиналардың көпшілігіне тек әуе арқылы ғана кіруге болады. Бірнешесіне Слана Рейнджер станциясы маңында автомобиль жолы арқылы жетуге болады, ал көпшілігі әуежайлармен байланысты. Ауылдық жерлерде кемпинг жүргізуге рұқсатсыз жол беріледі. Паркте бірнеше жақсартылған және күтілген жолдар бар. Жазғы уақыттағы батпақты жағдайларға байланысты тау велосипедтері негізінен жолдармен шектеледі. Керісінше, өзендердегі жүзу сапарлары - Copper, Nizina, Kennicott және Chitina өзендеріндегі саябақты көрудің танымал тәсілі. Парк пен қорыққа Солтүстік Америкадағы ең биік шыңдардың кейбіреулері кіретіндіктен, олар тау-кенді көтеру үшін танымал орын. Аляскадағы ең биік 70 таудың 35-і паркте, соның ішінде ең биік он шыңның жетісі орналасқан. Бұл шыңдарға көтерілу техникалық жағынан қиын, ал алыс және қауіпті жерлерге экспедицияларды жүргізу қажет. Copper Center қонақ орталығынан басқа, парк Кеннекотттегі қонақ орталығы мен Маккарти жолындағы 59-шы мильдегі ақпараттық станцияны ұстайды. Набесна жолындағы Слана, Эджертон тас жолының соңындағы Читина және Якутат қалаларында рейнджерлер станциялары бар. Якутат рейнджер станциясы Глейчер-Бэй ұлттық паркімен және қорығымен бөліседі. Паркте McCarthy, May Creek және Chisana-да үш жақсартылған ұшу жолақтары бар, ал парк ішінде бірнеше жақсартылмаған жолақтар шашырап жатыр. Әуе таксилері Glennallen, Chitina, Nabesna және McCarthy қалаларында тұрады және парк ішінде экскурсиялық қызметтер мен келушілерді тасымалдауды ұсынады. Әуе таксилері Icy Bay маңындағы теңіз каяқтарына саяхаттарға қол жеткізеді. Парктің жағалауындағы шығыс бөлігінде круиздік кемелер Якутат шығанағындағы Хаббард мұздығына жиі келеді. Спорттық аң аулау мен құлсауға рұқсат тек қорық жерлерінде ғана беріледі. Жергілікті тұрғындардың тіршілік ету үшін аң аулауына паркте де, қорықта да рұқсат беріледі. Аң аулауды Ұлттық парк қызметі және Аляска балық шаруашылығы және ойын департаменті бірлесіп басқарады, ол аң аулау лицензияларын шығарады. Жолдан тыс көлік құралдарын (ORV) пайдалану белгілі бір маршруттармен шектеледі және қорықта ORV пайдалануға рұқсат алу қажет.

Wrangell–St. Elias National Park and Preserve includes the entire Wrangell range, the western portion of the Saint Elias Mountains and the eastern portion of the Chugach Mountains. Lesser ranges in the park or preserve include the Nutzotin Mountains, which are an extension of the Alaska Range, the Granite Range and the Robinson Mountains. Broad rivers run in glacial valleys between the ranges, including the Chitina River, Chisana River and the Nabesna River. All but the Chisana and Nabesna are tributaries to the Copper River, which flows along the western margin of the park and which has its headwaters within the park, at the Copper Glacier. The park includes dozens of glaciers and icefields. The Bagley Icefield covers portions of the St. Elias and Chugach ranges, and Malaspina Glacier covers most of the southeastern extension of the park, with Hubbard Glacier at the park's extreme eastern boundary, the largest tidewater glacier in North America. The eastern boundary of the park is Alaska's border with Canada, where it is adjoined by Kluane National Park and Reserve. On the southeast the park is bounded by Yakutat Bay, Tongass National Forest and the Gulf of Alaska. The remainder of the southern boundary follows the crest of the Chugach Mountains, adjoining Chugach National Forest. The western boundary is the Copper River, and the northern boundary follows the Mentasta Mountains and borders Tetlin National Wildlife Refuge. Mount St. Elias is situated on the border between Wrangell–St. Elias National Park and Kluane National Park and Reserve. At 18008 feet (5489 m), it is the second highest mountain in both Canada and the United States. Nine of the 16 highest peaks on U. S. soil are located in the park, along with North America's largest subpolar icefield, glaciers, rivers, an active volcano, and the historic Kennecott copper mines. Both the St. Elias and Wrangell ranges have seen volcanic activity. The St. Elias volcanoes are considered extinct, but some of the volcanoes of the Wrangell Range have been active in Holocene time. Ten separate volcanoes have been documented in the western Wrangell Range, of which Mount Blackburn is the highest and Mount Wrangell is the most recently active. Nearly 66 percent of park and preserve land is designated as wilderness. Wrangell–St. Elias Wilderness is the largest designated wilderness in the United States. The park region is divided between national park lands, which only allow subsistence hunting by local rural residents, and preserve lands, which allow sport hunting by the general public. Preserve lands include the Chitina valley north of the river, two parts of the Copper River valley east of the river, most of the Chisana and Nabesna valleys, and lands along Yakutat Bay. Chartered aircraft also fly into the park. The Edgerton Highway runs along the valley of the Copper River on the western margin of the park. The headquarters and visitor center are at mile 106.8 near Copper Center. Road access to the park's interior is along the Nabesna Road and the McCarthy Road. The abandoned mining town of Kennecott can be accessed by footbridge from a continuation of the McCarthy road. Backcountry access is available by air taxi services. The Kendesnii campground on the Nabesna Road is the only Park Service managed campground in the park. There are a number of private campgrounds and lodgings on the McCarthy and Nabesna roads, and there are fourteen public use cabins. Most of these cabins are accessible only by air. A few are accessible by road near the Slana Ranger Station, and most are associated with airstrips. Backcountry camping is allowed without a permit. There are few established and maintained trails in the park. Mountain biking is mainly limited to roads due to prevailing boggy conditions in the summer. On the other hand, float trips on the rivers are a popular way to see the park on the Copper, Nizina, Kennicott and Chitina rivers. Because the park and preserve include some of the highest peaks in North America, they are a popular destination for mountain climbing. Of the 70 tallest mountains in Alaska, 35 are in the park, including seven of the top ten peaks. Climbing these peaks is technically demanding, and requires expeditions to access remote and dangerous terrain. In addition to the Copper Center visitor center, the park maintains a visitor center at Kennecott and an information station at Mile 59 on the McCarthy Road. There are ranger stations at Slana on the Nabesna Road, in Chitina at the end of the Edgerton Highway, and in Yakutat. The Yakutat ranger station is shared with Glacier Bay National Park and Preserve. The park has three improved airstrips, at McCarthy, May Creek and Chisana, with a number of unimproved strips scattered around the park. Air taxis provide sightseeing services and visitor transportation within the park, based in Glennallen, Chitina, Nabesna, and McCarthy. Air taxis provide access to sea kayak tours that operate in the vicinity of Icy Bay. Farther east on the park's coast, cruise ships are frequent visitors to Hubbard Glacier in Yakutat Bay. Sport hunting and trapping are allowed only within the preserve lands. Subsistence hunting by local residents is permitted in both the park and preserve. Hunting is managed jointly by the National Park Service, and the Alaska Department of Fish and Game, which issues hunting licenses. The use of off road vehicles (ORVs) is restricted to specific routes and permits are required to use ORVs in the preserve.

