Кіріспе

Дублин қаласының тарихы 1000 жылдан астам бұрын басталады, және көптеген жылдар бойы ол Ирландияның ең маңызды қаласы және аралдың мәдени, білім беру және өнеркәсіп орталығы болып келді.

Құрылғы және ерте тарихы

Кейде Дублин туралы ең алғашқы сілтеме 140 жылы египеттік грек астрономы және картографы Клавдий Птолемейдің жазбаларында кездеседі деп айтылады. Бұл Дублиннің шамамен екі мың жылдық тарихына құқығын береді, өйткені Птолемей оны білгенге дейін бұл жерде қоныс болған болуы керек. Алайда, соңғы кезде Эблананың Дублинмен байланыстырылуына күмән туды, және екі атаудың ұқсастығы енді кездейсоқ деп есептеледі. 9-10 ғасырларда қазіргі қала тұрған жерде екі елді мекен болған. 841 жылғы викингтердің қонысы Dyflin деп аталды, ол ирланд тіліндегі Duiblinn ("қара көл") сөзінен шыққан, содан кейін қазіргі ағылшынша атауы да пайда болды. Бұл Дублин қамалының арт жағындағы Касл бақтары орналасқан жерде Поддл өзені Лиффиге құятын қара су тобына сілтеме жасады. Гелдердің қонысы, Áth Cliath ("бөгеттердің арқылы өтуі") өзен бойымен жоғарырақ, қазіргі Чирч-стриттің төменгі жағындағы Отце-Мэтью көпірі орнында болды. Кельттердің қонысының атауы бүгінгі қаланың ирландша атауы ретінде қолданылып келеді, бірақ оның жазбаша алғашқы дәлелі 1368 жылғы Ольстер жылнамасында кездеседі. Викингтер немесе өздерін Остмендер деп атағандар Дублинді үш ғасырға жуық уақыт бойы басқарды, бірақ 902 жылы қуылды, 917 жылы қайтып келді және 1014 жылдың 23 сәуірінде Клонтарф шайқасында Ирландияның Жоғарғы Королі Брайан Борудан жеңілгеніне қарамастан. Осы кезден бастап, скандинавиялықтар Ирландиядағы саяси күш ретінде әлсіреп, коммерциялық өмірге бейімделді. 1171 жылы Ленстер Королі Дермот МакМурроудың көмегімен Камбро-Норман салдақтарының көмегімен қала басып алынғанда, Дублиннің викингтер билігі толығымен аяқталды. Дублиннің соңғы скандинавиялық Королі Аскалл мак Рагнайл қаланы Шотландияның Таулы аймағындағы туыстарының арасынан жинаған әскерімен қайтарып алуға тырысты, бірақ қала алынғаннан кейін қашып кетті, бірақ қайта басып алу әрекеті сәтсіз аяқталды және Аскалл қаза тапты. Тингмоте – 12 метр биіктігі және 73 метр көлемі бар көтерілген төбе. Ол 1685 жылға дейін Дублин қамалына жақын, өзеннің оңтүстік жағында тұрды. Викинг Дублинінде ірі құл саудасы болды. Құлдарды викингтер ғана емес, сонымен қатар соғысқан ирланд басшылары да тұтқындап, сатқан. 1988 жылы Дублин өзінің мыңжылдық мерейтойын "Дублин - 88 жылы ұлы" деген ұранмен атап өтті. Қала одан гөрі әлдеқайда көне, бірақ сол жылы норвегиялық Король Глун Иарайн Ирландияның Жоғарғы Королі Маэль Сехнаилл II (Маэль Сехнаилл Мор) таныды және салық төлеуге және Брехон заңын қабылдауға келісті. Бұл күн тойланды, бірақ бұл ақиқатқа сәйкес келмеуі мүмкін: 989 жылы (988 емес) Маэль Сеахлан қаланы 20 күн қоршап, басып алды. Бұл оның қалаға жасаған алғашқы шабуылы емес еді. 1169-71 жылдары Оңтүстік Ирландияның (Мунстер және Лейнстер) Норман басып алуынан кейін Дублин Ирландиядағы ағылшын билігінің орталығы болды, бұл Ирландияның Жоғарғы Корольдерінің ордасы болған Мит қаласының орнын басты. 1192 жылдың 15 мамырында Дублиннің алғашқы жазбаша бостандық хартасы Ирландия Лорды Джонмен бекітілді және ол өзінің барлық "француз, ағылшын, ирланд және уэльс азаматтары мен достарына" жолданды. 1229 жылдың 15 маусымында оның ұлы Генрих азаматтарға екі провосттың көмегімен мэр сайлау құқығын берді. Алайда 1400 жылға қарай англо-норман басқыншыларының көпшілігі гелдердің мәдениетіне сіңіріліп, ирланд тілі мен әдет-ғұрыптарын қабылдады, тек Дублин маңындағы Лейнстердің кішкентай бөлігі, Пале деп белгілі болды, тікелей ағылшын билігінде қалды.

Орта ғасырдың соңғы кезеңіндегі Дублин

1171 жылы англо-нормандар Дублинді басып алғаннан кейін, қаланың көптеген скандинавиялық тұрғындары Лиффи өзенінің оңтүстік жағында орналасқан ескі қаланы тастап, өзеннің солтүстік жағында өздерінің жеке қоныстарын құрды, ол Ostmantown немесе "Oxmantown" деп аталды. Дублин графтығы 1190 жылдары Ирландияда графтықтар құрыла бастағанда алғашқысы болды, ал қала Ирландияның ағылшын билеушілігінің астанасы атанды. Дублин Англия мен Уэльстен келген қоныс аударушылармен толы болды, ал қаланың айналасындағы ауылдық жерлер, Дрогедаға дейін созылған, кең ауқымды ағылшын қоныстануын көрді. 14 ғасырда бұл аймақ күшейіп келе жатқан жергілікті ирландтарға қарсы бекітілді – осылайша "The Pale" деп белгіленді. Дублиннің өзінде ағылшын билігі Дублин қамалында орналасты. Қала 1297 жылдан бастап Ирландия Парламентінің негізгі орны болды, ол жер иелері мен саудагерлерден құралды. Осы кезеңге қатысты маңызды ғимараттарға Святой Патрик соборы, Крайстчерч соборы және Святой Ауден шіркеуі жатады, олардың барлығы бір-бірінен бір километрден аспайтын қашықтықта орналасқан. Pale тұрғындары басқа отарлаушылар сияқты, "жабайы" жергілікті тұрғындармен қоршалған, қиын жағдайдағы өркениеттің анклавындағы өмірге бейімделді. Орта ғасырлық дублиндердің осал сезімі ең жақсы түрде олардың Фиод Чуилинн, немесе Холли Вуд (ағылшын тілінде Cullenswood) деп аталатын аймалға жыл сайынғы қажырлы саяхаты арқылы көрінеді, Ренелагта 1209 жылы О'Тул кланы қала шекарасынан тыс саяхат жасаған Бристольден келген бес жүз жаңа қоныс аударушыны қазаға ұшыратқан. Әр жыл сайын "Қара дүйсенбіде" Дублин тұрғындары қаладан шығып, осы қырқындар орынға барып, тауларға қара байрақ тігіп, ирландтарды символдық шайқасқа шақыратын. Бұл әлі де соншалықты қауіпті болғандықтан, 17 ғасырға дейін қатысушылар қала милициясымен және "таулық жаудан" қорғану үшін бекініспен қорғалуы керек болды. Орта ғасырлық Дублин шамамен 5000-нан 10000 адам тұратын тығыз қала болды, жаңа үйленген әр азаматты қала әкімімен бірге аренаға алып барып, сәттілік үшін қоршауды сүйіп алуға мүмкіндік беретіндей жақын. Сонымен қатар, бұл аймақ өте кішкентай болды, Лиффи өзенінің оңтүстік жағында үш шаршы километрден аспайтын анклав. Қала қабырғасының сыртында Либерти, Дублин архиепископының жерінде, және 15 ғасыр заңымен қаладан қуылған, ирландтық гаэлдер тұратын Ирландия қалашығы сияқты қала маңындағы елді мекендер орналасқан. Жергілікті ирландтар қалада және оның айналасында тұрмауы керек болса да, көптеген адамдар солай жасады, ал 16 ғасырда ағылшын деректерінде ирландтық гэль тілі күнделікті тіл ретінде ағылшын тіліне бәсекелес бола бастағаны туралы шағымдар айтылды. Орта ғасырлық Дублиндегі өмір өте осал болды. 1348 жылы қала Еуропаны қиратып жіберген қатерлі жұқпалы ауру – "Қара өлімге" ұшырады. Дублинде аурудың құрбандары әлі де "Blackpitts" деп аталатын аймақтағы жаппай қабірлерге көмілді. Соңғы он жылдағы археологиялық қазбалар осы аймақта тері өңдеу өнеркәсібі болғанын көрсеткенімен, "Blackpitts" атауы айналадағы аймақты терең қара түске бояған тері өңдеу шұңқырларына сілтеме жасауы мүмкін. Бұл ауру 1649 жылғы соңғы ірі жарылысқа дейін қалада үнемі қайталанып тұрды. Орта ғасырлар бойы қала көршілес ирланд тайпаларынан қарақшылық шабуылдарынан сақтану үшін салық, қорғаныс ақшасы немесе "қара жалдау" төледі. 1315 жылы Эдуард Брюстің басшылығымен шотланд әскері қаланың маңындағы елді мекендерді өртеп жіберді. Ағылшынның ирландтық колониясын сақтап қалуға деген қызығушылығы азайғанда, Дублинді айналадағы ирландтардан қорғау 16 ғасырға дейін ирланд саясатына үстемдік еткен Фицджеральд графтарына жүктелді. Алайда бұл әулет көбінесе өздерінің жеке мүдделерін көздеді. 1487 жылы ағылшын Розалар соғысы кезінде Фицджеральдтар Бургундия әскерлерінің көмегімен қаланы басып алды және йоркші Ламберт Симнелді Англия королі деп жариялады. 1537 жылы Килдар графы Гаррет Фицджеральдтың тұтқындалуына ашуланған Силкен Томас басқарған сол әулет Дублин қамалын қоршап алды. Генрих VIII Фицджеральдтарды жою және олардың орнына ағылшын әкімшілерін тағайындау үшін үлкен әскерін жіберді. Бұл Дублин мен ағылшын тажы арасындағы тығыз, бірақ әрдайым бақытты емес қарым-қатынастың бастамасы болды.

