Кіріспе

Чарльз Диккенстің 1843 жылғы повесі Чарльз Диккенстің 1843 жылғы повесі. «Рождестволық ән». Прозада. Рождестволық әңгіме ретінде белгілі, әдетте «Рождестволық ән» деп аталады, Чарльз Диккенстің 1843 жылы Лондондағы Chapman & Hall баспасында алғаш жарық көрген және Джон Лич салған суреттерімен толықталған повесі. Ол Ебенезер Скрудждің, бұрынғы серігі Джейкоб Марлидің шайыры және Өткен, Көрінетін және Келер Рождество рухтарының келуі арқылы өміріндегі өзгерістерді баяндайды. Осы оқиғаның нәтижесінде Скрудж мейірімді және жайлы адамға айналады. Диккенс «Рождестволық әнді» британдықтар Рождествоның бұрынғы дәстүрлерін, оның ішінде әндерді, сондай-ақ жаңа әдеттерді, мысалы, қағаз дастарқандар мен Рождество шыршаларын зерттеп, қайта қарастырған кезде жазды. Оған өзінің жастық шағындағы оқиғалары мен Вашингтон Ирвинг және Дуглас Джеррольд сияқты басқа авторлардың Рождество әңгімелері әсер етті. Диккенс бұл повеске дейін үш Рождество әңгімесін жазған еді және Лондонның көше балаларына арналған бірнеше мекемелердің бірі – Филд-Лейн Рагг мектебіне сапар жасағаннан кейін шабыттанды. Фақирлықтағы адамдарға көрсетілетін қатыгездік және өзімшіл адамның өзін өзгертіп, мейірімділікке толы тұлғаға айналу мүмкіндігі – оқиғаның басты тақырыптары. Академиктер арасында бұл оқиға толығымен дінсіз бе, әлде христиандық аллегория ма деген пікірталас бар. 19 желтоқсанда жарық көрген алғашқы басылым Рождество қарсаңында сатылып бітті; 1844 жылдың соңына қарай он үш басылым шықты. Көптеген сыншылар повеске жағымды баға берді. 1844 жылдың қаңтарында оқиға заңсыз көшірілді; Диккенс баспагерлерге қарсы сот процесін бастады, олар банкротқа ұшырады, бұл Диккенстің басылымнан түскен кірісін одан әрі азайтты. Одан кейін ол тағы төрт Рождество әңгімесін жазды. 1849 жылы ол оқиғаны көпшілік алдында оқыла бастады, бұл өте сәтті болды және ол 1870 жылға дейін, өмірінің соңына дейін 127 қосымша қойылымдар жасады. «Рождестволық ән» ешқашан басылымнан шықпаған және көптеген тілдерге аударылған; оқиға кино, сахна, опера және басқа да медиа үшін көптеген рет бейімделді. «Рождестволық ән» ерте Виктория дәуіріндегі Рождество мерекесінің қайта жаңғыру рухын бейнеледі. Диккенс Рождествоның қазіргі батыстық тойлануының әсерін мойындады және кейіннен Рождествоның көптеген аспектілеріне, оның ішінде отбасылық жиналыстарға, маусымдық тамақ пен сусынға, биге, ойындарға және мерекелік жомарттыққа шабыттандырды.

Сюжет

Кітап бес тарауға бөлінген, Диккенс оларды "бөлім" деп атаған.

Бірінші бағана

Рождестволық әңгіме Лондондағы аязды, суық Рождество қарсаңында басталады, Эбенезер Скрудждің бизнес серіктесі Джейкоб Марлидің қайтыс болғанына жеті жыл өткен соң. Скрудж – қартайған, ашкөз адам, Рождествоны ұнатпайды және жүрекжарымы Фредтің кешкі асқа шақыруын қабылдамайды. Ол кедейлерге тамақ пен жылу беру үшін қайырымдылық сұраған екі адамды кері қайтарады және тек шаршаған, аз төленетін кеңсе қызметкері Боб Кратчитқа әлеуметтік дәстүрге сәйкес келу үшін Рождество күні жалақымен демалысқа шығуға келіседі. Сол түні Скрудж үйіне Марлидің әруағы келеді, ол өмір бойы ашкөздік пен жекебасшылықпен жасалған ауыр тізбектер мен ақша сандықтарына оранып, жер бетін аралайды. Марли Скруджге осы тағдырдан құтылудың жалғыз мүмкіндігі бар екенін айтады: оны үш рух келіп бағады және олардың сөзін тыңдаса, болмаса өзінен де ауыр тізбектерді көтеріп жүруге мәжбүр болады.