Геология

Алясканың оңтүстік бөлігі терандардан тұрады, олар плиталық тектониканың әсерінен Солтүстік Америка құрлық массасына қарай итерілген. Тынық мұхиты тақтасы Солтүстік Америка тақтасына қатысты жыл сайын шамамен 2-8 км жылдамдықпен солтүстік-батысқа қарай жылжиды, Голдманның Аляска шығанағында құрлықпен кездеседі. Тынық мұхиты тақтасы Аляска құрлық астына батып, континенттік тау жыныстарын қысып, бірнеше тау жүйелерін құрайды. Тынық мұхиты тақтасының бетіндегі террандар немесе аралдық доғалар Аляска құрлық массасына қарай итеріледі, олардың өзі сығылып бүгіледі, бірақ Жердің ішкі қабаттарына толыққанды түсірілмейді. Осының нәтижесінде, Алясканың оңтүстік жағалауына қарсы итерілген, Wrangellia біріктірілген терраны және одан кейін Border Ranges жарылым жүйесінің оңтүстігіне қарай Southern Margin біріктірілген терраны орналасқан. Субдукция процесінің қосалқы өнімі – субдукция аймағынан ішкі жерлерге қарай біраз қашықтықта жанартаулардың пайда болуы. Қазіргі уақытта Якутат терраны ұқсас тығыздықтағы материалдың астына батырылып, көтерілуге және аккреция мен субдукцияның үйлесіміне әкелуде. Алясканың дерлік барлық бөлігі Солтүстік Америкаға қарай итерілген террандардан тұрады. Жағалау аймағы сейсмикалық белсенді, жиі ірі жер сілкіністері болады. 1899 жылы (магнитудасы 7-8 аралығындағы төрт жер сілкінісі) және 1958 жылы (7.7) ірі жер сілкіністері болды, содан кейін 1964 жылғы Аляска жер сілкінісі (9.2) болды. 1979 жылғы Сент-Илиас жер сілкінісі магнитудасы 7.9-ға жетті. Врангелл-Сент-Элиас аймағында алты терран және бір шөгінді белдеуі анықталған. Солтүстіктен оңтүстікке және ең көнеден ең жасқа қарай олар: Windy немесе Yukon Tanana (180 миллион жыл бұрын), Gravina Nutzotin белдеуі (120 млн жыл бұрын), Wrangellia, Alexander, Chugach (бұрын басқа жерде жиналған, содан кейін 110-67 млн жыл бұрын Wrangellia біріктірілген терраны ретінде қосылған), Prince William (50 млн жыл бұрын) және Yakutat террандары (26 млн жыл бұрын басталған). Врангельдік тау жыныстары вулкандық тау жыныстарымен араласқан, қазба жәндіктер қалдықтары бар шөгінді тау жыныстарын қамтиды. Аляска жағалауы қазіргі конфигурациясына шамамен 50 миллион жыл бұрын, қазір жойылған Kula тақтасының Солтүстік Американың астына толық батуымен жетті. Олардың өсуі Yakutat терранының келуімен байланысты, шамамен 200 000 жыл бұрын Denali Totchunda және Fairweather жарылымдары бойындағы қозғалыс Тынық мұхиты тақтасының қозғалысын толықтырған кезге дейін айтарлықтай белсенділікпен. Осы себепті қазіргі уақытта өте үлкен магмалық ағындар болуы күмәнді. Врангелл жанартауларының көпшілігі қалқанды жанартаулар болып табылады, олардың шыңдарында үлкен құлдырау кальдералары бар. Врангел тауынан басқалары мұздықтар арқылы жас қалқандық жанартауларға тән жұмсақ, дөңгелек пішіндерден гөрі өткір, тік рельефке өзгертілді. Қалқандық жанартаулар негізгі жанартаудан кейін пайда болған күл конустарымен қоршалған. Врангелл тауларының ең биік он шыңының барлығы жанартаулық шығу тегі бар, ал бірнешеуі әлемдегі ең үлкен жанартаулардың қатарында. Врангел тауы – белсенді деп саналатын жалғыз Врангел жанартауы. Драм тауы – ең батыс Врангел жанартауы. Биіктігі 3661 метр, ол жергілікті ландшафтқа әлдеқайда биік таулардан гөрі басым. Драм тауы – қалқандық жанартау немесе мұздық әрекетінен едәуір эрозияға ұшыраған стратовулкан, оған 250 000-150 000 жыл бұрын болған жарылыс әрекеті ілесіп, бір кезде өлшенген шыңын жойды. Бұл жарылыстар кең көлемді лай ағындарын тудырды және Драм тауындағы соңғы белсенділікті білдіреді. Драм тауының басында оның мұздық алаңынан ағып шыққан кем дегенде он бір мұздық бар. Санфорд тауы – батыс Врангел жанартауларының ең биік тауы, биіктігі 4949 метр, Солтүстік Америкадағы ең биік 13-ші шың. Бұл 900 000 жыл бұрын пайда болған күрделі қалқандық жанартау. Соңғы жарылысы 320 000-100 000 жыл бұрын болған деп есептеледі. Драм сияқты, Санфордта 2438 метрден жоғары үлкен мұздық бар, ол бірнеше мұздықтарды тамақтандырады. Капитал тауы Санфорд тауының жанында орналасқан, бірақ биіктігі 2356 метрге дейін әлдеқайда кіші. Бұл диаметрі 16 км болатын қалқандық жанартау. Оның шыңы құлап, диаметрі шамамен 4 км болатын кальдера пайда болды. Оның соңғы белсенділігі шамамен миллион жыл бұрын болды және мұздық әрекетімен терең эрозияға ұшырады. Танада шыңы – Капитал тауының ескі және үлкен көршісі, биіктігі 2852 метр, шыңы 6 км-ге 8 км өлшемдегі үлкен кальдера. Қалқандық жанартау соңғы рет 900 мың жыл бұрын жарылып, мұздықтар арқылы бөлінді. Skookum Creek вулканы – қатты эрозияға ұшыраған жанартау орталығы. Ол 3,2 және 2 миллион жыл бұрын белсенді болды. Ең биік нүктесі 2172 метр, ескі қалқандық жанартау қатты эрозияға ұшырады. Оның кальдерасы дацит және риолит дөңгелектерімен қоршалған. Джарвис тауы – қалқандық жанартау. Биіктігі 4091 метр, бірі немесе бірнеше анық емес шыңдық кальдералары бар. Ол мұзбен жабылған және 1,7 миллионнан 1 миллион жыл бұрын жарылған. Блэкберн тауы – Врангелдегі ең биік нүкте, биіктігі 4996 метр, Солтүстік Америкадағы ең биік 12-ші шың және аймақтағы ең көне жанартау. Бұл 4,2 миллионнан 3,4 миллион жыл бұрын белсенді болған қалқандық жанартау. Блэкберн тауы мұзбен жабылған және Kennicott және Nabesna мұздықтарының бастауы болып табылады. Гордон тауы – күл конусы, Врангелдегі ең үлкендердің бірі, биіктігі 2755 метр. Драм тауының маңындағы бірнеше ыстық сулар немесе лай вулкандары көміртегі диоксидімен қанығулы жылы тұзды су шығарады. Ең үлкендері Shrub, Upper Klawasi және Lower Klawasi деп аталады. Олардың гидротермалды түрленген лайының шөгінділері 4 шақырым диаметрінде конус құрады. Сент-Элиас тауларындағы басты жанартаулар – Bona және Churchill таулары. Тиісінше 5005 метр және 4766 метр биіктігінде, олар АҚШ-тағы ең биік және төртінші биік жанартаулар, ал Солтүстік Америкада төртінші және жетінші биік таулар, ал Bona Солтүстік Америкадағы кез келген түрдегі ең биік он таудың бірі. Черчилл көбінесе Бонаның қосалқы шыңы ретінде қарастырылады. Бірнеше ерекшеліктер ерекше атаулы. Malaspina мұздығы Солтүстік Америкадағы ең үлкен підемнт мұздығы, Hubbard мұздығы 121 км ұзындығымен Аляскадағы ең ұзын теңіз мұздығы, ал Nabesna мұздығы әлемдегі ең ұзын аңғар мұздығы, 85 км-ден астам. Врангелл-Сент-Элиастағы мұздықтар көбінесе шегінуде. Bagley мұздығы жұқарып, оның мұздықтары шегінді, Malaspina мұздығын тамақтандыратын бөліктері де тоқтап тұр немесе шегінуде. Malaspina-ның батыс және шығыс бөліктері шамамен 1000 жыл бұрын Icy Bay және Yakutat Bay-ді толтырды, ал Guyot, Yahtse және Tyndall мұздықтары жеке-жеке Icy Bay басында шегінді. Алайда, Hubbard мұздығы 1894 жылдан бастап алға жылжыды, Рассел фиордын жапты.