XVI және XVII ғасырлар

16-17 ғасырлардағы Ирландиядағы құлшыныстар Дублин мен оның тұрғындарын өзгертіп жіберді. Бұл Тюдорлар әулеті тұсында бүкіл аралды толықтай басып алған алғашқы ағылшын шабуылы болды. Дублин мен Пэлидегі Ескі ағылшын қауымы жергілікті ирландтардың басылып алынуына және қарусыздануына риза болғанмен, Англияда болған протестанттық реформацияға қарсы шықты, олардың көпшілігі рим католиктері болды. Сонымен қатар, олар "цесс" деп аталатын қосымша парламенттік салық арқылы елдің ағылшын гарнизондарына ақы төлеуге мәжбүр болуына ашуланды. 1580 жылдары Екінші Десмонд көтерілісіне қатысқан бірнеше дублиндіктер өлім жазасына кесілді. Дублин қаласының мэрі Маргарет Болл 1584 жылы католиктерге деген көзқарасы үшін Дублин қамалында тұтқында қайтыс болды, ал католик архиепискобы Дермот О'Хёрли сол жылы қала қабырғасының сыртында дарға асылды. 1592 жылы Елизавета I Тринити колледжін Дублинде (сол кезде қаладан тыс, шығыс жағында орналасқан) ирланд ақсүйектері үшін протестанттық университет ретінде ашты. Алайда, Дублиннің маңызды отбасылары одан бас тартып, ұлдарын Еуропа континентіндегі католик университеттеріне жіберді. Дублин қауымының наразылығы 1590 жылдардағы Тоғыз жылдық соғыс оқиғаларымен күшейді, онда ағылшын сарбаздары жарлық бойынша Дублин тұрғындарының үйлерінде орналастырылып, ауру таратып, азық-түлік бағасын көтерді. Жарақат алғандар көшеде, тиісті ауруханалардың болмауынан, дүңгіршектерде жатты. 1597 жылы Винетаверн көшесіндегі ағылшын армиясының оқ-дәрі қоймасы жарылып, 200-ге жуық дублиндік қаза тапты. Бірақ, Пале қауымы ағылшын үкіметіне наразы болғанымен, Хью О'Нилл басқарған гэльдік ирландтарға қарсы болды. Осы шиеленістердің салдарынан ағылшын билігі дублиндіктерді сенімсіз деп санап, Англиядан протестанттардың қоныстануын ынталандырды. Осы "Жаңа ағылшындар" Ирландиядағы ағылшын әкімшілігінің негізін құрады, 19 ғасырға дейін. 1640 жылдары Дублинде протестанттар көпшілікке айналды, мыңдаған адам 1641 жылғы ирландтық көтерілістен қашу үшін осы қалаға келді. Кейіннен қалаға ирландтық католик күштерінің қатері туғанда, ағылшын гарнизоны католик дублиндіктерін қаладан қуды. 1640 жылдары қала Ирландия Конфедерациясы соғыстары кезінде екі рет қоршауға алынды, 1646 және 1649 жылдары. Алайда, екі жағдайда да шабуылдаушылар ұзақ қоршау басталмас бұрын ығыстырылды. 1649 жылы, екінші рет, ирландтық конфедерация және Англия-Ирландия роялистерінің біріккен күштері Дублиннің ағылшын парламенттік гарнизонымен қаланың оңтүстік шетіндегі Ратмин шайқасында жеңіліске ұшырады. 1650 жылдары Кромвельдің Ирландияны басып алуынан кейін, католиктер қала шегінде тұруға тыйым салынды, бірақ бұл заң қатаң түрде орындалмады. Нәтижесінде, бұл діни кемсітушілік Ескі ағылшын қауымын ағылшын тамырларын тастап, өзін жергілікті ирланд қауымының бір бөлігі деп санауға итерді. Он жетінші ғасырдың соңында Дублин – протестанттық Жаңа ағылшын азшылығы басқаратын ағылшын Ирландия Корольдігінің астанасы болды. 1700 жылы Дублин (Ольстердің кейбір бөліктерімен бірге) Ирландияда протестанттар көпшілікке ие болған жалғыз аймақ болды. Келесі ғасырда ол бұрынғы кез келген уақыттан гөрі үлкен, бейбіт және гүлденген қалаға айналды.

Орта ғасырдан бастап грузиндік қалаға дейін

XVIII ғасырдың басында ағылшыздар Ирландияның католик халқына қатысты қатаң «Жазалау заңдарын» енгізіп, билік орнатты. Алайда, Дублинде протестанттық әулет гүлденіп, қала 17 ғасырдан бастап қарқынды дамыды. 1700 жылға қарай халық саны 60 000-нан асып, Ұлыбритания империясында Лондоннан кейінгі екінші ірі қалаға айналды. Реставрация кезінде сол кездегі Ирландияның Лорд-депутаты Ормонд Дублинді жаңғыртуға бастама берді. Ол Лиффи өзені бойындағы үйлердің өзенге қарап тұруын және жоғары сапалы фасадына ие болуын бұйырды. Бұл бұрынғы кезеңмен қарама-қайшы болды, онда Дублин өзеннен алшақ орналасып, оны көбінесе қоқыс тастау орыны ретінде пайдаланған. Қаланың көптеген көрнекті грузин архитектуралық ескерткіштері мен жоспарлау схемалары 18 ғасырда салынды. 18 ғасырдың басында Дублиннің көшелер жүйесі Париж қаласына ұқсас ортағасырлық қала болды. Он сегізінші ғасырдың ағынында (Парижтің 19 ғасырдағыдай) қала масштабты қайта құрылымға ұшырады, Кең көшелер комиссиясы көптеген тар ортағасырлық көшелерді бұзып, олардың орнына кең грузин көшелерін салды. Бұл жаңа жобалаудан кейін пайда болған танымал көшелердің қатарында Саквилл көшесі (қазір О'Коннелл көшесі), Дейм көшесі, Вестморленд көшесі және Д'Олиер көшесі болды, олардың барлығы тар ортағасырлық көшелерді бұзу және біріктіру нәтижесінде салынды. Сонымен қатар, бес ірі грузин алаңы салынды: Ратленд алаңы (қазір Парнелл алаңы), солтүстік жағындағы Маунтджой алаңы, ал Лиффи өзенінің оңтүстігінде Меррион алаңы, Фицвильям алаңы және Сент-Стефан жасыл жемі. Бастапқыда ең әулеттің тұрғын үйлері солтүстік жақта, Генриетта көшесі және Ратленд алаңы сияқты жерлерде орналасқан болса, Кильдар графының (Ирландияның ең жоғары әулеті, кейін Лейнстер герцогы аталған) жаңа қалалық үйін, Кильдар үйін (кейін Лейнстер герцогы болғаннан кейін Лейнстер үйі деп аталды) оңтүстік жақта салу туралы шешімі, әулет өкілдерінің оңтүстік жақтағы үш ірі алаңның маңында немесе олардың ішінде жаңа үйлер салуға ынталандырды. 1745 жылы Джонатан Свифт, сол кездегі Сент-Патрик соборының декан, барлық мүлкін «ақымақтар мен ес-ақылдан айырылғандар» үшін аурухана құруға сыйлады, ал 1746 жылдың 8 тамызында Георг II Сент-Патрик ауруханасына Патшалық жарғысын берді. Лондондағы Бедлам ауруханасының басқарушысы болған тәжірибесінен кейін Свифт аурухананы пациенттердің қажеттіліктерін ескере отырып жобалауды көздеді және оларды қалай емдеу керектігі туралы нұсқаулар қалдырды. Ирландияда салынған алғашқы психиатриялық аурухана, ол әлемдегі ең көнелерінің бірі және Ирландияның жетекші психикалық денсаулық сақтау мекемелерінің бірі болып табылады. Архитектура және музыка сияқты салалардағы ағартушылық жетістіктеріне қарамастан (Хендельдің «Мессиясы» алғаш рет Фишембл көшесінде орындалды), 18 ғасырғы Дублин әлі де жабайылығымен көзге түсетін. Қалаға ауылдық аймақтардан көшіп келу артуымен ық жақтардың саны тез өсті және олар көбінесе қаланың солтүстік және оңтүстік-батыс бөліктерінде шоғырланды. «Liberty Boys» деп аталатын қарсылас топтар, көбінесе Либертиден шыққан протестанттық тоқымашылар және солтүстік жақтағы Ormonde Market-тен шыққан католик қасапшылары «Ormonde Boys» бір-бірімен қанды көше шайқастарында күресті, кейде ауыр қаруланған және көптеген жандар зардап шекті. Сондай-ақ, Дублин тұрғындары Ирландия Парламенті депутаттары халыққа ұнамайтын заңдарды қабылдағанда, олардың алдында зорлық-зомбылықпен шерулер ұйымдастыруы да жиі кездесетін. 1713 жылы Дублиндегі сайлау төңкерісі Ирландияның жалпы сайлауы аясында дауыс беру кезінде туды. Ауылдық аймақтардан Дублинге көшіп келудің салдарынан қаланың демографиялық құрамы қайта өзгерді, католиктер 18 ғасырдың соңында қаланың көпшілігіне айналды.

