Желдің Үңгірі Ұлттық Саябағы

Кіріспе

Румыниядағы үңгір, сондай-ақ АҚШ-тың Оңтүстік Дакота штатындағы Жел үңгірі ұлттық паркі. Жел үңгірі ұлттық паркі – Оңтүстік Дакотаның батысындағы Хот-Спрингс қаласынан солтүстікке қарай 16 шақырым (10 миль) жерде орналасқан американдық ұлттық парк. 1903 жылдың 3 қаңтарында құрылған. Әлемдегі ашылған қоршау құрылымдарының 95 пайызы осы Жел үңгірінде табылды. Жел үңгірі – «тыныс алатын» үңгірлердің ең белгілі мысалының бірі. Үңгір әлемдегі ең тығыз үңгір жүйесі ретінде танылған, бір куб мильге шаққанда ең көп өткел көлеміне ие. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, Жел үңгірінің барланған жолдары 248 шақырымды (154.2 миль) құрайды, ол әлемдегі жетінші ең ұзын үңгір және АҚШ-тағы үшінші ең ұзын үңгір. Дегенмен, Оңтүстік Дакота штатының Кастер округіндегі Жеміш үңгірінен кейін ол екінші орында тұрады. Өте жақын болса да, Жел үңгірі мен Жеміш үңгірі арасында ешқандай байланыс табылған жоқ, және көптеген геологтар осы екі үңгірдің байланысты емес екеніне сенеді. Жер бетінде паркке АҚШ-тағы ең ірі табиғи аралас шөптекті дала кіреді.

Атаудың шығу тегі

Үңгірдің жолдары үнемі ауа кіргенде немесе шығуда, үңгірдегі және сыртқы ауаның қысымын теңестіретіндіктен, "тыныс алады" делінеді. Үңгірдің сыртындағы ауа қысымы ішкі қысымнан жоғары болғанда, ауа үңгірге ағып кіріп, сыртқы қысымға теңестіреді. Егер үңгірдің ішіндегі ауа қысымы сыртқыдан жоғары болса, ауа үңгірден шығып, ішкі қысымды төмендетеді. Лакота (Сиу) тайпасы, Оңтүстік Дакотаның Блэк Хилл аймағында өмір сүретін ежелгі халық, ауа соққан тесік туралы айтқан, оны әлем жаралу алдында өмір сүрген төменгі әлемнен алғаш шыққан қасиетті орын деп есептейді. Бұл халықтың аңыздарында Токахе туралы айтылады, ол үңгірден шыққан алғашқы адам, төменгі әлемнен жоғары көтерілуді бейнелейді. Оның тарихы және Жел үңгірімен байланысы Лакота халқының тарихының маңызды бөлігі болып табылады және олардың шығу тегі туралы әңгімеге зор әсер етеді. Жел үңгірі және Блэк Хилл аймағындағы басқа да жерлер рухани мағынадан өзге де көптеген себептермен Лакота тайпасы үшін маңызды болған. "Супермаркет" аталған бұл аймақтар, тайпаның өмір сүруіне қажетті мол ресурстармен қамтамасыз еткен. Әсіресе қыс айларында, мұндай жерлер лагерь құруға ыңғайлы болған, себебі олар аулаған жануарлардың панасы болғандықтан Лакота тайпасы үшін қоныс салуға және аң аулауға қолайлы жерлерге айналған. Лакота халқының жерінен айырылуы елдің басқа да жергілікті халықтарының тағдырымен ұқсас болды. 1851 жылы Форт-Ларамиде келісімге қол қойылды, осы арқылы тайпа АҚШ үкіметімен заңды қарым-қатынас орнатты. 1868 жылы жасалған тағы бір Форт-Ларами келісімі Лакота жерінің шекарасын Блэк Хилл аймағында қайта анықтап, қысқартты. 1881 жылдан 1889 жылға дейін Жел үңгірінің тереңдігіне сирек кіретін. 1889 жылы Оңтүстік Дакота тау-кен компаниясы Джесси Д. Макдональдты үңгірдегі кен орнын қадағалауға жалдады. Компания құнды минералдар табуды немесе үңгірді коммерциялық мақсатта дамытуды жоспарлаған болуы мүмкін. Құнды кен орындары табылған жоқ, сондықтан Макдональдтар үңгірді туризм үшін дамытуға кірісті. Джесси бастапқыда ұлы Альвинды (1890 жылы 16 жаста) және 1891 жылдан бастап Альвиннің інісі Эльмерді үңгірді зерттеуге және дамытуға көмектесуге жалдады. Альвин үңгірге ғашық болып, күнделік жазып қалдырды. 1890-1903 жылдар аралығында Жел үңгірінде жұмыс істеген және оны зерттеуге көмектескен басқа адамдар: Кэти Стейблер, Эмма Макдональд (Эльмердің әйелі), Инес Макдональд (Эмма мен Эльмердің қызы) және Томми Макдональд (Эльмер мен Альвиннің інісі). Стандартты тур құны шамамен $1.00 болған (2021 жылы шамамен $30-ға тең). Туристер экскурсия кезінде шам жарығымен үңгірді зерттеген. Бұл алғашқы турлар физикалық тұрғыдан қиын болған және кейде тар жолдардан жүзіп өтуді қажет еткен. Жақын маңдағы Jewel Cave Ұлттық ескерткіші сияқты, қазіргі уақытта әлемдегі үшінші ең ұзын үңгір, Герб және Ян Конн 1960 жылдары үңгірлерді зерттеуде маңызды рөл атқарды.