The southern part of Alaska is composed of a series of terranes that have been pushed against the North American landmass by the action of plate tectonics. The Pacific Plate moves northwestward relative to the North American Plate at about to per year, meeting the continental landmass in the Gulf of Alaska. The Pacific Plate subducts under the Alaskan landmass, compressing the continental rocks and giving rise to a series of mountain ranges. Terranes or island arcs carried on the surface of the Pacific Plate are carried against the Alaskan landmass and are themselves compressed and folded, but are not fully carried into the Earth's interior. As a result, a series of terranes, collectively known as the Wrangellia composite terrane, have been pushed against the south coast of Alaska, followed by the Southern Margin composite terrane to the south of the Border Ranges fault system. A byproduct of the subduction process is the formation of volcanoes at some distance inland from the subduction zone. At present the Yakutat Terrane is being pushed under material of similar density, resulting in uplift and a combination of accretion and subduction. Nearly all of Alaska is composed of a series of terranes that have been pushed against North America. The coastal region is seismically active with frequent large earthquakes. Major quakes occurred in 1899 (four between magnitudes 7 and 8) and 1958 (7.7), followed by the 1964 Alaska earthquake (9.2). The 1979 St. Elias earthquake reached magnitude 7.9. Six terranes and one sedimentary belt have been documented in Wrangell–St. Elias. From north to south, and oldest to youngest, they are the Windy or Yukon Tanana (180 million years ago), Gravina Nutzotin Belt (120 MYa), Wrangellia, Alexander, Chugach (previously assembled elsewhere, then accreted as the Wrangellia composite terrane 110 67 MYa), Prince William (50MYa) and Yakutat terranes (beginning 26 MYa). The Wrangellian rocks include fossiliferous sedimentary rocks interspersed with volcanic rocks. The Alaskan coast reached an approximation of its modern configuration about 50 million years ago, with the complete subduction of the now vanished Kula Plate under North America. Their growth is associated with the arrival of the Yakutat terrane, with considerable activity until about 200,000 years ago, when movement along the Denali Totchunda and Fairweather faults began to accommodate some of the Pacific Plate's motion. For that reason, very large magmatic flows are regarded as unlikely in the present day. The majority of the Wrangell volcanoes are shield volcanoes with large collapse calderas at their summits. All but Mount Wrangell have been modified by glaciers to sharper, steeper relief than the gentle, rounded forms that characterize young shield volcanoes. The shield volcanoes are surrounded by cinder cones that formed after the main volcano. The ten highest summits in the Wrangell Mountains are all of volcanic origin, and several are among the most voluminous volcanoes in the world. Mount Wrangell is the only Wrangell volcano considered active. Mount Drum is the westernmost Wrangell volcano. 12010 feet (3661 m) high, it dominates the local landscape more than much higher mountains. Mount Drum is either a shield volcano or a stratovolcano that has been extensively eroded by glacial activity, preceded by explosive activity about 250,000–150,000 years ago that destroyed a summit that may have once measured These eruptions generated extensive mudflows, and represent the last activity at Mount Drum. Mount Drum supports at least eleven glaciers that flow from its summit icefield. Mount Sanford is the tallest of the western Wrangell volcanoes at 16237 feet (4949 m), the 13th highest peak in North America. It is a complex shield volcano that first formed about 900,000 years ago. The latest eruption is estimated to have been between 320,000 and 100,000 years ago. Like Drum, Sanford has a large icefield above 8000 feet (2438 m) that feeds a series of glaciers. Capital Mountain is located near Mount Sanford, but is much smaller at 7731 feet (2356 m) in height. It is a shield volcano, about 10 mile (16 km) in diameter. Its summit has collapsed to form a caldera roughly 2.5 mile (4 km) in diameter. Its last activity was about a million years ago, and it has been deeply eroded by glacial activity. Tanada Peak is an older and larger neighbor of Capital Mountain, 9358 feet (2852 m) tall with a 4 mile (6 km) by 5 mile (8 km) summit caldera. The shield volcano last erupted 900,000 years ago and has been dissected by glaciers. The Skookum Creek Volcano is a volcanic center that has been heavily eroded. It was active between 3.2 million and 2 million years ago. 7125 feet (2172 m) high at its highest point, the old shield volcano has been severely eroded. Its caldera is surrounded by a series of dacite and rhyolite domes. Mount Jarvis is a shield volcano. 13421 feet (4091 m) high, with one or more indistinct summit calderas. It is covered with ice and erupted between 1.7 million and 1 million years ago. Mount Blackburn is at 16390 feet (4996 m) the highest point in the Wrangells, the 12th highest peak in North America, and the oldest volcano in the range. It is a shield volcano with a filled caldera that was active between 4.2 million and 3.4 million years ago. Mount Blackburn is ice covered and is the source of Kennicott Glacier and Nabesna Glacier, among others. Mount Gordon is a cinder cone, one of the largest in the Wrangells at 9040 feet (2755 m). Several hot springs or mud volcanoes in the vicinity of Mount Drum produce warm brackish water charged with carbon dioxide. The largest are called Shrub, Upper Klawasi and Lower Klawasi. Their deposits of hydrothermally altered mud have built cones high and 8000 feet (2438 m) in diameter. The chief volcanoes in the St. Elias Range are Mount Bona and Mount Churchill. At 16421 feet (5005 m) and 15638 feet (4766 m), respectively, they are the highest and fourth highest volcanoes in the United States and the fourth and seventh highest in North America, and Bona is the tenth highest peak of any kind in North America. Churchill is often regarded as a subsidiary peak of Bona. Several features are particularly notable. The Malaspina Glacier is the largest piedmont glacier in North America, Hubbard Glacier is at 75 mile (121 km) the longest tidewater glacier in Alaska, and the Nabesna Glacier is the world's longest valley glacier, at more than 53 mile (85 km). Glaciers in Wrangell–St. Elias are mostly in retreat. The Bagley Icefield has grown thinner and its glaciers have retreated, including portions feeding Malaspina Glacier, which is stagnant or retreating. Malaspina's west and east lobes filled Icy Bay and Yakutat Bay, respectively, about 1000 years ago, and Guyot, Yahtse and Tyndall Glaciers have individually retreated at the head of Icy Bay. However, Hubbard Glacier advanced from 1894, closing Russell Fjord.