Көтеріліс, одақ және католиктер азаттық

1800 жылға дейін қалада Ирландия Парламенті орналасқан. Парламент тәуелсіз болған кезде, екі палата да плантаторлар немесе Ескі Англия аристократиясының эксклюзивті қорғауында болды. 18 ғасырдың соңына қарай, көбінесе британдық қоныс жайлаушылардың ұрпақтары болған ирландтық протестанттардың үстем тобы Ирландияны өздерінің туған елі деп санады. Бұл "Патриот Парламенті" Вестминстерде Ұлыбритания және колониялармен сауда шарттарын жақсарту және автономияны арттыру үшін сәтті үгіт жүргізді. 1778 жылдан бастап, римдік католиктерге қарсы дискриминация жасаған, өмірдің көптеген салаларында олардың құқықтарын шектеген "Жазалау заңы" біртіндеп жойылды, бұл процеске Генри Граттан сияқты либералдар көмектесті. (Қараңыз: Ирландия 1691-1801) Алайда, американдық және француз революцияларының ықпалымен кейбір ирландтық радикалдар одан да әрі барып, тәуелсіз, діни ағымға бөлінбеген және демократиялық республика құру үшін Біріккен ирландтықтарды құрды. Дублиндегі Біріккен ирландтықтардың жетекшілеріне Наппер Тэнди, Оливер Бонд және Эдвард Фицджеральд кірді. Бұл қозғалыстың басшысы Вольф Тон да Дублиннен шыққан. Біріккен ирландтықтар 1798 жылы Дублинді көтеріліспен басып алуды жоспарлады, бірақ олардың басшылары тұтқындалды және көтерілісшілер жиналмас бұрын қалаға үлкен британдық әскери күштер енгізілді. Қаланың шетінде, мысалы, Ратфарнхемде шағын жергілікті шайқастар болды, бірақ 1798 жылғы көтеріліс кезінде қаланың өзі қатаң бақылауда болды. 1790 жылдардағы оқиғалар протестанттық үстемдікті және британ үкіметін қатты таң қалдырды. Оларға жауап ретінде 1801 жылы Ирландияның Одақ заңы қабылданды, ол Ирландия Корольдігін Ұлыбритания Корольдігімен біріктіріп, Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігін құрды. Ирландия Парламенті өзінің құрамын таратып, Дублин астана мәртебесінен айырылды. Қаланың өсіп дамуы жалғасса да, парламенттің жоғалуынан және парламент сессияларына және Дублин замкісіндегі вице-король сарайының әлеуметтік маусымына жүздеген пэрлер мен депутаттардың, мыңдаған қызметшілердің келуінен туындайтын табыстың жоғалуынан қаржылық қиындықтарға тап болды. Бірнеше жылдың ішінде Лейнстер үйі, Пауэрскорт үйі және Олдборо үйі сияқты ең жақсы сарайлардың көптеген үйлері, бұрын жыл бойы астанада өткізген пэрлерге тиесілі болған, сатылымға қойылды. Қаланың бұрынғы әсем грузин аудандары тез арада кедейлерге толы аймақтарға айналды. 1803 жылы Біріккен ирландтықтардың басшыларының бірі Роберт Эммет қалада тағы бір күндік көтеріліс ұйымдастырды, бірақ ол оңай басылды және Эмметтің өзі асылып, суға тартылып, төртке бөлінді. 1829 жылы ең бай ирландтық католиктер Ұлыбританияның толық азаматтығын алды. Бұл, ішінара, Даниэль О'Коннеллдің үгіт-насихаттарының нәтижесінде болды, ол Дублинде және басқа да жерлерде католиктердің бостандығы үшін жаппай митингтер ұйымдастырды. 1840 жылы Ирландияның либералды вице-министрі Томас Драммонд Корпорация заңын қабылдады, ол Ирландиядағы жергілікті басқаруды толығымен реформалады. Дублинде бұл протестанттық меншік иелері мен гильдия мүшелеріне негізделген ескі франшизалық жүйе жойылды және Дублин корпорациясына дауыс беру жылына он фунттан астам мүлігі бар барлық меншік иелеріне берілді. Бұл католиктердің 1690 жылдан бері муниципалдық басқарудан шеттетілгенін ескеретінде, сайлаушылар құрамында 2:1 көпшілікті құрады. Нәтижесінде Даниэль О'Коннелл 1841 жылы жаңа франшизамен өткен алғашқы сайлауда мэр болып сайланды. О'Коннелл сондай-ақ Ирландияның заңнамалық автономиясын қалпына келтіру немесе Одақтың күшін жою үшін сәтсіз үгіт жүргізді. Ол 1801 жылы Одақ заңы бойынша таратылған Ирландия Парламентінің Дублинге қайта оралуын талап ету үшін британ үкіметіне қысым көрсету мақсатында "Монстрлық митингтер" деп аталатын жаппай митингтер ұйымдастырды. Оның науқанының шыңы қаланың солтүстігіндегі Клонтарф қаласында өткізілуі керек еді, ол 1014 жылғы Клонтарф шайқасына байланысты символдық маңызы үшін таңдалған. Митингке жүздеген мың адам қатысады деп күтілді, бірақ британ үкіметі оған тыйым салып, оны басу үшін әскер жіберді. О'Коннелл бас тартып, оның қозғалысы бөлініп, қарқынын жоғалтты. О'Коннелл қаладағы кәсіподақтар арасында оның өкілеттігі кезінде ереуілді басу үшін британдық армияны шақыруы үшін де еске алынады.