Екінші бағана

Бірінші рух, өткен Рождествоның арбағы, Скруджді бала кезіндегі Рождестволық көріністерге алып барады, оған ол әлдеқандай күнәсіз болған шағын еске салады. Көріністер Скрудждің интернаттағы жалғыз балалық шағын, оның сүйікті қарындасы Фанмен, Фредтің қаза болған анасымен қарым-қатынасын және оны ұлындай бағалаған алғашқы жұмыс берушісі Феззивиг мырзаның өткізген Рождестволық кешін көрсетеді. Скрудждің ұмытылған құдайы Белл олардың қарым-қатынасын аяқтайтынын көреді, себебі ол оны ақшаны жақсы көретіндей жақсы көре алмайтынын түсінеді. Соңында, олар Марли қайтыс болған Рождество қарсаңында, қазір күйеуімен және үлкен, бақытты отбасымен бірге тұратын Беллді көреді. Скрудж Беллдің өзін қандай адам ретінде сипаттағанын естіп, қынжылып, арбақты үйден алып кетуді талап етеді.

Үшінші бағана

Екінші рух, Рождество рухы, Скруджді адамдар Рождестволық кешкі асқа қажетті азық-түлік сатып алатын қуанышты базарға, сондай-ақ шахтерлер үйінде және маяқта Рождество мерекесін тойлауға алып барады. Скрудж пен рух Фредтің Рождестволық кешінде де болады. Бұл бөлімнің басым бөлігі Боб Кратчиттің отбасылық тойымен және оның кіші ұлы, Кішкентай Тим, ауыр сырқатқа шалдыккан, бірақ көңілді баламен таныстыруға арналған. Рух Скруджге оқиғалар өзгермесе, Кішкентай Тим қайтыс болатынын ескертеді. Рух жоғалу алдында Скруджге екі қорқынышты, әлсіз бала – Игноранс (Надандық) және Уант (Мұқтаждық) көрсетеді. Ол Скруджге ең бастысы біріншісінен сақтану керектігін айтады және олардың жағдайына деген Скрудждің алаңдауын келекелейді.

Төртінші бағана

Үшінші рух, болашақтағы Рождествоның арбағы, Скруджге болашақтағы Рождество күнін көрсетеді. Үндемейтін арбақ, жергілікті кәсіпкерлердің түскі ас берілген жағдайда ғана қатысатын, ұнатпаған бір адамның жерлеу рәсімін көрсетеді. Оның үй шаруасы, кір жуушысы және жергілікті жерлеуші оның мүлкін ұрлап, сатушыға сатады. Ол рухтан өліміне байланысты қайырсынушы бір адамды көрсетуін сұрағанда, оған тек кедей жұбайлардың қуанышын көрсетеді, олар оның өлімі оларға қаржыларын тәртіпке келтіруге көбірек уақыт береді деп қуанады. Скрудж кез келген адамның қайтысына байланысты мейірімділік көрсететінін сұрағанда, арбақ оған Боб Кратчит пен оның отбасы Кішкентай Тимнің өліміне қайғырып жатқанын көрсетеді. Содан кейін арбақ Скруджге өзінің есімі жазылған қарапайым қабір тасын көруге мүмкіндік береді. Скрудж жылап, өзгеріп, жақсылыққа ұмтылуға уәде береді.

Бесінші бағана

Скрудж Рождество күні таңертең өзге адам болып оянады. Ол бұрын бас тартып кеткен қайырымдылық қорына үлкен сома ақша сыйлайды, Рождество дастарханына үлкен түйеқұс анонимді түрде Кратчиттерге жібереді және түстен кейін Фредтің Рождестволық тойында болады. Келесі күні ол Кратчиттің жалақысын көтереді және Кішкентай Тимге әкедей болып қарауға кіріседі. Осыдан кейін Скрудж әркімге мейірімділік, жомарттық және қайырымдылықпен қарайды, Рождество рухын іске асырады.

