Кіріспе

1960 жылдан 1963 жылға дейін Того президенті болған Сильван Эпифанио Олимпио (Silvanus Epiphanio Olympio; 6 қыркүйек 1902 – 13 қаңтар 1963) – Тоголық саясаткер, 1958 жылдан 1963 жылы қаза тапқанға дейін Тогоның премьер-министрі, содан кейін президенті қызметін атқарды. Ол маңызды Олимпио отбасынан шыққан, оның ішінде оның емілген ағасы Октавиано Олимпио, 1900 жылдардың басында Тогодағы ең бай адамдардың бірі болды. Лондон экономика мектебін бітіргеннен кейін ол Unilever компаниясында жұмыс істеді және осы компанияның Африкадағы операцияларының бас директоры болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Олимпио Тогоның тәуелсіздігі үшін күресте белгілі болды, ал оның партиясы 1958 жылғы сайлауда жеңіске жетіп, оны елдің премьер-министрі етті. Того тәуелсіздік алғаннан кейін оның билігі нығая түсті және ол 1961 жылғы сайлауда жеңіске жетіп, Тогоның тұңғыш президенті болды. Ол 1963 жылғы Того төңкерісі кезінде қаза тапты.

Ерте өмір және бизнес мансабы

Сильванус Олимпио 1902 жылғы 6 қыркүйекте Германияның Тоголанд протекторатында, қазіргі Гананың Вольта аймағындағы Кпанду қаласында дүниеге келді. Ол маңызды бразилиялық саудагер Франсиско Олимпио Сильвионың немересі және Агуэде (қазіргі Бенин) Ливерпульден келген Миллер ағайындыларының танымал сауда үйін басқарған Эфифанио Олимпионың ұлы болды. Оның інісі Октавиано Олимпио өзінің бизнесін Ломеде орналастырды, ол протектораттың астанасы болды және неміс, содан кейін француз колониясы Тоголандтың ең бай адамдарының біріне айналды. Осылайша, Олимпиолар бразилиялықтар мен басқа да африкалықтардың араласуынан пайда болған аристократиялық қауымдастыққа жатты, олар Гананың Табом және Нигерияның Амаро халықтарымен байланысты болды. Оның алғашқы білімі Ломедегі неміс католик мектебінде болды, оны оның інісі Октавиано "Құдай Сөзі қоғамы" үшін салған еді. Содан кейін ол Лондон экономика мектебінде Гарольд Ласкидің жетекшілігімен экономиканы оқыды. Бітірген соң, ол алдымен Нигерияда, содан кейін Голд-Костте Unilever компаниясында жұмыс істеді. 1929 жылға қарай ол Тоголандтағы Unilever операцияларының басшысы болып тағайындалды. 1938 жылы ол Ломеде қалды, бірақ Африкадағы United Africa Company операцияларының бас менеджері болды, бұл кезде ол Unilever құрамында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде колония Виши Франция үкіметінің бақылауына өтті, ол Олимпио отбасына британдық байланыстары үшін күдікпен қарады. Олимпио 1942 жылы тұтқындалды және француз Дагомеясының шалғайдағы Джугу қаласында тұрақты бақылауда ұсталды. Түрмеде болу оның француздықтарға деген көзқарасын түбірінен өзгертті және ол соғыс аяқталғаннан кейін Тогоның тәуелсіздігі үшін күресте белсенділік танытты.