XIX ғасырдың аяғы

Эмансипациядан кейін және британ саясатында дауыс беру құқығының біртіндеп кеңеюімен, ирланд ұлтшылдары (көбінесе католиктер) 1840 жылғы жергілікті басқару реформасы арқылы Дублин үкіметін бақылауға алды, ал Дэниел О’Коннелл 150 жылдан бергі алғашқы католик мэрі болды. Кімшілік байлықтың өсуі Дублиннің протестант және юнионист орта таптарының көптеген өкілдерін қаладан Ballsbridge, Rathmines және Rathgar сияқты жаңа қала маңына көшіруге мәжбүр етті, олар әлі күнге дейін әсем Виктория сәулетімен ерекшеленеді. Жаңа теміржол Дублинді 1821 жылы Kingstown деп аталған Dún Laoghaire қаласының орта таптық маңымен де байланыстырды. Солтүстіктегі Белфасттан айырмашылығы, Дублин өнеркәсіптік революцияның толық әсерін сезінбеді, нәтижесінде қалада біліктілігі жоқ жұмыссыздардың саны әрқашан жоғары болды. Guinness сыра зауыты, Jameson дистиллериясы және Jacob’s печенье фабрикасы ең тұрақты жұмыспен қамтамасыз етті. Олардың маңында Kilmainham және Inchicore қалаларында жаңа жұмысшы табының маңы өсті. Dublin United Tramway Company басқаратын Дублин трамвай жүйесі де маңызды жұмыс беруші болды. 1900 жылы Белфасттың халқы Дублиннікінен көп болды, бірақ қазір ол кішірек. 1867 жылы Ирландиялық Республикалық бауырластық немесе «Фениандар» Ирландиядағы британдық үкімді жою мақсатымен көтеріліс жасауға тырысты. Алайда, көтеріліс нашар ұйымдастырылып, сәтсіз аяқталды. Дублиндегі шайқас тек Tallaght қаласының маңында болды. Бірнеше мың фениан (шамамен 4-8 мың адам) Tallaght төбесіне шықты, ал кейбіреулері Tallaght қаласындағы Корольдік ирланд полициясының казармасында полициямен қысқаша қақтығысқа түсті. Алайда, нашар басшылық пен нақты жоспарлардың болмауына байланысты олар көп ұзамай тарап кетті, бірнеше жүз адам тұтқындалды. Бұл көтерілістің сәтсіздігі ұлтшыл зорлық-зомбылықтың аяқталғанын білдірмеді. Манчестерде үш фениан тұтқынын босатуға тырысқанда күзетші қаза тапты, ал үш фениан дарға асылды. Дублинде өлім жазасына кесілгендерге қолдау білдіретін жаппай демонстрациялар мен қалған фениан тұтқындарына амнистия беру жөніндегі науқан өтті. 1882 жылы Фениандардың өзін Ирландияның Ұлттық Жеңілмейтіндері деп атаған бір топ, Жер лигасына қарсы мәжбүрлеу актілерін енгізгеніне және County Mayo округінде екі наразыны өлтіргені үшін жауап ретінде Phoenix Park-те британ әкімшілігінің екі көрнекті өкілін хирургиялық пышақтармен өлтірді. Бұл оқиға «Phoenix Park-тегі кісі өлтіру» деп белгілі болды және барлық тараптардан айқын айыптауға ұшырады. 1898 жылғы жергілікті басқару туралы заңға сәйкес, Дублин корпорациясына сайлау құқығы барлық салық төлеушілерге берілді. Консервативтік партияның «үй реформасын мейірімділікпен өлтіру» немесе ирланд ұлтшылдарының наразылықтарын басу саясатының бір бөлігі ретінде жергілікті басқаруға кең ауқымды әкімшілік өкілеттіктер берілді.

Монто

Бірақ, Одақтың қабылдануынан кейін Дублин байлығы мен маңыздылығы тұрғысынан төмендесе де, 19 ғасыр бойы тұрақты түрде өсіп дамыды. 1900 жылға қарай халық саны 400 000-нан асты. Қаланың өсуімен қатар кедейлік де артты. "Британ империясының екінші қаласы" деп сипатталғанымен, оның көптеген үйлер тобы (tenements) жайлы жағымсыз әңгімелер тарады, оларды Джеймс Джойс сияқты жазушылар еңбектерінде көрсетті. Монто деп аталатын аймақ (Саквилл көшесінен Монтгомери көшесінде немесе оның маңында) Британ империясының ең ірі қызыл жарық ауданы ретінде де танымал болды, оның қаржылық тұрақтылығы қаладағы британдық армия казармаларының көптігімен және сол себепті сарбаздардың болуымен байланысты болды, әсіресе Корольдік казарма (кейін Коллинз казармасы, қазір Ирландия Ұлттық мұражайының орналасқан жерлерінің бірі). Монто 1920 жылдардың ортасында Рим-католик Мария легионының жезөкшелікке қарсы күресінен кейін жабылды, ал қаржылық жағдайы Англо-Ирландия келісімінен (1921 жылдың желтоқсаны) және Ирландия еркін мемлекетінің құрылуынан (1922 жылдың 6 желтоқсаны) кейін қаладан әскерлердің шығарылуынан бұрын күрт нашарлаған еді.

Ауысымның жабылуы

1913 жылы Дублинде Ұлыбритания мен Ирландия тарихындағы ең ірі және ең қатал еңбек дауының бірі болды – «Бұғаттау» деп белгілі. Джеймс Ларкин, белсенді синдикалист кәсіподақ жетекшісі, Ирландия көлік және жалпы жұмысшылар одағын (ITGWU) құрды және біліктілігі төмен және жартылай білікті жұмысшылардың жалақысын және еңбек жағдайын жақсартуға тырысты. Ол келіссөздер арқылы, қажет болған жағдайда қолдау білдіретін ереуілдер ұйымдастырды. Жауап ретінде Дублин трамвай компаниясының иесі Уильям Мартин Мерфи ITGWU мүшелерін жұмыстан босатуға және қалған қызметкерлерді одаққа қосылмауға мәжбүрлейтін жұмыс берушілердің картелін құрды. Ларкин трамвай жұмыскерлерін ереуілге шақырды, ал одан кейін Дублиндегі одақтан шығуға бас тартқан барлық жұмысшылар жұмыстан босатылды немесе «бұғатталды». Бір ай ішінде 25 000 жұмысшы ереуілге шықты немесе жұмыстан шығарылды. Дау кезіндегі демонстрациялар Дублин қалалық полициясымен қатыгез қақтығыстармен белгіленді, нәтижесінде үш адам қаза тауып, жүздеген адам жарақат алды. Джеймс Коннолли жауап ретінде ереуілшілерді полициядан қорғау үшін Ирландия азаматтық армиясын құрды. Бұғаттау алты айға созылды, содан кейін көптеген жұмысшылар, олардың отбасылары аштықтан зардап шегіп жатқандықтан, одақтан шығып жұмыстарына оралды.

Британдық биліктің соңы

1914 жылы үш онжылдыққа жуық үгіт-насихаттан кейін Ирландия өзін-өзі басқаруға (немесе үй басқаруға) жақын болғандай көрінді, алайда тікелей британдық биліктен шектеулі ирланд автономиясына бейбіт түрде өтудің орнына, Ирландия мен Дублин он жылға жуық саяси зорлық-зомбылық пен тұрақсыздыққа ұшырады, бұл соңында Ирландияның Британиядан өзін толығырақ айыруына әкелді, одан өзін-өзі басқару көрінетіндей емес еді. 1923 жылға қарай Дублин Ирландияның 32 округінің 26-сын басқаратын, дербес Ирландия мемлекеті – Ирландия еркін мемлекетінің астанасы болды.

1914 жылы "Хаут" қаруы

Юнионистер, негізінен Ольстерде шоғырланған, бірақ Дублинде және елдің басқа да аймақтарында көптеген өкілдері болған, үйде басқаруды енгізуге қарсылық көрсетті және осы мақсатта Ольстер еріктілерін (UVF) – жеке армия құрды. Жауап ретінде ұлтшылдар өздерінің армиясын – Ирландиялық еріктілерді құрды, үйде басқарудың іске асуын қамтамасыз ету үшін. 1914 жылдың сәуір айында UVF мыңдаған неміс қаруын солтүстікке тасыды (Ларн қару тасымалдау оқиғасына қараңыз). Ирландиялық еріктілердің бір бөлігі және осы ұйыммен байланысы жоқ басқа ұлтшылдар да шілде айында осыған ұқсас әрекет жасауға тырысты. «Асгард» экипажы Дублинге жақын орналасқан Хаутта неміс мылтықтары мен оқ-дәрілерінен тұратын жүк көлігін сәтті түсірді. Жүк түсірілгеннен кейін Шотландия шекарашыларының британ әскерлері оны тартып алуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Әскерлер Дублин орталығына оралғанда, жергілікті тұрғындар оларды ұрысып, қысым көрсетті, олар Бакалаврлар көшесінде атыс ашып, үш адамды өлтірді. 1914 жылдың қыркүйегінде «Үйде басқару туралы» заң қабылданған кезде Ирландия азаматтық соғысқа қадам тастағандай болды. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол күшін жойды. Ирландия парламенттік партиясының жетекшісі Джон Редмонд, жақын арада Ирландия ұлттық еріктілерінің (бірақ Ирландиялық еріктілердің емес) басшысы болатын, ұлтшылдарды британ армиясына қосылуға шақырды. Бұл еріктілер арасында жарылысқа себеп болды. Мыңдаған ирландтар (әсіресе жұмысшы табының көп шоғырланған аймақтарында, жұмыссыздық деңгейі жоғары болған жерлерде) қосылды және көптегендері соғыста қаза тапты. Көпшілік, Редмондтың басшылығын мойындағандар, Ұлттық еріктілерді құрды. Күшті топ Ирландиялық еріктілер атағын сақтап, британ күштерімен бірге емес, Ирландияның тәуелсіздігі үшін күресуге дайын болды.

