Кіріспе

1843–1844 жылдарғы Чарльз Диккенстің романы, BBC адаптациясы. «Мартин Чузлвиттің өмірі мен оқиғалары» (әдетте «Мартин Чузлвит» деп аталады) – Чарльз Диккенстің пикарескалық романдардың соңғысы саналады. Алғаш рет 1843 жылдың қаңтарынан 1844 жылдың шілдесіне дейін бөлім-бөліммен жарияланды. Диккенс оны жазып жатқанда достарына бұл оның қазімінгі ең жақсы туындысы екенін айтқан, бірақ сатылым көрсеткіштері бойынша бұл оның ең танымал романдарының бірі болған жоқ. Романның кейіпкерлері, оның ішінде Пексниф және миссис Гэмп атаққа ие болды. Диккенстің барлық романдары сияқты, «Мартин Чузлвит» де алғаш рет ай сайынғы бөлімдер түрінде жарық көрді. Бөлімдердің алғашқы сатылымы бұрынғы туындыларынан төмен болғандықтан, Диккенс сюжетті өзгертіп, бас кейіпкерді АҚШ-қа жіберді. Сара Гэмп (сондай-ақ Сайри немесе миссис Гэмп деп те аталады) – ішкілікке құмар акушер, айлық медбике және қайтыс болғандарды дайындаушы. Қайғылы үйдің ішінде де миссис Гэмп үйдің барлық мүмкіндіктерін пайдаланады, ол көмек көрсетуге келген адамға аса мән бермейді және көбінесе мас күйде болады. Ол үнемі «миссис Харрис» туралы айтады, ол «миссис Гэмптің миындағы ой-қиял, онымен түрлі тақырыптарда әңгімелесу үшін жаратылған және әрқашан оның мінезінің ұлылығына мақтаумен аяқталады». Миссис Гэмп әдетте өзімен бірге тозығы жеткен қара шатырын алып жүреді: кейіпкер Виктория заманындағы жұртшылыққа соншалықты ұнағандықтан, «гамп» сөзі жалпы шатырды білдіретін сөз ретінде қолданыла бастады. Кейбір мәліметтерге сәйкес, кейіпкер Диккенстің досы Анжела Бурдетт Коутс айтқан нағыз медбикеге негізделген. Мэри Грэм – ескі Мартин Чузлвиттің серігі, ол оған өсиеті бойынша ештеңе алмайтынын айтқан. Ол сүйкімді және адал жас қыз. Мэри мен жас Мартин Чузлвит бір-біріне ғашық болады. Екі ғашықтың арасын әже мен немере арасындағы дау ажыратады. Бірақ олар ақырында қайта табысады. Мистер Чаффи – Энтони Чузлвиттің бұрынғы кеңсе қызметкері және өмір бойына серігі. Чаффи Энтониді оның ұлы Йонастан қорғайды. Бейли – алғаш миссис Тоджерстің, содан кейін алаяқ Монтег Тиггтің жұмысына орналасқан бала. Ол кабриолеттен құлап, өлімге жақын бас жарақатын алған, бірақ ақырында жазылып шығады. Миссис Тоджерс – Пекснифтер Лондонға келгенде тұратын қонақ үйдің немесе пансионаттың иесі. Бұл қонақ үй тек ерлерге арналған болғандықтан, ол Қайырымдылық пен Мейірімділікті өз жеке бөлмелерінде орналастырады.

Америкадағы кейіпкерлер

Джефферсон Брик – "Нью-Йорк Роуди Журнал" газетінің соғыс тілшісі. Ол американдық газеттерге тән, әр жергіліктінің айтқан сөзін жариялап, Америкадан тыс әлем туралы білімі шала америкалық газеттердегі мақтанды бейнелейді. Мистер Беван – мейірімді және салмақты американдық адам, ол Мартин Нью-Йоркке келгенде оны күтеді. Ол Мартинге Англияға қайтуына көмектеседі.