Минералдар

Врангелл-Сент-Элиас аймағында 1890-1960 жылдар аралығындағы тау-кен өндірісінің өркендеу кезеңінде бес ірі тау-кен ауданы дамыды. 1901 жылы Бремнер ауданында және Кеннекотт маңындағы Низина аймағында алтын табылды. Осы аймақтардан алынған алтынның көп бөлігі гидравликалық әдіспен өндірілген алтын болды. Алтынмен бірге мыс кесектері де табылды, бірақ аймаққа жолдар жақсарғанға дейін оларды тасымалдау экономикалық тұрғыдан тиімсіз болғандықтан көбінесе тастап кетілді. Чисана ауданында да алтын табылды, 1913-1917 жылдар аралығында кеншілердің аймаққа шағын шабуылы болды. 1930 жылдары Набесна ауданында кен қазылды. Мыстың басты көзі – Кенникотт мұздығының жанындағы Кеннекотт кен орны болды. Кен орны алғаш табылғандағы мыс сульфидінің құрамы 70% мысқа жетеді, бұл табылған ең бай кендердің бірі. Жалпы өндірілген мыс 536 000 тоннадан асты, ал күміс шамамен 100 тоннаны құрады. Халкоцит кенінің қоры таусылғаннан кейін, кеншілер гидротермиялық өзгерген доломитте орналасқан малахит пен азурит кендерін өңдеді. Мыс, мысқа бай Николай Гринстонынан ыстық су арқылы еріген, содан кейін әктастағы сульфидтермен реакцияласып, Читистон әктасында шоғырланған түрде қайта жиналған деп саналады. Врангеллдің оңтүстік беткейіндегі бірнеше жерлер зерттелді және іздестірулер жүргізілді, тіпті кейбіреулері аз мөлшерде кен өндірді, бірақ олардың ешқайсысы коммерциялық мақсатта пайдаланылмады. Никель мен молибденнің ірі, бірақ төмен сапалы кен орындары 1970 жылдарға дейін зерттелді.

Ерте тарихы мен барлау

Археологиялық мәліметтерге сәйкес, адамдар Врангель тауларына шамамен 1000 жылдары келген. Ахта тайпасы Мыс өзенінің бойымен шағын топтарға бөлініп қоныстанды. Жоғарғы Танана тілінде сөйлейтін бірнеше адам Набесна және Чисана өзендерінің жағалауында мекен етті. Эяк тайпасы Аляска шығанағындағы Мыс өзенінің сағасына жақын жерге қоныстанды. Жағалау бойында Тлингит тайпасы таралып, кейбіреулері Якутат шығанағында орналасты. Аймаққа алғаш келген еуропалықтар – орыс саяхатшылары мен саудагерлері болды. Витус Беринг 1741 жылы бұл аймаққа келді. Одан кейін тері саудагерлері ілесіп келді. 1793 жылы Лебедев Ласточкин компаниясы Хинчинбрук аралындағы Порт-Этчес портында Мыс өзенінің сағасына жақын тұрақты орыс сауда бекетін құрды. 1796 жылы Якутат шығанағында Шеликов компаниясына қарасты бәсекелес бекет ашылды. Шеликов компаниясы Дмитрий Тархановты Мыс өзенінің төменгі ағысын зерттеуге және мыс кендерін табуға жіберді, себебі жергілікті халықтар таза мыстан жасалған құралдар мен ұштар қолданғаны туралы хабарлар тараған еді. 1797 жылы тағы бір экспедиция тобы жергілікті тұрғындардың шабуылынан қаза тапты. Семен Поточкин 1798 жылы Читина өзенінің сағасына жетіп, Ахта тайпасымен бірге қысқы маусымды өткізді. 1799 жылы Константин Галактионов Тазлина өзеніне жетті, бірақ Ахта тайпасының шабуылынан жарақат алды. Ол 1803 жылы қайтып келе жатып қаза тапты. 1805 жылы Тлингит және Эяк тайпалары Якутаттағы орыс бекетіне шабуыл жасап, оны қиратты. Мыс өзенін қайта зерттеу үшін 1819 жылға дейін Афанасий Климовский басқаратын экспедиция жіберілген жоқ. Олар өзеннің жоғарғы бөлігіне жетіп, Тарал маңында Мыс бекінісін – сауда орнын құрды. 1848 жылы Таралдан Юкон өзеніне бару мақсатымен шыққан экспедиция Ахта тайпасының қолынан қаза тауып, орыс саяхатшыларының барлау жұмыстары тоқтатылды. Алясканың 1867 жылы АҚШ-қа қосылуынан кейін, 1880 жылдары Юкон аймағында алтынның табылуына дейін, аймаққа американдықтардың қызығушылығы шектеулі болды. Джордж Холт 1882 жылы Мыс өзенінің төменгі ағысын зерттеген алғашқы американдық саяхатшы болды. 1884 жылы Джон Бремнер өзеннің төменгі ағысында іздеу жұмыстарын жүргізді. Сол жылы лейтенант Уильям Аберкромби басқаратын АҚШ армиясы төменгі өзенді зерттеуге тырысып, Валдез шығанағындағы мұздық арқылы елдің ішкі аймақтарына өту жолын тапты. 1885 жылы лейтенант Генри Тьюрман Аллен Мыс және Читина өзендерін толық зерттеп, Аляска жотасын кесіп өтіп, Юкон өзен жүйесіне кірді және Беринг теңізіне жетті. Аллен экспедициясы Мыс өзенінің бойындағы жергілікті халықтардың мыс қолдануын да анықтады. 1880 жылдардың соңында жағалау аймақтарын зерттеу үшін бірнеше экспедициялар ұйымдастырылды, ал кейбіреулері тауларға шығуға тырысты. 1891 жылы Юкон саяхатшысы Фредерик Шватка басқаратын экспедиция Низина, Читина және Мыс өзендерін солтүстіктен төменге қарай жүзіп өтті.

Archeological evidence indicates that humans entered the Wrangell Mountains about 1000 AD. The Ahtna people settled in small groups along the course of the Copper River. A few Upper Tanana speakers settled along the Nabesna and Chisana Rivers. The Eyak people settled near the mouth of the Copper River on the Gulf of Alaska. Along the coast the Tlingit people dispersed, with some settling at Yakutat Bay. The first Europeans in the area were Russian explorers and traders. Vitus Bering landed in the area in 1741. Fur traders followed. A permanent Russian trading post was established in 1793 by the Lebedev Lastochkin Company at Port Etches on Hinchinbrook Island near the mouth of the Copper River. A competing post operated by the Shelikov Company was established in 1796 at Yakutat Bay. The Shelikov Company sent Dmitri Tarkhanov to explore the lower Copper River and to look for copper deposits, inspired by reports that the native peoples used implements and points made of pure copper. Another exploration party in 1797 was killed by natives. Semyen Potochkin was more successful in 1798, reaching the mouth of the Chitina River and spending the winter with the Ahtna. In 1799 Konstantin Galaktionov reached the Tazlina River, but was wounded in an attack by the Ahtna. He was killed on a return trip in 1803. The Tlingit and Eyak attacked and destroyed the Russian post at Yakutat in 1805. It was not until 1819 that a party under Afanasii Klimovskii was sent to explore the Copper River again, reaching the upper portion of the river and establishing the Copper Fort trading post near Taral. A party that started from Taral in 1848 with the intention of reaching the Yukon River was killed by the Ahtna, ending Russian exploration. American interest in the area after Alaska's acquisition by the United States in 1867 was limited until gold was found in the Yukon Territory in the 1880s. George Holt was the first American known to have explored the lower Copper River, in 1882. In 1884 John Bremner prospected the lower river. The same year a U. S. Army party led by Lieutenant William Abercrombie attempted to explore the lower river, and found a passage to the country's interior over a glacier at the Valdez Arm. In 1885 Lieutenant Henry Tureman Allen fully explored the Copper and Chitina rivers, going on to cross the Alaska Range and enter the Yukon River system and eventually reaching the Bering Sea. The Allen expedition also noted the use of copper by native peoples along the Copper River. Several other expeditions explored the coastal regions in the late 1880s, and some attempted to climb the mountains. An 1891 expedition led by Yukon explorer Frederick Schwatka descended the Nizina, Chitina and Copper Rivers from the north.