1916 жылғы Пасхалық көтеріліс

1916 жылдың сәуір айында Патрик Пирс басқарыған 1250-ге жуық қарулы ирланд республикашылары Дублинде Пасха көтерілісі деп белгіленген оқиғаны ұйымдастырды. Көтерілісшілердің бірінші қадамдарының бірі – осы Республиканың құрылғанын жариялау болды. Көтерілісшілердің құрамында Ирландиялық еріктілер және Джеймс Коннолли басқаратын Ирландиялық азаматтық армия болды. Көтеріліс кезінде көтерілісшілер қаладағы маңызды нысандарды басып алды, оның ішінде Төрт сот, Стивенс Грин, Боландтың диірмені, Оңтүстік Дублин одағы және Джейкобс бисквит фабрикасы. Штаб-пәтерін О’Коннелл көшесіндегі Бас почта ғимаратында орналастырды. Олар британ әскеріне берілуге мәжбүр болғанға дейін бір апта бойы қарсылық көрсетті. Британдықтар көтерілісшілерді бағындыру үшін артиллерияны қолданды, «Хелга» атты канонерлік кемені Лиффи өзенімен жоғары көтеріп, Кабра, Фибсборо және Пруссия көшелерінде артиллериялық бөлімдерді орналастырды. Қала орталығының көп бөлігі оқ-дәрілерден қирады, шамамен 450 адам, олардың жартысы бейбіт тұрғындар қаза тапты, ал 1500-ге жуық адам жарақат алды. Маунт-стриттегі үлкен канал бойында қызу шайқастар болды, онда британдық әскерлер қайта-қайта шабуылға ұшырап, ауыр шығынға ұшырады. Сонымен қатар, көтеріліс Дублиннің кедей аудандарының тұрғындары тарапынан тонау мен тәртіпсіздік толқынымен белгіленді, қала орталығындағы көптеген дүкендер тоналды. Көтерілісшілердің басшысы Патрик Пирс, азаматтық құрбандардың санын азайту үшін бір аптадан кейін берілді. Бастапқыда көтеріліс Дублинде кеңінен қолдау таппады, себебі ол көптеген өлім-жұлым мен қиратуға әкелді, кейбіреулер оны Пасха уақытында өткізудің дұрыс емес екенін айтты, сондай-ақ Дублиннің көптеген тұрғындарының туыстары британ әскерінде қызмет етті. Көтерілістен кейін мүліктеріне зиян келгендерге өтемақы төлеу туралы 7000-нан астам талап Ирландиядағы мүлік зиянына өтемақы төлеу комитетіне жіберілді. Дублин қаласының бас сәулетшісінің бақылауымен қайта құру жұмыстары 1916 жылғы Дублин қаласын қайта құру (төтенше шаралар) заңы қабылданғаннан кейін басталды. Көтеріліс британдық әскерлермен салыстырмалы түрде оңай басып тасталғанмен және бастапқыда ирланд халқының көп бөлігінің қарсылығына тап болғанмен, көтерілісшілердің 16 жетекшісін британдық әскерлер атқылағаннан кейін қоғамдық пікір біртіндеп, бірақ шешулі түрде олардың жағына бұрылды. 1918 жылдың желтоқсан айында көтерілісшілердің билігіне өткен «Синн Фейн» партиясы Ирландия парламентінің көптеген орындарын жеңіп алды. Олар британдық Парламенттің Төменгі палатасындағы орындарын алудың орнына Дублиннің Лорд-мэрінің резиденциясында жиналып, Ирландия Республикасының құрылғанын және өздерін Ирландия жиналысы (Dáil Éireann) деп жариялады.

1919-21 жылдардағы Тәуелсіздік соғысы

1919 және 1921 жылдар аралығында Ирландия Ирландия Тәуелсіздік соғысын бастан кешірді – британдық күштер мен Ирландия еріктілері арасындағы партизандық қақтығыс, соңынан Ирландия Республикалық Армиясы (ИРА) ретінде қайта құрылған. Дублин ИРА бөлімшелері қаладағы полиция және британдық әскерге қарсы қалалық партизандық науқан жүргізді. 1919 жылы зорлық-зомбылық Майкл Коллинстің басшылығымен ІРА мүшелерінің шағын тобы (кейін «Бөлім» деп аталды) қаладағы полиция детективтерін өлтірумен басталды. 1920 жылдың соңына қарай бұл британдық әскерлерге қарсы тұрақты қару және граната шабуылдарын қамтитын, әлдеқайда қарқынды операцияларға ұласты. Дублиндегі ИРА күніне үш атыс немесе жарылыс шабуылы жасауға тырысты. Британдық патрульдерге жасалған шабуылдардың үнемі болуына байланысты, Портобеллодағы әскери казармадан Дублин қамалына дейінгі Камден-Аунжиер көшелерінің аймағы британдық сарбаздардың арасында «Дарданелл» (Галлиполи науқанының орны) деп аталды. Бұл қақтығыс қалада көптеген трагедиялық оқиғаларға әкелді, олардың кейбіреулері бүгінге дейін есте сақталады. 1920 жылдың қыркүйегінде 18 жасар ИРА мүшесі Кевин Барри солтүстік қаладағы Черч көшесіндегі шабуыл кезінде тұтқындалды, нәтижесінде үш британдық сарбаз қаза тапты. Барри 1 қарашада кісі өлтіргені үшін асылды, оның жас екендігіне байланысты мейірімділікке шақыруларға қарамастан. Тағы бір танымал республикалық шейіт – ИРА қарулы мүшесі Шон Трейси, ол 1920 жылдың қазан айында Талбот көшесіндегі атыс кезінде қаза тапты, оған ұзақ уақыт бойы іздеу жүргізілген соң. Британдық күштер, әсіресе «Қара және қоңыр» әскерлері, ИРА әрекеттеріне өздерінің қатыгездіктерімен жиі жауап берді. Мысалы, 1920 жылдың қыркүйегінде Дублиннің солтүстігіндегі Балбригган қаласын өртеп жіберу және 1921 жылдың ақпанындағы «Drumcondra оқиғасы», онда қосымша дивизия әскерлері қаланың солтүстік шетіндегі екі күдікті ИРА мүшесін өлтірді. Бұл «қиындықтардың» (сол кездегі атауы) ең қанды күні 1920 жылдың 21 қарашасында болды, сол күні Майкл Коллинстің «Бөлімі» қала бойынша 18 британдық агентті өлтірді. Британдық күштер түстен кейін Крок паркіндегі Gaelic футбол ойынына барып, 14 бейбіт тұрғынды өлтіріп, 65 адамды жарақаттады. Кешке үш республикалық белсенді Дублин қамалында тұтқындалып, өлтірілді. Күшейіп бара жатқан зорлық-зомбылыққа жауап ретінде британдық әскерлер ИРА мүшелерін табу үшін Дублинде бірнеше ірі операциялар жүргізді. 1921 жылдың 15-17 қаңтарында олар Капель көшесі, Черч көшесі және Норт-Кинг көшесімен шектелген қаланың солтүстік-ішкі бөлігін қоршап алды, ешкімге кіруге немесе шығуға рұқсат бермей, қару мен күдіктілерді үй-үйден іздеді. Ақпан айында олар осы процесті Маунтджой алаңында, содан кейін Килдэр көшесі/Нассау көшесі аудандарында қайталады. Алайда бұл коменданттық сағаттар көп нәтиже бермеді. 1921 жылдың 25 мамырында Дублиндегі ең ірі ИРА операциясы болды, ИРА Дублин бригадасы Дублиннің ең әдемі ғимараттарының бірі, Ирландиядағы жергілікті үкіметтің бас кеңсесі орналасқан Кеден үйін өртеп жіберді. Алайда британдықтар көп ұзамай ескертіліп, ғимаратты қоршап алды. Операция кезінде 5 ИРА мүшесі қаза тауып, 80-нен астам адам тұтқындалды, бұл жариялыққа қатысты жеңіс болды, бірақ ИРА үшін әскери апатқа ұласты.