Өмірбаян

Жазушы Чарльз Диккенс әкесінің сараңдық танытпауы салдарынан қаржылық қиындыққа тап болған орта тапқа жататын отбасында дүниеге келді. 1824 жылы әкесі Джон Маршалсиге, Лондонның Саутворк қаласындағы борышкерлер түрмесіне қамалды. 12 жастағы Диккенс кітаптар жинағын кепілге беруге, мектепті тастап, лас әрі егеуқұйрықтарға толы аяқ киім тігушілердің фабрикасында жұмыс істеуге мәжбүр болды. Осы жағдайдың өзгеруі оған өмірбаясын жазған Майкл Слейтер «терең жеке және әлеуметтік наразылық» деп сипаттаған сезімді сыйлады, бұл оның жазуы мен көзқарасына зор әсер етті. 1842 жылдың соңына қарай Диккенс алты ірі туындысымен қатар бірнеше қысқа әңгімелер, повестьтер және басқа да шығармалары бар белгілі автор атанды. Сол жылдың 31 желтоқсанында ол «Мартин Чезлвит» романын ай сайынғы бөлімдерге бөліп жариялауды бастады; бұл оның ең сүйікті туындысы болды, бірақ сату көрсеткіштері көңіл көншітпеді және ол уақытша қаржылық қиындықтарға тап болды. Рождество мерекесін тойлау Виктория дәуірінде кеңінен танымал болды. Рождество шыршасы 18 ғасырда Ұлыбританияға әкелінді, оның танымалдығын патшайым Виктория мен ханзада Альберт арттырды. 19 ғасырдың басында Рождество әндеріне деген қызығушылық жандана түсті, өйткені бұрынғы жүз жыл бойында олардың танымалдығы төмендеген еді. 1823 жылы Дэвис Гилберттің «Англияның батысында бұрын орындалған ежелгі Рождество әндері» және Уильям Сэндистің 1833 жылғы «Ежелгі және заманауи Рождество әндері» жинақтары жарық көргеннен кейін, бұл жанрдың Британиядағы танымалдығы арта түсті. Диккенс Рождествоға қызығушылық танытты, ал оның осы тақырыптағы алғашқы әңгімесі 1835 жылы «Bell's Weekly Messenger» газетінде жарияланған «Рождестволық тойлар» болды; кейіннен әңгіме «Боздың эскиздерінде» (1836) «Рождестволық кешкі ас» деген атпен жарияланды. 1836 жылы «Пиквик қағаздары» романында «Секстанды ұрлаған гоблиндер туралы әңгіме» тағы бір Рождестволық туынды ретінде пайда болды. Эпизодта Мистер Уордл өзімшіл Габриэль Груп атты сексстанды сипаттайды, ол гоблиндердің араласуынан кейін, олар оған өткен мен болашақты көрсеткен соң Рождестволық өзгеріске ұшырайды. Слейтер «Карольдің негізгі элементтері осы әңгімеде бар» деген пікірде, бірақ олар әлі толыққанды түрінде емес. Бұл оқиға Диккенстің «Мастер Хамфридің сағаты» атты редакциялық басылымында Рождество туралы бөліммен жалғасады. Ағылшыс әдебиеті профессоры Пол Дэвис «Гоблиндер» әңгімесі «Рождестволық ән» туындысының прототипі болғанымен, Диккенстің Рождество туралы барлық ертерек жазғандары осы әңгімеге әсер еткенін жазады.

Әдебиетке әсері

Диккенс әдебиетте Рождество мерекесін тойлаушы алғашқы автор емес. Диккенске ықпал еткен ертерек авторлардың арасында Вашингтон Ирвинг болды, оның 1819–20 жылғы «Джеффри Крейоннің эскиздер кітабы, джент.» атты еңбегінде ол Бірмингемге жақын Астон-холлда болғанда танысқан ежелгі ағылшын Рождество дәстүрлері туралы төрт мақаласы бар еді. Диккенс осы әңгімелер мен мақалаларға қызығушылық танытты, және екі автор да Рождество дәстүрлеріне қайта оралу қазіргі әлемде жоғалған әлеуметтік байланысты нығайтуға көмектеседі деп сенді. «Рождество жырларының» жазылуына бірнеше туынды әсер еткен болуы мүмкін, соның ішінде Дуглас Джеррольдтың екі мақаласы: 1841 жылғы «Панч» журналындағы «Мырза Чокпир қалай Рождествоны тойлайды» және 1843 жылғы «Полицияның әсемдігі». Көбірек айтсақ, Диккенсқа әкияттар мен балаларға арналған оқиғалар әсер етті, ол оларды Рождествомен тығыз байланыстырды, себебі оларды өзгеру мен түрлену туралы әңгімелер ретінде қарастырды.