The passages of the cave are said to "breathe" as air continually moves into or out of them, equalizing the atmospheric pressure of the cave and the outside air. When the air pressure is higher outside the cave than inside it, air flows into the cave, raising the cave's pressure to match the outside pressure. When the air pressure inside the cave is higher than outside it, air flows out of the cave, lowering the air pressure within the cave. The Lakota (Sioux), an indigenous people who live in the Black Hills region of South Dakota, spoke of a hole that blew air, a place they consider sacred as the site where they first emerged from the underworld where they had lived before the demiurge creation of the world. The fables of these people tell the story of Tokahe, the first human to emerge from the cave, symbolizing an emergence from the underworld. His story and presence at Wind Cave is an important part of Lakota history, and heavily influences their origin story. Wind Cave and other areas throughout the Black Hills were important to the native people in other ways beyond spirituality. Nicknamed, euphemistically, as a “supermarket,” the areas surrounding the cave provided abundant resources for native survival. Often during the winter seasons, such areas served as ideal spots for camps; much of the game they hunted preferred the shelter provided by the cave and made these areas ideal to become Lakota settlements and hunting grounds. The eventual dispossession of the Lakota people followed the consistent history of dispossession of indigenous peoples across the country. In 1851 a Treaty was formed at Fort Laramie, entering the tribe into a legal relationship with the U. S. government. Another Treaty of Fort Laramie in 1868 redefined and reduced the borders of Lakota land within the Black Hills. From 1881 to 1889, few people ventured far into Wind Cave. Then in 1889 the South Dakota Mining Company hired Jesse D. McDonald to oversee their mining claim on the cave site. The South Dakota Mining Company may have hoped to find valuable minerals, or it may have had commercial development of the cave in mind from the start. No valuable mineral deposits were found, and the McDonald family began developing the cave for tourism. Jesse initially hired his son Alvin (age 16 in 1890) and, beginning in 1891, Alvin's brother Elmer, to explore and help develop the cave. Alvin fell in love with the cave and kept a cave diary. Others who worked at Wind Cave and helped explore it between 1890 and 1903 include Katie Stabler, Emma McDonald (Elmer's wife), Inez McDonald (Emma and Elmer's daughter), and Tommy McDonald (brother of Elmer and Alvin). the standard tour fee was apparently $1.00 (equivalent to roughly $30 in 2021). Tourists explored the cave by candlelight on guided tours. These early tours were physically demanding and sometimes involved crawling through narrow passages. Like the nearby Jewel Cave National Monument, currently the third longest cave in the world, Herb and Jan Conn played an important role in cave exploration during the 1960s.