Азамат соғысы, 192223

1921 жылғы 11 шілдеде жарияланған бітімге сәйкес, Ұлыбритания мен Ирландия арасында келіссөздер нәтижесінде «Англо-ирланд келісімі» қол қойылды. Ол 26 округтен тұратын, өзін-өзі басқаратын Ирландия мемлекетін – Ирландия еркін мемлекетін құрды. Алайда, бұл келісім Ирландия Республикасын жойды, оны ұлтшыл қозғалыстағы көптеген адамдар, әсіресе IRA мүшелері, ант беріп сақтауға міндетті деп есептеді. Осыдан 1922–1923 жылдардағы Ирландия азамат соғысы басталды, онда келісімге қарсы тұрған республикашылар британдықтармен келісімге келгендерге қарсы қару қолға алды. Соғыс Дублинде басталды, сәуірде 1922 жылы Рори О’Коннор басқаратын келісімге қарсы күштер төрт сот ғимаратын және басқа да бірнеше ғимараттарды басып алды, бұл британдықтарды қайтадан соғыс бастауға мәжбүр етеді деп үміттенеді. Бұл Майкл Коллинз бен Артур Гриффиттің басшылығындағы еркін мемлекетті британдық әскердің қайта басып кіруіне қарсы тұру немесе төрт соттағы бұрынғы сораттықтарымен соғысу дилеммасына түсірді. Біраз ойланғаннан кейін және Уинстон Черчилль британдық әскерге көтерілісшілерге шабуыл жасауға бұйрық берген соң, Коллинз әрекет ету керек деп шешті және төрт соттағы республикашыларды атқылау үшін британдық артиллерияны қолданды. Олар 28–30 маусымдағы (1922 жыл) екі күндік артиллериялық оқшаудан кейін бас берді, бірақ олардың бір бөлігі IRA мүшелері О’Коннелл көшесін басып алды, онда еркін мемлекет армиясы астананы басып алғанға дейін тағы бір апта бойы көшеде шайқас болды. Соғыста 60-тан астам жауынгер қаза тапты, оның ішінде республикашыл Катал Бруга да болды. Шамамен 250 бейбіт тұрғын да қаза тапқан немесе жарақат алған болуы мүмкін, бірақ нақты саны ешқашан анықталған жоқ. Оскар Трэйнор 1922 жылдың шілде айының соңында тұтқындалғанға дейін қаланың оңтүстігінде партизандық операциялар жүргізді. 1922 жылдың қарашасында Баллсбридж аймағында болған атыс кезінде Лейнстер провинциясының республикалық командирі Эрни О’Мэлли тұтқындалды. 1922 жылғы 6 желтоқсанда IRA, Дублин қаласының орталығындағы Лейнстер үйінен шығып бара жатқан Дэйл мүшесі Шон Хейлсті, еркін мемлекеттің тұтқындарына жасаған өлім жазасына жауап ретінде өлтірді. Келесі күні төрт соттағы республикашылардың төрт жетекшісі (Рори О’Коннор, Лиам Мэллоуз, Дик Барретт және Джо Маккелви) өш алу үшін атылды. Осыдан кейін Дублинде салыстырмалы түрде тыныштық орнады, бірақ провинцияларда партизан соғысы жалғасты. Жаңа еркін мемлекет үкіметі 1923 жылдың ортасына қарай осы көтерілісті толыққанды басып тастады. Сәуір айында IRA штабының бастығы Фрэнк Эйкен келісімге қарсы күштерге қаруларын тастап, үйлеріне қайтуға бұйрық берді. Азамат соғысы ирландия саясатында ұзаққа созылатын ащылықты қалдырды, ол ұлттық тәуелсіздікке қол жеткізуді қиындатты.

Тәуелсіздік және XXI ғасыр

1916-1922 жылдар аралығында Дублин ауыр қасіреттерге ұшырады. 1916 жылы бір апта бойы қаладағы қақтығыстар мен 1922 жылы азамат соғысының басталуы да осы қалада болды. 1916 жылдан 1923 жылға дейінгі революциялық кезеңде Дублиндегі қаза болғандардың саны шамамен 1000 адамды құрады – 1916 жылғы Пасха көтерілісінде 482 адам, 1919-1921 жылдардағы Тәуелсіздік соғысында тағы 309 адам, ал 1922-1923 жылдардағы Азамат соғысында қала мен округте шамамен 250 адам қаза тапты. Осы кезеңде Дублиннің көптеген көрнекті ғимараттары қирады; тарихи Бас пошта (GPO) 1916 жылғы көтерілістен кейін қиратылған ғимаратқа айналды; Джеймс Гандонның кеден үйі Тәуелсіздік соғысында ИРА тарапынан өртеп жіберілді, ал Гандонның сақталған шедеврлерінің бірі – Төрт сот республикалықтар тарапынан басып алынып, келісім жасаған армиямен бомбаланды. (Жауап ретінде республикалықтар Ирландияның мемлекеттік архив кеңсесін жарылғыш заттармен толтырып, мың жылдық мұрағатты жойды). Бұл ғимараттар кейін қайта салынды. Жаңа мемлекет өзін барынша жақсартуға тырысты. Оның генерал-губернаторы бұрынғы Вице-корольдік резиденциясына, Ирландияның британдық лорд-лейтенантының резиденциясына орналастырылды, себебі бұл орын республикалық қаскөйлерден қауіпсіз деп есептелді. Парламент Лейнстер герцогінің ескі сарайында, Лейнстер Хауста уақытша құрылды және содан бері сол жерде орналасқан. Уақыт өте келе, GPO, кеден үйі және Төрт сот қайта жаңартылды. Дублин үшін маңызды жобалар ұсынылса да, бастапқыда кең ауқымды қайта құру жұмыстары жүргізілген жоқ.

"Тезделікті жағдай"

Ирландия Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ресми түрде бейтарап болды (II дүниежүзілік соғыс кезінде Ирландияның бейтараптығын қараңыз). Оған дейін ирланд тілінде бұл оқиға "соғыс" деп емес, "The Emergency" деп аталды. Ирландияның бейтараптығының арқасында Дублин соғыстың кең ауқымды бомбалауынан құтылды, бірақ 1941 жылдың 31 мамырында неміс әуе күштері Дублинді бомбалады, солтүстік қаланың жұмысшы табының тұратын Солтүстік Странд ауданына шабуыл жасап, 34 ирланд азаматын қаза қылды және тағы 90-ын жарақаттады. Бомбалау оқиғасы жазатайым деп жарияланды, алайда көптеген адамдар бұл шабуылдың де Валераның Белфаст қаласындағы ауыр бомбалаудан кейін тұрғындарына көмек ретінде өрт сөндіру машиналарын жіберуіне жасалған қасақана кек алу екенін күдіктенді. ИРА-ның бір тобы соғыстан пайдаланып, Германиядан көмек алып, Солтүстік Ирландияға басып кіруді жоспарлады. 1939 жылдың желтоқсан айында олар Дублиннің Феникс паркіндегі Magazine фортына шабуыл жасап, Ирландия армиясының дерлік барлық резервтік оқ-дәрісін ұрлады. Оған жауап ретінде де Валераның үкіметі ИРА мүшелерін тұтқындап, бірнешеуін ажалға түсірді. Соғыс жылдары Дублинде нормативтік рациондау енгізілді, сондай-ақ нацистік қуғын-сүргіннен қашып келген еврейлердің саны артып, еврей қауымы уақытша кеңейді.