Әлеуметтік әсерлер

Диккенс 19-ғасырдың ортасында кедей балалардың тағдырына терең сезіммен қарады. 1843 жылдың басында ол Корнуолл қаласындағы қалайы шахталарын аралап, ондағы балалардың өте қиын жағдайда жұмыс істегенін көріп, ашуға булықты. Ол жерде көрген азаптары Филд-Лейн жаппай мектебіне барған кезде күшейді. Бұл мектеп Лондондағы бірнеше мектептердің бірі болатын, ол астананың аштықтан зардап шеккен, сауатсыз көше балаларына білім беру үшін құрылған еді. 1843 жылдың ақпан айында Балалар жұмыспен қамту комиссиясының екінші есебі жарияланды. Бұл парламенттік баяндама өнеркәсіптік революцияның жұмысшы балаларына тигізген зиянын ашып көрсетті. Оқығандарынан қорқып, Диккенс кедей балалардың мүддесі үшін «Англия халқына үндеу» деген атаумен арзан саяси памфлет жариялауды жоспарлады, бірақ кейін ойын өзгертті және памфлетті жыл соңына дейін кейінге шегерді. Наурыз айында ол екінші есептің авторларының бірі, доктор Саутвуд Смитке жоспарларын өзгерткені туралы былай деп жазды: «Сіздер, әрине, бір "Следж" балғасының күші мен менің алғашқы идеяны іске асыра алатын күшімнің арасында жиырма есе, тіпті жиырма мың есе айырмашылықты сезінесіздер». 1843 жылдың 5 қазанында Манчестер атенайындағы қайырымдылық шарасында сөз сөйлеген Диккенс жұмысшылар мен жұмыс берушілерді білім беру реформасы арқылы білімсіздікпен күресу үшін бірігуге шақырды. Одан кейін ол халықтың басым бөлігіне кедейлік және әділетсіздік туралы әлеуметтік алаңдаушылықтарын жеткізудің ең тиімді жолы – polemikalyқ памфлеттер мен эсселер емес, терең сезіммен жазылған Рождестволық әңгіме екенін түсінді.

Тарих жазу

1843 жылдың ортасында Диккенс қаржылық қиындықтарға тап бола бастады. «Мартин Чезлвит» романының сатылымы төмендеді, ал әйелі Кэтрин бесінші баласын күтіп жатты. «Chapman & Hall» баспасы сатылым одан да төмендесе айлық табысын 50 фунт стерлингке төмендетуге уәде бергенде жағдай нашарлады. Ол 1843 жылдың қазан айында «Рождество әнін» жазуға кірісті. Диккенстің өмірбаяншысы Майкл Слейтер осы кітапты «қызғандықпен жазылған» деп сипаттайды; ол алты аптада аяқталды, соңғы беттері желтоқсан айының басында жазылды. Диккенс жұмыстың көп бөлігін Лондон қаласының түнгі серуендері кезінде ойлап шығарды. Диккенстің қарындасының күйеуі оның қалай «жылап, күліп, қайта-қайта жылап, шығарма жазу кезінде өзін қоздырғанын» айтқан. Слейтер «Рождество әнінің» мақсаты – оқырмандардың жүрегін экономикалық ең төменгі сатыда тіршілік күресіп жатқандарға ашу, және іс жүзінде қайырымдылық жасауға шақыру, сонымен қатар кедейлер арасындағы білімсіздік пен мұқтаждыққа төзімділікпен қараудың қоғамға қауіпті екенін ескерту болғанын айтады. Бұрын Диккенспен «Боздың очерктері» (1836) және «Оливер Твист» (1838) романдары бойынша жұмыс істеген иллюстратор Джордж Крюкшенк оны карикатурист Джон Личпен таныстырды. 24 қазанда Диккенс Личті «Рождество әнін» безендіруге шақырды, ал төрт қолмен боялған офорт және суретшінің төрт қара-ақ ағаш кескіні мәтінге қосымша болды. Диккенстің қолмен жазылған түпнұсқасында соңғы абзацтан бұрынғы «және кішкентай Тим өлмеді» деген сөйлем жоқ; ол баспа процесі кезінде қосылды.