Тақырыптар

Диккенстің алғы сөзінде романның басты тақырыбы – өзімшілдік, ол Чадзлвит отбасының барлық мүшелерін қолданып, сатирикалық түрде бейнеленген. Роман Диккенстің екі көрнекті жауыз кейіпкері – Сет Пексниф және Джонас Чадзлвит есімдерімен де ерекшеленеді. Романның ашкөздік және өзімшілдік тақырыбымен үндес, Диккенс 1843 жылдың желтоқсан айында, роман бөлім-бөлім жарияланып жатқанда, «Рождестволық ән» атты әңгімесін жариялады.

Арналу

Бұл роман Диккенстің досы Анжела Джорджина Бурдет-Коутсқа арналған.

1840 жылдардағы Американың сатирасы

Роман кейбір американдықтар тарапынан АҚШ-ты әділетсіз сынға алған болып бағаланды, бірақ Диккенс өзі оны Англиядағы белгілі бір адамдар мен институттарға жасаған "шабуылдарына" ұқсас, "Оливер Твист" сияқты романдарының сатиралық рухында жазды. Диккенс өз елінде реформаларға мүдделі болды және жұмыс үйлері мен бала еңбегі жүйесіндегі өзгерістерге қол жеткізгені үшін мақталады. Оның және басқа авторлардың осындай сатирикалық бейнелеулері заңнамалық реформа талаптарына ықпал етті. 1840 жылдардағы АҚШ-та көз алдында болмаған жерді сатудағы алаяқтық кең таралған құбылыс ретінде көрсетілді. Көптеген американдықтар сатирикалық тұрғыдан бейнеленді: олар әр мүмкіндікте теңдіктерін, еркіндікке және теңдікке деген сүйіспеншіліктерін жариялайды. Англияға сапар шеккендер тек аристократтармен қабылданыпты десті. Мистер Беван деген кейіпкер ұлтына қатысты салмақты көзқарас білдіретін, ақыл-ойдың дауысы және Мартин мен Марк үшін пайдалы дос. Тағы бір американдық кейіпкер, Хомини ханым, АҚШ-ты "мүгедек және жаралы, жаралар мен ойықтарға толы, көзге ұнайтын емес және сезімге түспейтіндей, тіпті ең жақсы достары да одан жиренетіндей" деп сипаттады. Диккенс АҚШ-тағы құлдық институтын былай деп сынады: "Жұлдыздар қанды жолақтардың үстінде жымырайды, ал Бостандық көздеріне күміс жамылғысын түсіріп, өзінің опасыз әпкесіне ең төмендегі қысымды мойындайды". Құлдық институты Англияда 12 ғасырдан бері қолданылмайды, ал Ұлыбритания 1807 жылы Британ империясында құл саудасын тыйым салған және 1833 жылы Британ империясының көп бөлігінде құлдықты біртіндеп жоюды қамтамасыз еткен. Сондықтан құлдарды көру және АҚШ-та осы практиканы сақтау немесе жою туралы пікірталас ағылшын жазушысы үшін сатира жасауға оңай мүмкіндік берді. Джордж Л. Ривз "Мүмкін, Мартин Чузлвиттің жарыққа шығуы АҚШ пен Англияны соғысқа итеру үшін басқа ешбір нәрседен гөрі көп үлес қосты" деп жазды, бұл Орегон шекарасы бойынша дауды дипломатиялық жолмен шешуге әкелді. 1868 жылы Диккенс АҚШ-қа оралды және Нью-Йоркте баспасөз ұйымдастырған банкетте, кешкі астан кейін сөз сөйлеп, АҚШ-тың оң өзгерістерге ұшырағанын мойындады және ондаған жылдар бұрынғы сапарына жасаған жағымсыз бағасы үшін кешірім сұрады. Сонымен қатар, ол бұл сөзді «Американдық жазбалар» мен «Мартин Чузлвит» романдарының болашақ басылымдарына қосатынын мәлімдеді, және барлық келесі басылымдарда томдар осылай түзетілді.