Минералдық қазбалар өндіру

Канаданың Клондайк аймағында алтынның табылуы аймаққа алтын іздеушілерді әкелді, олар Мыс өзені бойында алтын тапты. Барлаушылардың мыс құралдар мен мыс кесектері туралы хабарлары АҚШ Геологиялық қызметін геолог Оскар Ронды оның көзін табуға жіберді. Рон Кенникотт мұздығында мыс кенін тапқанын хабарлады, бірақ оның бастауын таба алмады. Көп ұзамай, кен іздеушілер Джек Смит пен Кларенс Уорнер қазіргі Кеннекотт орналасқан жердегі төбедегі жасыл дақты байқады, ол бай мыс кені екені анықталды. Инженер Стивен Бирч кен орнына құқықтарды сатып алып, 1903 жылы оны өндіру үшін «Аляска Мысы және Көмір компаниясын» құрды. Бирч J. P. Morgan және Гуггенхайм отбасы сияқты инвесторлардан қаржы алды, олар «Аляска Синдикаты» деп аталды, ал оның кәсіпорны 1906 жылы «Кеннекотт Майнз» атымен белгілі болды, кейін «Кеннекотт Мыс Корпорациясы» болып өзгерді. Қала мұздықтың атымен аталған, бірақ қате жазылғандықтан «Кенникотт» емес, «Кеннекотт» болып қалды. Мыстың басқа кен орындары Врангель тауларының оңтүстік беткейіндегі Бремнер мен Низинада табылды. Набесна аймағында алтын мен мыс кен орындарының кішкентай қоймалары табылды. Шақырымы 314 шақырымды (505 км) құрайтын және құрылысы кезінде 23,5 миллион долларға бағаланған темір жол салу алыс орналасқан аймақты дамыту үшін қажет болды. Коппер өзені және Солтүстік-Батыс темір жолы (CR&NW) құрылысына бес жыл кетіп, жағалаудағы Кордоваға дейін созылды. Читина және Маккарти қалалары осы жол бойында өсті. Кеннекотт кеніші ашық және жер асты галереяларын пайдаланды, сонымен қатар Кенникотт мұздығымен қатып қалған жер бетінен сызылып алынған кенді қалпына келтіру үшін мұздық мұзында кен өндіруді қолданды. 1920 жылдарға қарай ең жоғары сапалы кендер таусылып, 1930 жылдарға дейін төмендеу жалғасты, содан кейін Кеннекотт операциясы 1938 жылы 4,5 миллион тоннадан астам кенді өндіргеннен кейін жабылды, нәтижесінде 600 000 тонна мыс және күміс алынды, ал инвесторлардың таза пайдасы 100 миллион долларды құрады. Якутага мысы мен Контроллер шығанағы маңындағы мұнай мен газдың шығуы туралы хабарлар Аляска шығанағының оңтүстік жағалауында мұнайды іздеуге түрткі болды. Каталладағы шағын мұнай кені 1903 жылдан 1933 жылға дейін мұнай өндірді, содан кейін оның мұнай өңдеу зауыты өртенді. Мұнай кен орындары болашақ саябақтың Icy Bay-ден Коппер өзені дельтасына дейінгі жағалауын алып тастауға ықпал етті. Куштака көлінің жанында көмірдің қабаттары да анықталды. 1974 жылдан 1977 жылға дейін болашақ саябақтың батыс шетіне жақын Транс-Аляска құбыр желісі жүйесінің құрылысымен өсім болды. Бұл өсім қысқа болды, ал жергілікті тұрғындар аң аулау, балық аулау және аңшыларды бағдарлау арқылы өмір сүруге оралды. 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында теңіз жағасында 13 сынақ ұңғымасы бұрғыланды. Аляскадағы Парк қызметінің жаңа бөлімдерін зерттеу 1930 және 1940 жылдары жүргізілді. Алғашқы зерттеу «Аляска – оның ресурстары мен дамуы» деп аталды, ол қазіргі саябақтарда туризмді дамытуға бағытталған, бірақ бірлескен автор Боб Маршаллтың қатаң сақтауды жақтауына қарамастан. 1939 жылы Ішкі істер министрлігінің аумақтар мен аралдық иеліктер бөлімінің директоры, кейіннен Аляска территориясының губернаторы болған Эрнест Грунинг Читина аңғарында «Панорама ұлттық паркі» немесе «Аляска аймақтық ұлттық паркі» деп аталатын парк құруды ұсынды, сонымен қатар Кенникотт мұздығы мен Кеннекотт шахтасы орналасқан 900 шаршы мильді (2331 км2) қамтитын «Кенникотт ұлттық ескерткішімен» бірге. 1941 жылы Маккинли тауының бақылаушысы Фрэнк Биннің ыңғайсыз бағасы құлшынысты одан әрі төмендетті. Алайда, Канада 1942 жылы аймақ үшін Сент-Илиас тауларының халықаралық паркін ұсынды және 1943 жылы шекараның өзінің жағында Клуан ойын қорығын құрды, ол ақырында Клуан ұлттық паркіне айналды. Бұл әрекеттер Ішкі істер департаментіне Аляска жағында тиісті саябақ жүйесін талқылауға түрткі болды, оған сол кездегі Глейчер-Бей ұлттық монументі, Врангель және Чугач тауларының бөліктері, Маласпина және Беринг мұздықтары кіретін. 1964 жылы Ұлттық парк қызметінің директоры Джордж Б. Хартцог кіші Аляскадағы қазіргі саябақтарды дамыту мен насихаттауды қолдаған «Ұлы жер» операциясы атты жаңа зерттеуді бастады. 1971 жылы Алясканың жергілікті талаптарды реттеу туралы заң (ANCSA) Аляска парктері үшін жаңа ұсыныстарды көтермеледі. Федералды жерлерді Аляска штатына және жергілікті корпорацияларға беру процесінің бір бөлігі ретінде, акт 80 миллион акр (32,374,880 км2) жерді консервация үшін қайтарып алуды талап етті. Ұлттық парк қызметі Врангель таулары аймағында Аляска ұлттық паркі туралы ұсыныс жасады. Хикельдің ішкі істер министрі Роджерс Мортон ұсынылған аумақты 9,3 миллион акрға (3763,580 км2) қысқартты, батыс Врангель тауларын алып, өзінің Врангель және Санфорд тауларын алып тастады. Кейінгі түзетулер ұсынылған аумақты 13,4 миллион акрға (5422,792 км2) қайтарды. 1973 жылы Ішкі істер министрлігі кішірейтілген паркті ұсынды, сонымен қатар 5,5 миллион акр (2225,773 км2) Врангель тау ұлттық орманымен бірге, бұл сақтаушылар мен дамытушылардың екеуінен де салқын қабылдауға ие болды. 1974 жылы сақтау және дамыту мүдделері тарапынан бәсекелес заң жобалары жасалды, бірақ ешқайсысы ілгерілемеді. Осы жылы Парк қызметі мен Орман қызметі Врангель аймағы үшін бірлескен зерттеуді бастады және мұздықтарды зерттеуде және Кеннекотт зауыттарының сәулеттік зерттеулерінде ынтымақтастық жасады. 1976 жылы Конгресте әртүрлі аудандар мен қорғау деңгейлері ұсынылған көптеген заң жобалары енгізілді. Ешқайсысы сәтті болмады, бірақ консервациялық бағытталған топтар ұсынған бір заң жобасы ұлттық саябақтармен байланысты қорғаудың көп бөлігін қамтитын, бірақ сонымен қатар аң аулауға рұқсат беретін ұлттық қорықтар тұжырымын енгізді. 1977 жылы өкіл Моррис К. Удалл Алясканың ұлттық мүдделерді қорғау туралы заңның (ANILCA) бірінші нұсқасын H. R. 39 ретінде ұсынды, онда 14 миллион акр (5665,604 км2) Врангель–Сент-Илиас ұлттық паркі және 1,8 миллион акр (728,435 км2) Чисана ұлттық қорығы ұсынылды. Парк қызметі қолдағанмен, заң жобасына Аляска қарсы болды. Ішкі істер министрлігі түзетілген заң жобасын ұсынды, онда ұлттық паркте 9,6 миллион акр (3884,986 км2) және іргелес қорықта 2,49 миллион акр (1007,668 км2) болды, екеуі де Врангель–Сент-Илиас деп аталды. 1978 жылы өткен тыңдалымдар аудандарды, шекараларды және парктің және қорықтың салыстырмалы үлестерін түзетті, Врангель тауларында қара қасқа аң аулауға рұқсат беру және таулардың солтүстігіне Ұлттық демалыс аймағын енгізу мақсатында. Аляска сенаторы Майк Грэвел ұсынылған ANILCA заң жобасын сөзден өткізбеуге уәде берді, нәтижесінде оны тоқтатып қойды. Бұл тоқтаудан кейін және Аляска билігінің ұсынылған қорғау аясына кіретін жерді талап етуге жасаған күш-жігерінен кейін президент Джимми Картер 1978 жылдың 1 желтоқсанында Врангель–Сент-Илиас ұлттық монументін қоса алған 17 Аляска ұлттық монументін жариялау үшін Ескіліктер заңын қолданды. Монумент тағайындамасы парк дамуына немесе операциясына арналған арнайы қаржыландыруды қамтамады, бірақ Аляскалықтардың наразылығын тудырды, олар Ескіліктер заңын қолдануды федералды жерлерді тартып алу деп қарады. Аймаққа тағайындалған Парк қызметінің бірнеше қызметкерлері қорқытулар алды, ал 1979 жылдың тамызында Парк қызметінің ұшағы өртенді. Ақ Аляскалықтардың көзқарасы парке қарсы болды және олардың қуылып жатқанын сезінді, ал туған Атналар аң аулауға рұқсат алды және туризмнен пайда көруді күтті.