Кейіпкерлер

Рождестволық әңгіменің басты кейіпкері – Эбенезер Скрудж, Лондон негізді, ашкөз бизнесмен, оны әңгімеде "қысып, жұлып, ұстап, сыпырып, ұстап, ашкөздікпен күнәкар шайтан" деп сипаттайды. Келли Скруджге Диккенстің әкесіне деген қарама-қайшы сезімдері әсер еткен болуы мүмкін дейді, ол оны жақсы көріп, бірге кінәлаған. Бұл психологиялық қайшылық ертегідегі екі түбегейлі түрлі Скруджге жауапкер болуы мүмкін – біреуі суық, ашкөз және жалғыздыққа бой алған, екіншісі – мейірімді, әлеуметтік адам. Ағылшын әдебиеті профессоры Роберт Дуглас Фэрхерст кітаптың басындағы жас Скрудждің жалғыз және бақытсыз балалығын, кедейліктен қашу үшін ақшаға құмарлығын "Диккенстің өзінің қорқыныштарын пародизациялауы" деп санайды; кітаптың трансформациядан кейінгі бөлімдері Диккенстің өзін оптимистік көрінісін көрсетеді. Скрудж екі ашкөз адамға негізделуі мүмкін: эксцентрикті Джон Элвес, парламент депутаты, немесе Джемми Вуд, Глостердің ескі банкінің иесі, сондай-ақ "Глостер ашкөзі" деп танымал. Социолог Фрэнк У. Элвеллдің айтуынша, Скрудждің кедейлерге деген көзқарасы демограф және саяси экономист Томас Мальтустың көзқарасын көрсетеді, ал ашкөздің "Түрмелер жоқ па? Ал кедейлер үйлері? Жұмыс істеу және кедейлер заңы толық күшінде ме?" деген сұрақтары философ Томас Карлайлдың "Жұмыс істеу машиналары, дарға асу, тіпті ауруханалар, кедейлерге көмектесу, жаңа кедейлер заңы жоқ па?" деген сарказмды сұрағын еске түсіреді. Диккенстің өзінің шығармаларында Скрудждің әдеби алдастағылары бар. Диккенстің өмірбаяуын жазған Питер Аккройд кейіпкер мен Мартин Чезлвиттің кейіпкері арасындағы ұқсастықтарды көреді, бірақ ашкөз "Чезлвиттің әкесінен гөрі фантастикалық бейне"; Аккройд Чезлвиттің қайырымды тұлғаға айналуы ашкөздің өзгеруіне параллель екенін байқайды. Дуглас Фэрхерст "Пиквик қағаздарынан" кішкентай кейіпкер Габриэль Грубтың да Скруджді жасау кезінде әсер еткенін көреді. Скрудждің аты Диккенстің Эдинбургке сапары кезінде көрген қабір тасынан алынған болуы мүмкін. Қабір Эбенезер Леннокс Скроггиге арналған, оның жұмысы астық сатушы ретінде көрсетілген; Диккенс жазуды "жаман адам" деп қате оқыған. Бұл теория "Диккенстің мүмкін алаялығы" деп сипатталған, оған "ешкім нақты дәлел таба алмады". Диккенс жас кезінде "Goodge and Marney" деген жазуы бар саудагердің дүкеніне жақын тұрған, бұл Скрудждің бұрынғы серігінің атын берген болуы мүмкін. Диккенс 1842 жылдың наурыз айында Питтсбургтегі Батыс түрмесіне барған кезде зындандағы Марли туралы естеліктерін пайдаланды. Диккенс "Шырша" романында өзінің інісі Генриді қолданды. Рождестволық рухтың киімінде жасырынып отырған Мұң мен Надандықтың екі бейнесі Диккенстің Лондонның шығыс бөлігіндегі жыртық мектепте көрген балаларынан шабыт алды.