Тендерлік үйлерді жөндеу

Дублиннің кең ауқымды шалап-шаңқырлы аймақтарымен күресуге жасалған алғашқы тыраштандырулар 1891 жылы Iveagh Trust және Дублин шеберлер тұрғын үй компаниясының құрылуымен басталды, бірақ олар тек бірнеше мың отбасыға көмектесе алды. 1900–1914 жылдары үкіметтің басты назарында 40 000 шатырлы үй салу болды. Ирландия еркін мемлекетінің алғашқы жылдары қала үшін кейбір мемлекеттік жоспарлар жасалды, содан кейін 1932 жылы Эмон де Валера билікке келгеннен кейін іске асырылды. Көп қаржының болуы және Ұлы депрессияға байланысты жалақының төмендеуі үлкен өзгерістердің басталуына себеп болды. Дублиннің кедей халқы үшін лайықты тұрғын үйлермен шалап-шаңқырлы үйлерді алмастыру жоспары іске қосылды. Марино және Крамлин сияқты жаңа қала маңындағы аудандар салынды, бірақ Дублиннің ішкі қаласындағы шалап-шаңқырлы аймақтар сақталды. Дублиннің шалап-шаңқырлы үйлерін жоюда маңызды прогресс тек 1960 жылдары жасалды, мыңдаған Дублин жұмысшы табының тұрғындары қала шетіндегі қала маңындағы тұрғын үйлерге көшірілді. Бұл жобаның нәтижесі әртүрлі болды. Шалап-шаңқырлы үйлердің көп бөлігі алынып тасталғанымен, жаңа тұрғын үйлерді жедел түрде қамтамасыз ету қажеттігі соншалық болды, сондықтан құрылыс жоспарлы түрде жүргізілмеді. Таллахт, Кулок және Баллимун сияқты жаңа және өсіп келе жатқан қала маңындағы аудандар бірден үлкен халыққа ие болды, мысалы Таллахтта 50 000 адамға дейін, бірақ дүкендер, қоғамдық көлік және жұмыс орындары болған жоқ. Нәтижесінде, ондаған жылдар бойы бұл жерлер қылмыс, есірткі және жұмыссыздықпен байланысты болды. Соңғы жылдары Ирландияның «Келттік жолбарысы» деп аталатын экономикалық өрлеуімен байланысты бұл мәселелер біршама жеңілдеді. Әсіресе Таллахт әлеуметтік тұрғыдан әлдеқайда әртүрлі болды және қазірде сауда, көлік және демалыс орындарының кең ауқымын ұсынады. Мемлекеттің санаулы биік үйлер жобаларының бірі болған Ballymun Flats соңғы жылдары негізінен бұзылып, қайта жоспарланды. Дегенмен, Ирландияның жаңа экономикалық өркендеуі мен одан туындаған иммиграцияны ескере отырып, қалада тағы да тұрғын үй тапшылығы туды. Жұмыспен қамтудың артуы қала халқының жылдам өсуіне әкелді. Нәтижесінде, сатып алынған және жалға алынған тұрғын үй бағасы күрт өсті, бұл көптеген жас дублиндердің қаладан шығып, Мит, Лоут, Килдер және Уиклоу округтерінде арзан тұрғын үй сатып алуына себеп болды, бірақ олар әлі күнде Дублинге жұмысқа барып тұрады. Бұл қаладағы өмір сапасына кері әсер етті, ауыр жол ағлақтарына, ұзақ сапар уақытына және қаланың кеңеюіне әкелді.

Грузияның Дублинін 1960 жылдары жою

Қаланың ішкі аудандарын тазартқан құрылыс бағдарламасының бір бөлігі ретінде 1950 жылдардан бастап тарихи георгиандық Дублин Ирландия үкіметінің даму саясатының күшті шабуылына ұшырады. 18 ғасырға дейінгі үйлердің үлкен бөлігі, әсіресе Фицвиллиам көшесі мен Сент-Стефен көшесінде, пайдалы кеңсе ғимараттары мен мемлекеттік департаменттерге орын беру үшін бұзылды. Бұл дамудың көп бөлігі 1960 жылдардағы, 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардағы белсенді жылжымайтын мүлік нарығында табыс табуға құштар жылжымайтын мүлік әзірлеушілері мен спекулянттардың күшімен итермеленді. Көптеген жобалар үкіметтік қолдаушылармен, мемлекеттік ведомстволар мен мемлекеттік агенттіктер сияқты жоғары сұранысқа ие мемлекеттік жалдаушыларға тиімді жалдау мақсатында салынды. Көптеген ғимараттарды құрылыс салушылармен жеке байланысы бар үкімет министрлері бекітті, бұл көбінесе салық төлеушіге және Дублин қаласын дұрыс жоспарлау мен сақтауға зиян келтірді. Бұл үрдіс сол кездегі басым ұлтшыл идеологиямен де ынталандырылды, ол Ирландияның отаршылдық өткенінің барлық физикалық естеліктерін жоюды қалады. Мұндай ойлаудың ең көрнекті мысалы – 1966 жылы О'Коннелл көшесіндегі Нельсон бағанасының қиратылуы. Ұлыбританияның әйгілі адмиралының мүсіні бір ғасыр бойы Дублиннің маңызды нысаны болды, бірақ Пасха көтерілісінің 50 жылдығына дейін шағын бомбамен жарылды. 2003 жылы бағананың орнына сол жерде орнатылған Дублин шығырымен ескерткіш алмастырылды. 120 метрлік, конус тәрізді металл бағана Дублин қаласының орталығындағы ең биік құрылыс болып табылады және шақырымдармен көрінеді. Ол Ирландиядағы ең үлкен кранмен жеті бөліктен құрастырылды және әлемдегі ең биік көше мүсіні болып табылады. 1960 жылдардағы бұзушылық тәжірибесі уақыт өте келе азайған жоқ, керісінше, олар үнемі нашарлап, ертеректегі бетон кеңсе ғимараттары 18 ғасырғы түпнұсқалардың орнына георгиандық пастиш немесе көшірме кеңселермен алмастырылды. 1970 және 1980 жылдары Харкорт көшесі мен Сент-Стефен көшесінің үлкен бөліктері, сондай-ақ Парнелл алаңының, Килдер көшесінің, Солтүстік Ұлы Джордж көшесінің және қаланың басқа да көптеген аудандарының бөліктері бұзылып, осылай қайта салынды. Көптеген адамдар бұл практиканы жоспарлаушылар үшін "оңай шешім" деп қарады: құрметті георгиандық фасады сақталды, ал "прогресске" кедергісіз жол берілді. Бұл жоспарлау саясаты Дублин корпорациясымен 1990 жылға дейін жалғасты, содан кейін табиғатты қорғау күштері жеңіске жетті. Алайда, тек Ирландиядағы британдықтардың болуымен байланысты нысандар ғана ирландтық әзірлеушілердің құрбаны болған жоқ. Викинг Дублинінің ең көне қалдықтары орналасқан Вуд-Кей де бұзылды және оның орнына Дублиннің жергілікті басқару органының кеңсесі салынды, бірақ үкімет пен табиғатты қорғаушылар арасындағы ұзақ және қатысты жоспарлау күресіз. Соңғы кезде орта ғасырларда Пейлдің оңтүстік шекарасының бөлігі болған Каррикмайнс қамалы арқылы M50 тас жолын салу жоспарларына қатысты дау туды. Жақында Дублиндегі көптеген даулы құрылыс жұмыстарына, жасыл кеңістіктерге де, тарихи ғимараттарға да рұқсат берілгені құрылыс салушылардың саясаткерлерге пара беруі мен қолдауының нәтижесінде болды деп мәлімделді. 1990 жылдардың соңынан бастап Дублиннің жоспарлау процесіндегі сыбайлас жемқорлықты тексеру үшін бірқатар комиссиялар құрылды.