The discovery of gold in the Canadian Klondike brought prospectors to the region who discovered some gold along the Copper River. Explorers' reports of copper tools and copper nuggets caused the U. S. Geological Survey to send a geologist, Oscar Rohn, to look for the source. Rohn reported finding copper ore in Kennicott Glacier, but did not find the source. Shortly afterwards prospectors Jack Smith and Clarence Warner are said to have noticed a green spot on a hillside at what is now Kennecott, which proved to be a rich copper lode. Engineer Stephen Birch acquired the rights to the deposit and established the Alaska Copper and Coal Company in 1903 to mine it. Birch obtained cash from investors like J. P. Morgan and the Guggenheim family, who became known as the "Alaska Syndicate" and his venture became Kennecott Mines in 1906, eventually becoming the Kennecott Copper Corporation. The town was named after the glacier, but misspelled, so that "Kennicott" became "Kennecott." Other copper deposits were found on the south side of the Wrangells at Bremner and Nizina. Smaller deposits of both gold and copper were found in the Nabesna area. Development of the remote site required the construction of a railway 195 mile (314 km) long and costing $23.5 million at the time of its construction. The Copper River and Northwestern Railway (CR&NW) took five years to build, extending to Cordova on the coast. The towns of Chitina and McCarthy grew up on the line. The Kennecott mine employed surface mining, underground galleries, and, uniquely, mining in glacial ice to recover ore that had been scraped off the surface deposit by the Kennicott Glacier encased in ice. By the 1920s the highest grade ore had been exhausted and the decline extended into the 1930s, until the Kennecott operation was finally shut down in 1938 after extracting over 4.5 million tons of ore, which yielded 600,000 tons of copper and of silver with a net profit of $100 million to the investors. Reports of oil and gas seeps in the vicinity of Cape Yakutaga and Controller Bay inspired petroleum exploration on the southern margin along the Gulf of Alaska. A small oilfield at Katalla produced oil from 1903 to 1933, when its refinery was destroyed by fire. The petroleum deposits were instrumental in the exclusion of the coast from Icy Bay to the Copper River delta from the future park. Coal seams were also noted near Kushtaka Lake. A boom took place from 1974 to 1977 with the construction of the Trans Alaska Pipeline System near the western margin of the future park. The boom was short lived, and local residents returned to trapping, fishing and guiding hunters for their living. Thirteen test wells were drilled offshore in the late 1970s and early 1980s. Early studies of possible new Park Service units in Alaska took place in the 1930s and 1940s. The first study, entitled Alaska — Its Resources and Development was centered on the development of tourism in existing parks such as Denali (then called Mount McKinley National Park), despite a dissent from co author Bob Marshall, who advocated strict preservation. In 1939 Ernest Gruening, then Director of the Division of Territories and Island Possessions in the Department of the Interior and later governor of the Alaska Territory, proposed the establishment of a park in the Chitina Valley, to be called Panorama National Park or Alaska Regional National Park, together with Kennicott National Monument, a 900 square miles (2,331 km2) area that was to include Kennicott Glacier and the Kennecott mine site. A lukewarm assessment by Mount McKinley superintendent Frank Been in 1941 further diminished enthusiasm. However, Canada proposed a St. Elias Mountains International Park for the region in 1942, and established the Kluane Game Sanctuary in 1943 on its side of the border, which would eventually become Kluane National Park. These actions inspired the Interior Department to discuss a corresponding system of parks on the Alaska side, which would include what was then Glacier Bay National Monument, portions of the Wrangell and Chugach Mountains, and Malaspina and Bering Glaciers. In 1964, George B. Hartzog Jr., director of the National Park Service, initiated a new study entitled Operation Great Land, advocating the development and promotion of the existing Alaska parks. The 1971 Alaska Native Claims Settlement Act (ANCSA) spurred new proposals for Alaska parks. As part of the process of divesting federal lands to the state of Alaska and to native corporations, the act required the withdrawal of 80 million acres (32,374,880 km2) of lands for conservation. The National Park Service responded with a proposal for a Alaska National Park in the Wrangell Mountains region. Hickel's successor as Interior secretary Rogers Morton cut the proposed area to 9.3 million acres (3,763,580 km2), withdrawing the western Wrangell Mountains and excluding Mount Wrangell itself and Mount Sanford. Later amendments brought the proposed acreage back to 13.4 million acres (5,422,792 km2). A scaled back park of was proposed by Interior in 1973, together with a 5.5 million acres (2,225,773 km2) Wrangell Mountain National Forest, getting a cold reception from both preservationists and developers. Competing bills were drafted during 1974 by both preservation and development interests with little advancement. In the same year the Park Service and Forest Service started a joint study for the Wrangell area and cooperated in glacier studies and in architectural surveys of the Kennecott mills. A variety of bills were introduced in Congress in 1976 with widely varying proposed acreage and levels of protection. None succeeded, but one bill proposed by conservation oriented groups introduced the concept of national preserves, which would enjoy most of the protections associated with national parks, but which would allow hunting. In 1977 Representative Morris K. Udall introduced the first version of the Alaska National Interest Lands Conservation Act (ANILCA) as H. R. 39, in which a 14 million acres (5,665,604 km2) Wrangell–St. Elias National Park and a 1.8 million acres (728,435 km2) Chisana National Preserve were proposed. Although supported by the Park Service, the bill was opposed by Alaska. A revised bill was proposed by the Interior Department, with 9.6 million acres (3,884,986 km2) in national park lands and 2.49 million acres (1,007,668 km2) in an adjoining preserve, both to be named Wrangell–St. Elias. Hearings in 1978 adjusted the areas, boundaries and relative proportions of park and preserve lands, with a view to allowing the hunting of Dall sheep in the Wrangell Mountains, and introducing a National Recreation Area to the north of the mountains. Alaska senator Mike Gravel threatened to filibuster the proposed ANILCA bill, effectively killing it. Following this blockage and with efforts on the part of Alaska authorities to claim lands that fell within the proposed protections, President Jimmy Carter invoked the Antiquities Act to proclaim 17 Alaskan national monuments, including in Wrangell–St. Elias National Monument on December 1, 1978. The monument designation carried no dedicated funding for park development or operations, but did engender considerable hostility from Alaskans, who regarded the designation under the Antiquities Act as a federal land grab. The few Park Service personnel assigned to the area received threats, and a Park Service airplane was destroyed by fire in August 1979. Attitudes were sharply divided between white Alaskans, who were largely opposed to the park and felt that they were being forced out, and native Ahtnas, who were granted subsistence hunting rights and who expected to profit from tourism.