Саяси мансап

Олимпио Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Тогоның тәуелсіздігі үшін ішкі және халықаралық күреске белсенді қатысты. Того ресми түрде француз колониясы болмағандықтан, Ұлттар Лигасының, кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының қамқорлығында болғандықтан, Олимпио тәуелсіздікке ұмтылған көптеген мәселелерді Біріккен Ұлттар Ұйымының Қамқоршылық Кеңесіне ұсынды. Оның 1947 жылғы Қамқоршылық Кеңесіне жолдаған өтініші – Біріккен Ұлттар Ұйымына шағымдарды реттеу туралы бірінші ресми өтініш болды. Ішкі саясатта ол француз үстемдігіне қарсы күрескен маңызды партияға айналған Comité de l'unité togolaise (CUT) партиясын құрды. Олимпионың партиясы 1950-ші жылдарда Тогода өткен сайлаулардың көпшілігін бойкоттады, себебі сайлау процесіне француз тарапынан күшті араласу болды (соның ішінде 1956 жылғы сайлауда Николас Груницки, Олимпионың әйелінің ағасы, Того прогресс партиясының төрағасы ретінде колонияның премьер-министрі болып сайланды). 1954 жылы Олимпио француз билігінің өкілдерімен тұтқындалды және сайлауға қатысу және сайлану құқығынан айырылды. Бірақ, оның Қамқоршылық Кеңесіне жолдаған өтініштері 1958 жылғы сайлауға жол ашты, онда сайлауға француз тарапының бақылауы шектелді, бірақ олардың қатысуы маңызды болды. Олимпионың CUT партиясы ұлттық кеңестегі барлық сайланған орындарды жеңіп алды. Француздар Олимпионың лауазымды атқару құқығын қайта қалпына келтіруге мәжбүр болды, ол Того колониясының премьер-министрі болды және тәуелсіздікке қол жеткізуді күшейтті. 1958 жылдан 1961 жылға дейін Олимпио Тогоның премьер-министрі қызметін атқарды, сонымен қатар колонияның қаржы министрі, сыртқы істер министрі және әділет министрі болып жұмыс істеді. Ол континенттегі көптеген тәуелсіздік күрестерімен байланыс орнатты; мысалы, 1960 жылы Гвинеяның бірінші президенті Ахмет Секу Турені өзінің үкіметінің арнайы кеңесшісі етіп тағайындады. 1961 жылы, француз үстемдігінен биліктің өтуінің аясында, ел президенттік сайлау өткізіп, Олимпио мен оның партиясы жасаған Конституцияны бекітті. Олимпио 90%-дан астам дауыспен Груницкиді жеңіп, Тогоның тұңғыш президенті болды және Конституция жарияланды.

Сыртқы саясат

Олимпио көбінесе Тогоны Ұлыбритания, АҚШ және басқа Батыс блогы елдерімен байланыстыру саясатын ұстанды. 1962 жылы ол АҚШ-қа сапар шегіп, президент Джон Кеннедимен жақсы қарым-қатынас орнатты. Көп жағынан ол британдық және француздық Батыс Африка арасындағы мәдени байланыс көпірі болды, екі тілді де жетік меңгерді және екі топтың да элитасымен байланыс құрды.

Того мен Гана арасындағы қарым-қатынастар

Олимпионың президенттік кезеңіндегі ең маңызды динамикалардың бірі Гана мен Того арасындағы шиеленісті қарым-қатынас болды. Кваме Нкрума мен Олимпио бастапқыда көрші елдердің тәуелсіздігін алу үшін бірлесіп жұмыс істейтін одақтастар еді; алайда, екі көшбасшы британдық Алтын жағалаудың және ақырында Гананың бөлігіне айналған неміс колониясының батыс бөлігі үшін күрескен кезде арақатынастары ушықты. Бұл бөлініс эве халқының жерін бөліп салуға әкеп соқты. Нкрума Того мен Гананың отарлық шекараларын жойып, бірігуді ашық түрде ұсынды, ал Олимпио неміс колониясының шығыс бөлігін Тогоға қайтаруды талап етті. Қарым-қатынас қатты шиеленіске ұшырады, Олимпио Нкруманы "қара империалист" деп атады, ал Нкрума Олимпио үкіметін қайталап-қайталап қорқытты. 1961 жылдан кейін екі ел арасындағы қарым-қатынас өте шиеленісті болды, әрбір көшбасшыға қарсы бірнеше қастандық жасалды, нәтижесінде бір-бірін айыптаулар мен ішкі репрессияларға алып келді, соның салдарынан босқындар екінші елден қолдау тапты. Нкрумаға қарсы шыққан жер аударылғандар Тогода, ал Олимпиоға қарсы шыққан жер аударылғандар Ганада ұйымдасты, бұл өте шиеленіс күйін тудырды.

Того мен Франция арасындағы қарым-қатынастар

Француздар тәуелсіздікке өту кезінде Олимпиоға айтарлықтай жаулық көрсетті, ал кейіннен, Олимпио 1961 жылы президент болғаннан кейін, француздар Олимпионың негізінен британдық және американдық мүдделермен үндесетініне алаңдады. Олимпио бұрынғы француз территорияларының жаңадан тәуелсіздік алған Африка басшылары үшін ерекше ұстаным қабылдады. Ол шетелдік көмекке көп сүйенбеуге тырысқанмен, қажет болған жағдайда француз көмегінің орнына неміс көмегіне жүгінді. Ол Франция мен олардың бұрынғы отарлары арасындағы одақтарға қосылмады (әсіресе Африка және Мадагаскар одағына қосылмады) және бұрынғы британдық отарлармен (әсіресе Нигериямен) және АҚШ-пен байланыстарды нығайтты. Соңында ол Франциямен қарым-қатынасын жақсарта бастады және Ганамен қарым-қатынасы ең шиеленіскен кезде, Тогоның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін француздармен қорғаныс шартын жасасты.