Солтүстік қиындықтар

Дублинге 1969 жылдан 1990-жылдардың соңына дейін Солтүстік Ирландияда болған азаматтық қақтығыстың әртүрлі деңгейде әсер еткен «Тұғыры» тиді. 1972 жылы ашулы халық Дублинде Меррион алаңындағы британдық елшілігін өрттеді. Бұл британдық әскерлердің Дерридегі «Қанды жексенбіде» (1972 ж.) 13 бейбіт тұрғынды атқандығына наразылық ретінде жасалды. IRA Оңтүстік командованиесінің штаб-пәтері Дублинде орналасқан және Солтүстік Ирландиядағы IRA Солтүстік командованиесінің операцияларын қолдау үшін Республикада немесе шетелде оқу лагерьлерін ұйымдастыру, жұмысқа алу, қаржыландыру, қауіпсіз үйлерді ұстау және қару-жарақ сатып алумен айналысты (Қысқы Ирландия Республикасындағы Уақытша IRA-ны қараңыз). Республикадағы осы қауіпсіз баспана, ең алдымен, қақтығыстың ұзаққа созылуына себеп болды. Дегенмен, қала әдетте жарымәскери зорлық-зомбылықты тікелей сезінбеді, тек 1970-жылдардың басы мен ортасында бірнеше лоялистік бомбалаулардың нысаны болған кезеңнен басқа. 1972 және 1973 жылғы Дублин бомбалауларында 3 адам қаза тауып, 185 адам жарақат алды. Бірақ ең ауыр бомбалық шабуыл 1974 жылы Талбот көшесінде болды. 1974 жылғы 17 мамырдағы Дублин мен Монаган бомбалаулары – Ирландия Республикасындағы Дублин мен Монаган қалаларында жасалған бірқатар террористік шабуылдар. Осы шабуылдардың салдарынан 33 адам қаза тауып, оның 26-сы Дублинде болды, ал шамамен 300 адам жарақат алды. Бұл «Тұғыры» кезеңіндегі бір күндік ең көп құрбандық саны болып табылады. Шабуылдарға жауапкершілікті сол кезде ешкім мойындамаса да, Солтүстік Ирландияның лоялистік жарымәскери топтары (әсіресе Ольстер еріктілері) кеңінен айыпталды. 1993 жылы Ольстер еріктілері шабуылдарды жасағанын мойындады. Көптеген адамдар бомбалаушыларға британдық қауіпсіздік күштерінің мүшелері көмектескен деген күдік таратады. 1970-жылдардың басында Ирландия үкіметі 1916 жылғы көтерілісті еске алуға арналған жыл сайынғы Пасхалық шеруді тоқтатты және 1976 жылы оны заңсыз республикалық жарымәскерилерді жұмысқа алу құралы ретінде пайдаланудан қорқып, тыйым салды. Дегенмен, Уақытша республикалық қозғалысы Пасха жексенбісінде 10 000 адамдық демонстрация ұйымдастырды. Бірақ Уақытша ИРА мемлекетке төнген қауіп бірнеше айдан кейін, ұйым Ұлыбританияның Ирландиядағы елшісі Кристофер Эварт Биггсті Дублиннің оңтүстігіндегі Сэндифордтағы үйінің жанында өлтірген кезде айқын болды. 1981 жылы Дублинде солтүстік түрмелерде аштық жариялаған республикалық жарымәскерилерге зор қолдау көрсетілді. 15 000-нан астам Anti H Block Ирландиялық республикалық наразылықшылар жаңа британдық елшілікке (1972 жылғы оқиғалардан кейін қайта құрылған) шабуыл жасауға тырысқанда, наразылықшылар таратылғанға дейін 1 500-ден астам Гардаимен бірнеше сағат бойы қақтығыстар болды. 200-ден астам адам жарақат алып, ондаған адам тұтқындалды. 1990-жылдары Дублинде Солтүстік ИРА кампаниясын тоқтатуды талап ететін бейбіт демонстрациялар өтті. Олардың ең ірісі 1993 жылы болды, онда О'Коннелл көшесінде 20 000-ға жуық адам ИРА Англияның солтүстігіндегі Уоррингтонда екі баланы бомбамен өлтіргеннен кейін демонстрация жасады. Осыған ұқсас демонстрациялар 1995 және 1996 жылдары, ИРА 1994 жылы жариялаған атысты тоқтатуды бұзғанда, Лондон мен Манчестерде бомбалаулар жасаған кезде өтті. 2006 жылдың 25 ақпанында Гардаи мен қатал Ирландиялық республикашылдардың тобы арасында О'Коннелл көшесінде «Love Ulster» шеруіне наразылық білдірген қақтығыстар болды. Саяси белсенділердің шағын тобына жүздеген жергілікті жастар қосылды және үш дүкен тоналған О'Коннелл көшесінде үш сағатқа созылған қақтығыстар болды. Шерушілер Кильдар көшесіне автобуспен жеткізілді, бұл 200-ге жуық наразылықшыны О'Коннелл көшесінен Нассау көшесіне көшіруге итермеледі, олар көліктерді өртеп, Прогрессивті демократтардың бас кеңсесін қоса алғанда, мүліктің зиян келтірді, содан кейін тарап кетті.

Дублиннің қайта жаңғыруы

1980 жылдан бері Дублиннің жоспарлаушылары арасында Дублиннің сәулет мұрасын сақтау қажеттілігіне көбірек мән беріле бастады. Дублиннің георгиандық аудандарының көпшілігіне сақтау бұйрықтары берілді. Осы жаңа сана Темпл Бар дамуында да көрінді, ол Дублиннің түпнұсқа ортағасырлық көше жоспарын сақтап қалған соңғы бөлігі еді. 1970 жылдары мемлекеттік тасымал компаниясы Córas Iompair Éireann (CIÉ) осы аймақтағы көптеген ғимараттарды сатып алды, мақсаты – сауда орталығымен бірге үлкен, заманауи орталық автобус станциясын салу еді. Бірақ көптеген ғимараттар суретшілерге жалға берілген, нәтижесінде Париждің сол жағалауымен салыстырылатын "мәдени төртбұрыш" күтпеген жерден пайда болды. Темпл Бардың жандылығы оны сақтау туралы талаптарға әкелді. 1980 жылдардың соңына қарай автобус станциясының жоспарлары тоқтатылды және Темпл Бардың Дублиннің мәдени орталығы ретіндегі орнын сақтау үшін, үлкен мемлекеттік қолдаумен бас жоспар жасалды. Бұл процестің нәтижелері әртүрлі болды. Ортағасырлық көше жоспары сақталғанмен, жалдау бағасы күрт өсіп, суретшілерді басқа жерге көшуге мәжбүр етті. Олардың орнына мыңдаған туристерді тартатын мейрамханалар мен барлар ашылды, бірақ олар коммерцияландыру мен шамадан тыс алкоголь тұтынуы үшін сынға ілінді. Сонымен қатар, 1980 жылдардың соңында Графтон және Генри көшелері жаяу жүргіншілерге арналған аймандарға айналды. Алайда, Дублиннің нағыз трансформациясы 1990 жылдардың соңында, "Келттік жолбарыс" экономикалық гүлдәуі басталганда болды. Бұрын қираған ғимараттарға толы қалада құрылыс шары құйылып, әсіресе жаңа кеңселер мен пәтерлер бой көтерді. Осы жобалардың ең әсерлісі – Халықаралық қаржы қызметтері орталығы (IFSC), солтүстік жағалауда орналасқан, шамамен бір шақырымдық қаржылық аудан. Бұрынғы трамвай жолдары 1950 жылдары автобустардың пайдасына алынып тасталған еді, бірақ жаңа Luas трамвай жүйесі 2004 жылы іске қосылды. Баяу дамығанымен, 2007 жылға қарай Дублин әуежайы халықаралық әуежайлардың 16-сы ретінде танылды.

Героин проблемасы

1970 жылдардың аяғында, 1980-ші және 1990-шы жылдары Дублин жұмысшы табының аудандары бойынша есірткіге тәуелділік және оған байланысты қылмыстың күрт өршуіне ұшырады. 1970 жылдардың соңында қаланың орталық бөліктеріне героиннің енгізілуі жұмыссыздық, нашар тұрғын үй жағдайы және кедейлікпен байланысты әлеуметтік мәселелерді одан әрі ушықтырды. Бұл мәселелер екі жақты болды. Біріншіден, героинге тәуелділік ұсақ-көшік қылмыстардың – тонау, қарақшылық сияқты – толқынына себеп болды, себебі тәуелділер келесі дозаға ақша табуға тырысты. Бұл көптеген зардап шеккен аудандарды қалған тұрғындар үшін дерлік тұруға жарамсыз етіп жіберді. Сонымен қатар, көптеген тәуелділер бір рет қолданылған шприцтерді пайдалану салдарынан ЖИТС және гепатит сияқты аурулардан көз жұмды. Екіншіден, есірткі саудасы қалада ірі ұйымдасқан қылмыстық топтардың құрылуына әкелді, олардың зорлық-зомбылық әрекеттері көптеген адам өлтіруге соқтырды. Осы кісі өлтірулердің ең танымал оқиғасы – 1996 жылы журналист Вероника Гуэриннің қазасы болды, оны ол тергеп жатқан қылмыскерлер өлтірді. Есірткі мәселесі есірткіге қарсы кең қозғалысқа алып келді, ең белгілі тобы – "Есірткіге қарсы алаңдаған ата-аналар" тобы, ол 1990 жылдардың ортасында ең жоғары деңгейге жетті, оның мүшелері есірткі сатушыларды өз аудандарынан қууға тырысты. Есірткіге қарсы күресшілер өздік құқық қорғаушылар немесе Синн Фейн мен Уақытша ИРА-ның жасырын тобы деп айыпталды, бірақ бұл айыптама қызу дау тудырды.

Иммиграция

Дублин дәстүрлі түрде эмиграция қаласы болып келді, жоғары жұмыссыздық деңгейі және жоғары туу көрсеткіші оның көптеген тұрғындарын Ирландиядан басқа елдерге, әсіресе Ұлыбритания мен АҚШ-қа кетуге мәжбүр етті. 1700 жылдан кейін көптеген адамдар Ирландияның ауылдық жерлерінен де келді. Дегенмен, 21-ші ғасырда бұл үдеріс күрт өзгерді, Ирландияның экономикалық өркендеуі әлемнің түкпір-түкпірінен иммигранттарды тартты. Қалаға келген ең ірі топ – қайтып келген ирланд эмигранттары болды, бірақ басқа ұлт өкілдерінен де айтарлықтай иммиграция болды. Қазір Дублинде қытайлықтардың, нигериялықтардың, бразилиялықтардың, орыстардың, румындардың және тағы да көптеген қауымдастықтары бар – әсіресе Африка мен Шығыс Еуропадан. 2004 жылы бірнеше Шығыс Еуропа елдері Еуропалық Одаққа қосылғаннан кейін, шығыс еуропалықтар Дублиндегі ең ірі иммигрант тобына айналды. Польша – ең көп кездесетін шығу тегі, 2004 жылдың соңынан бері 150 000-нан астам жас поляк Ирландияға келді; олардың көпшілігі Дублин және оның айналасында шоғырланған.