Ұлттық парк және қорық

1979 жылдың қаңтарында Удалл H. R. 39-ның өңделген нұсқасын ұсынды. Палата мен Сенат нұсқалары бойынша түзетулер мен келіссөздерден кейін, Сенат өзгерткен заң жобасын 12 қарашада Палата мақұлдады. 1980 жылдың 2 желтоқсанында Джимми Картер ANILCA заңына қол қойды, осы арқылы Врангель-Сент-Илайас аймағы бастапқы ауданы бар ұлттық парк және қорыққа айналды. Парк пен қорық аумақтарының шекаралары көріктік құндылығы мен аң ауру мүмкіндіктеріне қарай белгіленді. Заңнамаға сәйкес, тағайындалған аумақтардағы жабайы табиғаттың көлемі континенттік АҚШ-тағы стандартты тәжірибеге қарағанда біршама кем шектеулі болды. Паркқа қарсылық Конгресс тағайындағаннан кейін де кейбір Аляска тұрғындары тарапынан жалғасты, олар федералды үкіметтің қатысуына, әсіресе Ұлттық парктер қызметіне наразылық білдірді. Вандализм жалғасты, рейнджерлік кабина өртенді, ұшақ зақымдалды, ал басқалары ережелерді бұзып, парк пен Парктер қызметінің элиталық көзқарасын көрсетеді деп санайтын жағдайға наразылық білдірді. Дегенмен, қарым-қатынас бір уақытқа жақсарды, жергілікті бизнес парктерді насихаттап, Парктер қызметімен туризм жобаларында жұмыс істеді. Рейнджерлік бекетте өртке қатысты оқиғалар, сондай-ақ 1994 жылы парк инспекторы Карен Уэйдтің Конгресс алдында қаржыландыруды арттыру туралы куәліктері, оның Парктер қызметі туралы тұрғындардың күдіктерін растайтын сияқты болды, бұл жергілікті газеттердегі қате интерпретациялармен күшейді. Бұл паркке қарсы наразылықтың шыңы болды, себебі жергілікті тұрғындар Парктер қызметінің демеушілігімен өткізілетін шараларға қатыса бастады. Дегенмен, 1979 жылы аймақты ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра ретінде тануына күмәнмен қараушылар болды. Джон Бирч қоғамы бұл тағайындаманың Біріккен Ұлттар Ұйымының АҚШ ұлттық парктер жүйесін бақылауға алу жоспарының бір бөлігі екенін мәлімдеді. 1997 жылы Аляска штаты Маккарти жолын күрделі жөндеуді ұсынды, оны асфальттап, бойымен көрікті аялдамалар мен жолдардың басталуын қосуды жоспарлады. Жол әлі де қиыршін тасты болса да, оның ені кеңейтіліп, беті тегістелді. Кейбір көлік жалға беру агенттіктері әлі де өз көліктерін Маккарти жолында пайдалануға тыйым салады.

In January 1979, Udall introduced a modified version of H. R. 39. Following markup and negotiations between the House and Senate versions, the bill as modified by the Senate was approved by the House on November 12. On December 2, 1980, the ANILCA bill was signed into law by Jimmy Carter, converting Wrangell–St. Elias to a national park and preserve with an initial area of in the park and in the preserve. Boundaries between the park and preserve areas were drawn according to perceived values of scenery versus hunting potential In accordance with the legislation, the designated areas included of wilderness, stipulated in a somewhat less restrictive manner than standard practice in the continental United States. Opposition to the park persisted after Congressional designation from some Alaskans, who resented federal government presence in general and National Park Service presence in particular. Vandalism persisted, with a ranger cabin burned and an airplane damaged, while others skirted regulations and voiced resentment of what, in their view, was an elitist attitude embodied in the park and the Park Service. However, relations improved for a time, with local businesses promoting the park and working with the Park Service on tourism projects. Incidents continued, notably involving arson at a ranger station, and relations bottomed again in 1994 when the park superintendent Karen Wade testified before Congress for increased funding in a way that was perceived to confirm residents' suspicions about the Park Service, exacerbated by commentary from local newspapers that was wrongly attributed to Wade. This marked the high point of resentment against the park, as local residents began to take part in Park Service sponsored events. Nevertheless, the 1979 designation of the region as a UNESCO World Heritage Site continued to be seen with suspicion. The John Birch Society claimed that the designation was part of a United Nations plan to assume control of the U. S. national park system. The state of Alaska proposed major improvements to the McCarthy Road in 1997, planning to pave it and add scenic turnouts and trailheads along its length. Although the road remains gravel, it has been widened and smoothed. Some rental car agencies continue to prohibit use of their vehicles on the McCarthy Road.

Қосымша атаулар

Клуан / Врангель – Сент-Элиас / Мұздық шығанағы / Татшеншини-Альсек шекаралық саябақтар жүйесі (Врангель – Сент-Элиас және үш ұлттық және провинциялық парктарды қамтиды) 1979 жылы тамаша мұздық және мұздық ландшафттары, сондай-ақ гризли аюлары, карибулар және Далл қойларының мекендеу орындарының маңыздылығы үшін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы орны деп жарияланды. Бұл – АҚШ-тағы ең ірі жабайы табиғат аймағы.