Флора мен фауна

Жел үңгірі ұлттық паркі шығыс және батыс өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің алуан түрлі экожүйесін қорғайды. Бұл паркте ракун, элк, бизон, қойқазық, скункс, борсық, құмырсқа, қара аяқты мысық, қабылан, жалман, қызыл түлкі, күміс сусар, аққу, мүйізді марал және дала тышқаны сияқты жануарлар мекендейді. Жел үңгірі бизон тобы Солтүстік Америкадағы қоғамдық жерлерде еркін жайылатын және генетикалық тұрақты төрт топтың бірі. Қалған үш топ – Йеллоустоун ұлттық паркіндегі, Юта штатындағы Генри тауларындағы және Альберта провинциясындағы Елк аралындағы бизон топтары. Қазіргі уақытта Жел үңгірі бизон тобы бруцеллезден таза. Жел үңгірі ұлттық паркіндегі аққу популяциясы өзін-өзі қамтамасыз ете алмайтын жабайы популяция деп есептеледі. Ұлы жазықтарда жылдар бойы температура айтарлықтай көтерілді. Жел үңгірі осы Ұлы жазықта орналасқандықтан, температураның өсуі паркеге және оның төңірегіне әсер ете бастады. Жазықтың орташа температурасы 2 градус Фаренгейт көтерілді, ал кейбір аймақтарда 5 градусқа дейін өсті. Жел үңгірінің келушілер орталығында үңгірлердің геологиясы және ерте үңгір тарихы, парктің жануарлар дүниесі мен табиғи тарихы, сондай-ақ парктегі Азаматтық консервация корпусының жұмысы туралы үш көрме залы бар. Ponderosa қарағайлы орман ішінде орналасқан Елк Маунтин кемпингі келушілер орталығынан шамамен 2 км қашықтықта орналасқан. Кемпингте шатырлар мен автокөліктер үшін 75 орын бар және ол жыл бойы ашық, жаз айларында от бағдарламалары ұсынылады, ал қыс айларында қызметтер шектеулі. Boxwork (қораптық құрылым) алғаш рет Жел үңгірінде байқалды. Бұл кальцит қанаттары бұрын гипс пен ангидритті толтырған жарықтар болған. Кальцит гипс псевдоморфтары жиі кездеседі. Бөлінген күкірт қышқылы тау жыныстарын әлсіретіп, кальциттен гөрі жылдам тозуына мүмкіндік берді. Соның салдарынан өзара келісетін қанаттар ашық кеңістіктерді құрайды және қоршаған тау жыныстарынан 0,6-ден 1,2 метрге дейін көтеріледі. Үңгірдің төменгі деңгейлерінде boxwork (қораптық құрылым) мұздатылған және үңгірдегі құмшекерлермен араласқан. Сондай-ақ, геликтит бұталары алғаш рет Жел үңгірінде табылды. Көптеген беттерде ай сүті табылады, ал үңгір жүйесінің төменгі деңгейлерінде кальцит салдары кездеседі. Оңтүстік Дакотаның қоғамдық тұлғалары, оның ішінде штаттың өкілі Дасти Джонсон, Жел үңгірі ұлттық паркіне туризмді ілгерту үшін оны пайдаланды. Бұл үңгір Дэн Йоргенсеннің "Желдің сыбыры" романында суреттелген.

Wind Cave National Park protects a diverse ecosystem with eastern and western plant and animal species. Wildlife that inhabits this park include raccoons, elk, bison, coyotes, skunks, badgers, ermines, black footed ferrets, cougars, bobcats, red foxes, minks, whooping crane, pronghorn and prairie dogs. The Wind Cave bison herd is one of only four free roaming and genetically pure herds on public lands in North America. The other three herds are the Yellowstone Park bison herd, the Henry Mountains bison herd in Utah, and on Elk Island in Alberta, Canada. The Wind Cave bison herd is currently brucellosis free. The whooping crane population in Wind Cave National Park is considered a non self sustaining wild population. Throughout the years, the great plains have seen a considerable rise in temperature. Being that Wind Cave is located in the great plains, these temperature rises have already started to affect the park and the area around it. The average temperature rise across the plains has been two degrees Fahrenheit, with some areas seeing increases as high as five degrees Fahrenheit. The Wind Cave visitor center features three exhibit rooms about the geology of the caves and early cave history, the park's wildlife and natural history, and the work of the Civilian Conservation Corps in the park. Elk Mountain Campground, located in a ponderosa pine forest, is about 1.25 mile (2 km) from the visitor center. The campground has 75 sites for tents and recreational vehicles and is open year round with campfire programs offered in the summer and limited services available in the winter. Boxwork was first noted in Wind Cave. These calcite fins were once cracks filling gypsum and anhydrite. Calcite gypsum pseudomorphs are common. The released sulfuric acid weakened the bedrock, allowing it to weather faster than the calcite. The resultant intersecting fins form open chambers and protrude from the surrounding bedrock by amounts ranging from 0.6 to 1.2 m. Lower levels of the cave have boxworks mixed with frostwork and cave popcorn. Helictite bushes were also first discovered in Wind Cave. Moonmilk is found on many surfaces, while calcite rafts are found in the lower levels of the cave system. South Dakota public figures, including the state's Representative Dusty Johnson, used it to promote tourism to Wind Cave National Park. The cave is featured in Dan Jorgensen's novel And the Wind Whispered.