Ішкі саясат

Ішкі саясат негізінен Олимпионың шығындарды шектеу және сыртқы қолдауға тәуелді болмай, оппозициялық партияларды қуғынсыз өз елін дамытуға жасаған күш-жігерімен сипатталды. Оның үнемді саясаты ең айқын әскери салада көрінді. Бастапқыда Олимпио Того тәуелсіздік алғанда әскер құруға қарсы болды, бірақ Нкрумадан туындаған қауіптерді ескере келе, шағын әскерге (шамамен 250 сарбаз) келісім берді. Алайда, француз әскерлерінің саны артып, Тогоға орала бастады, бірақ олардың аздығына байланысты Того әскеріне қабылдануға мүмкіндік болмады. Того әскерінің басшылары Эммануэль Боджоле мен Клебер Даджо Олимпиодан қаржыландыруды арттыруды және елге оралған бұрынғы француз әскерлерін қабылдауды бірнеше рет сұрады, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. 1962 жылдың 24 қыркүйегінде Олимпио француз әскерінің сержанты Этьен Эядеманың Того әскеріне қосылу туралы жеке өтінішін қабылдамады. 1963 жылдың 7 қаңтарында Даджо бұрынғы француз әскерлерін қабылдау туралы тағы бір өтініш ұсынды, ал Олимпио осы өтінішті жыртып тастады. Сонымен қатар, Олимпионың президенттігі кезінде Того көбінесе бір партиялық мемлекетке айналды. 1961 жылы Олимпионың өміріне жасалған сәтсіз қастандыққа қатысты Груницкидің Того Прогресс партиясы және Антуан Меатчи басқаратын "Ювенто" қозғалысы айыпталғаннан кейін оппозиция тыйым салынды. Меатчи қысқа мерзімге түрмеге қамалды, содан кейін елден қуылды, ал басқа оппозициялық көшбасшылар елден кетіп қалды. Осының нәтижесінде Олимпио өкіметіндегі ықпалын сақтап, оның партиясы саяси өмірге басымдық танытты.

Құрлық

1963 жылғы 13 қаңтарда түн ортасынан кейін Олимпио мен оның әйелі үйіне әскерилердің енуінен оянды. Таң атқанға дейін Олимпионың денесін АҚШ елшісі Леон Б. Пуллада АҚШ елшілігінің есігінен үш фут (шамамен 90 см) қашықтықта тапты. Бұл 1950-1960 жылдары тәуелсіздік алған Африкадағы француз және британдық колонияларындағы алғашқы төңкеріс болды. Олимпио Африкадағы әскери төңкеріс кезінде қаза тапқан алғашқы президент ретінде тарихқа іріккен. 1967 жылы билікті иеленіп, 2005 жылға дейін билікте болған Этьен Эядема, Олимпио қашуға тырысқанда, оны өлтірген оқты өзі атқан деп мәлімдеді. Эммануэль Боджоле екі күнге үкімет басшысы болды, содан кейін әскерилер Николас Груницки басшылығымен жаңа үкімет құрды, ол президент, ал Антуан Меатчи вице-президент болып тағайындалды. Бұл қастандық Африка бойынша шок толқындарын таратып, Гвинея, Либерия, Кот-д'Ивуар және Танганьика төңкеріс пен қастандықты айыптап шықты. Ал Сенегал мен Гана (және шамалы дәрежеде Бенин) ғана мамыр айындағы сайлауларға дейін Груницки мен Меатчи үкіметін мойындады. Того үкіметі сол жылы Африка Бірлігі Ұйымын құрған Аддис-Абеба конференциясынан төңкеріс салдарынан шеттетілді.

Салдары

1963 жылы армия 250 адамнан 1966 жылы 1200 адамға дейін күрт өсті. 1967 жылы Эве айманындағы, Олимпионың этностық тобындағы наразылықтар хаос тудырғанда, Эядема басқаратын әскерилер Груницки үкіметін құлатты. Эядема 1967 жылдан 2005 жылға дейін елді басқарды. Олимпио отбасы осы кезеңнің көп бөлігінде эмиграцияда болды және Эядема билігінің соңындағы демократиялық өзгерістермен ғана елге оралды. Олимпионың ұлы Гилхрист Олимпио «Өзгеріс күштері одағы» партиясының төрағасы және 1990 жылдардың ортасынан бері Тогодағы басты оппозицияны басқарып келеді.