Климат

Парктің ішкі климатына ұзақ, суық қыстар тән, онда температура бес ай бойы нөлден төмен қалуы мүмкін. Түнгі ең төменгі температуралар төмендейді, ал күндізгі ең жоғары температуралар әдетте болады. Жаз екі айға созылады – маусым мен шілде, гүлдер мен қанды жәндіктер пайда болады, ал ең жоғары температура жетеді. Кейбір шілде айларында жаңбыр жаууы мүмкін. Тамыз айында ауа суына бастайды, ал қыркүйекте алғашқы қар жауады. Жағалау бойында климат қоңыржалдай, ал биік тауларда жыл бойы қар жатады. Кёппен климаттық жіктеу жүйесіне сәйкес, Врангель – Сент-Элиас ұлттық паркі мен қорығы келесі үш типті қамтиды:

1) Континенттік субарктикалық, суық, құрғақ жаз (Dsc). Dsc климаты ең суық айдың орташа температурасы 0 °C (32 °F) төмен, 1–3 айдың орташа температурасы 10 °C (50 °F) жоғары, қысқы ең ылғалды айдағы жауын-шашын мөлшері жазғы ең құрғақ айға қарағанда кем дегенде үш есе көп, ал жазғы ең құрғақ айда 30 мм (1,2 дюйм) аспайды. 2) Субарктикалық, салқын жазды және құрғақ қыс (Dwc). Dwc климатының ерекшелігі – ең суық айдың орташа температурасы 0 °C (32 °F) төмен, 1–3 айдың орташа температурасы 10 °C (50 °F) жоғары, ал жылы алты айдың ішіндегі орташа жылдық жауын-шашынның 70% немесе одан да көп бөлігі түседі. 3) Субарктикалық, салқын жазды және жыл бойы жауын-шашынды (Dfc). Dfc климатының ерекшелігі – ең суық айдың орташа температурасы 0 °C (32 °F) төмен, 1–3 айдың орташа температурасы 10 °C (50 °F) жоғары, маусымдар арасында жауын-шашын мөлшерінің айтарлықтай айырмашылығы жоқ. АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің мәліметтері бойынша, Кеннекотт келушілер орталығындағы (1985 фут / 605 метр) өсімдіктердің қысқа төзімділік аймағы 3a, ал орташа жылдық ең төменгі температура 37,8 °F (3,2 °C) құрайды.

Экология

Врангелл-Сент-Элиас паркі мен қорығы Швейцариядан ауданы жағынан үлкен болғандықтан, Аляска шығанағынан Алясканың ішкі аймақтарына дейін созылып, теңіз деңгейінен 19000 фут (5791 метр) биіктікке дейін жетеді. Сондықтан, аймақта әртүрлі мекендеу орталары кездеседі. Парктің көп бөлігі тұрақты мұз, мұздықтар мен мұздық алаптарымен жабылған биік таулармен құралған. Өзендер кең, жазық мұздық аңғарларын кесіп өтеді және олардың арналары үнемі өзгеріп отырады. Қоршаған ортаны мұздықтар мен өзен арналарының салыстырмалы түрде өнімсіздігінен басқа бес негізгі категорияға бөлуге болады: жазықтар, батқылықтар, жоталар, альпілік асты және альпілік аймақтар. Бұл мекендеу орталарының кейбіреулеріне мәңгі тоңған топырақ әсер етеді және оларды қалыптастырады.

Өсімдіктер қауымдастығы

Парктің жазық аймақтары Аляска шығанағымен және өзен аңғарларының төменгі деңгейлерімен шектеседі. Қара шырша тұрақты тоң аймақтарында басым, ал астында алдыр, лабрадор шайы, сабан, көкжидек және әртүрлі жер шашағы өседі. Одан кейін бальзамды топырақ, содан соң ақ шырша өседі. Паркте екі топта бірнеше канадалық орман бизоны қоныстандырылған, көбінесе Коппер және Читина өзендерінің аңғарларында. Кішкентай сүтқоректілердің ішінде қасқыр, Солтүстік Америка бобры, канадалық сүңгі, көкбауыр, қарағайлы мартен, өзен сусарлары, қызыл түлкі, кейбір койот, Арктикалық жер және ұшатын қасқырлар, ақ мармот, қызылша, ермек, қарлы қоян, құсқұйрық пен тышқанның бірнеше түрі және пикалар бар. Жағалау суларында көптеген көшіп-қонушы киттер (оның ішінде касатка, горбатый және сұр киттер), жергілікті Далл және порт порпоизалары, порт тюлендері және Калифорния теңіз арыстандары мекендейді. Үлкен (және құрып кету қаупі бар) Стеллер теңіз арыстанын, сондай-ақ сирек кездесетін және көп ауланған Аляска теңіз сүлгісін де парк жағалауындағы суларда кездестіруге болады. Парктегі тұщы суларда 21 түрлі балық тіркелген. Балықтардың таралуы дренажға байланысты: Коппер өзенінің дренаждарында солтүстік шыршалар кездеспейді, ал Юкон өзенінің дренаждарында лосось түрлері табылмайды. Ірі тұщы су балықтарына чинук, чум, кохо, қызыл және сокей лосось, сондай-ақ көл форелі, қақпақ форелі, Долли Варден, Арктикалық сұр балық және жаңбыр форелі сияқты басқа лактаридтер жатады. Басқа балықтарға эулахон, бурбот, дөңгелек ақ балық, солтүстік шырша, Тынық мұхиты лампреясы, көл шоқы және әртүрлі скульпиндер жатады. Врангель-Сент-Элиас паркінде шамамен 93 түрлі құс мекендейді, бірақ қатал қыста олардың тек 24-і ғана қалады. Ең көп кездесетін құстарға аққабақ бүркіт, сарай және тау торғайлары, Канада қарғасы, қара қарға, кеудегер, американдық робин, кіші сары аяқты, бесікшіл, түкті жыртқыш және солтүстік сұрқыл жатады. Сондай-ақ, үлкен мүйізді, сұр, солтүстік сұңқар және борал құйрықты құстар да кездеседі. Су құстарына трубалы аққу, қарапайым гагара, солтүстік қаз, малард және жасыл қанатты үйрек жатады.

The lowland regions of the park border the Gulf of Alaska as well as the lower levels of the river valleys. Black spruce dominates areas of permafrost, with understories of alder, Labrador tea, willows and blueberry, with a variety of ground mosses. They are followed by balsam poplar and eventually white spruce. A few Canadian wood bison have been established in two herds within the park, mostly in the Copper and Chitina River valleys. The smaller mammals include the wolverine, North American beaver, Canadian lynx, porcupine, pine marten, river otters, red fox, some coyote, Arctic ground and flying squirrels, hoary marmot, weasels, ermine, snowshoe hare, several species of voles and mice, and pikas. The waters along the coast host many migrating whales (including orcas, humpback and gray whales), resident Dall’s and harbor porpoises, harbor seals and California sea lions. The larger (and endangered) Steller sea lion may also be observed along the park’s coastal waters, in addition to the rare and over hunted Alaskan sea otter. Twenty one species of fish have been documented in fresh waters in the park. Differences in fish distribution depend on drainage: northern pike are not seen in the Copper River drainages, and no salmon species are seen in Yukon River drainages. Large freshwater fish include Chinook, chum, coho, pink and sockeye salmon, as well as other salmonids such as lake trout, cutthroat trout, Dolly Varden, Arctic grayling and rainbow trout. Other fish include eulachon, burbot, round whitefish, northern pike, Pacific lamprey, lake chub and a variety of sculpins. About 93 species of birds inhabit Wrangell–St. Elias, though only 24 remain during the harsh winter. The most common birds include bald eagle, willow and rock ptarmigan, Canada jays, ravens, hermit thrushes, American robins, lesser yellowlegs, wandering tattler, hairy woodpeckers and northern flickers. Owls include the great horned, great gray, northern hawk and boreal owls. Waterfowl includes trumpeter swan, common loon, northern pintail, mallards, and green winged teal.