Тақырыптар

Скрудждің өзгеруі оқиғаның орталық мәселесі болып табылады. Дэвис Скруджді "әрқашан түрлену үрдісінде болатын өзгермелі тұлға" деп есептейді; Келли бұл өзгерістің Скрудждің сипаттамасында көрінетінін жазады, ол бастапқыда екі өлшемді кейіпкер ретінде басталады, бірақ кейін "эмоционалдық тереңдікке ие болып, өткен мүмкіндіктерге өкінетін" жандарға айналады. Кейбір авторлар, соның ішінде Диккенс зерттеушісі Грейс Мур, "Рождество әнінде" христиандық тақырып бар екенін және оны христиандық құтқару тұжырымдамасының аллегориясы ретінде қарастыру керек деп санайды. Диккенстің өмірбаянын жазған Клэр Томалин Скрудждің қайта оянуын "күнәлі жандардың тіпті жақсы адамдарға айналуы мүмкін" деген христиандық хабарды жеткізетіндей қарастырады. Диккенс ұйымдасқан дінге қатысты күрделі көзқарастарға ие болды; ол өзінің сенімдері мен қағидаларын Жаңа Ұйғырға негіздеді. Оның Марлидің "ішегі болмағаны" туралы айтуы – Иоаннның бірінші хатында айтылған және мәңгілік құлдыраудың себебі болған "шығармашылық ішекке" сілтеме. Келли сияқты басқа авторлар Диккенс бұл қасиетті мерекеге "дүниелік көзқарас" ұсынғанын айтады. Диккенс зерттеушісі Джон О. Джордан "Рождество әні" Диккенстің досы Джон Форстерге жазған хатындағы "Кэрол философиясы, көңілді көзқарастар, жалғандықтың өткір талдауы, шаттық пен қуаныш, сондай-ақ үй мен отбасыға қатысты жарқын, жүректен шыққан, жомарт, көтеріңкі сілтемелер" екенін мәлімдейді. Дүниелік тұрғыдан алғанда, мәдениет тарихшысы Пенн Рестад Скрудждің құтқарылуы Диккенстің қайырымдылық пен өзіне құрбандық шалу философиясының "консервативтік, жеке және әкелік аспектілерін" көрсетеді деп санайды. Диккенс "Рождество әнін" британдық қоғамның кедейлікке, әсіресе балалардың кедейлігіне қатысты көзқарасына жауап ретінде жазды және оны оған қарсы аргументтерін ұсыну құралы ретінде пайдалануды көздеді. Оқиға Скруджді жеке мүдделердің үлгісі ретінде көрсетеді және кедейлерді, әсіресе балаларды елемеудің салдары – Ұмтылыс пен Надандық сияқты аллегориялық тұлғалар арқылы бейнеленген. Осы екі тұлға оқырмандардың көңіліне жанып, олардың қайырымдылыққа шақыруы үшін жаратылған. Дуглас Фейрхерст мұндай тұлғаларды қолдану Диккенске оның негізінен орта тапқа жататын оқырмандарының наразылығын тудырмай, қайырымдылықтың қажеттілігі туралы хабарды жеткізуге мүмкіндік бергенін атап өтеді.

Жарияланым

Мартин Чuzzleвиттің коммерциялық сәтсіздіктеріне байланысты Чэпмен және Холлмен келіспеушіліктер туған соң, Диккенс кітапты басып шығаруға өзі ақы төлеуді ұйымдастырды, оның орнына пайданың белгілі бір пайызын алуға келісті. "Рождестволық ән" романының дайындығы оңай болмады. Бірінші басылымда мерекелік жасыл қабаттар болуы тиіс еді, бірақ олар боз зәйтүн түсіне боялды. Диккенстің баспагері Чэпмен және Холл оларды сары қабаттармен ауыстырып, тақырып парағын үйлесімді қызыл және көк түстерде қайта жұмыстады. Ақыры кітап қызыл матамен мұқапталды, қабаттары алтынмен әшекейленді және 1843 жылдың 19 желтоқсанында жарық көруге екі күн бұрын аяқталды. Жарияланғаннан кейін Диккенс қолжазбаны қызыл морокко былғарысымен мұқаптап, оны өз адвокаты Томас Миттонға сыйлық ретінде табыс етті. Бағасы бес шиллинг (фунт стерлингке тең) болды, ал алғашқы 6000 данасы Рождество қарсаңында сатылып кетті. Чэпмен және Холл жаңа жылға дейін екінші және үшінші басылымдарын шығарды, кітап 1844 жылға дейін жақсы сатыла берді. 1844 жылдың соңына қарай тағы он бір басылым жарық көрді. Алғашқы басылымынан бері кітап көптеген қатты және жұмсақ мұқабалы басылымдарда шығарылды, бірнеше тілге аударылды және басылымнан шыққан ешқашан жоқ. Бұл Диккенстің Америка Құрама Штаттарындағы ең танымал кітабы болды және алғаш рет жарық көргеннен кейінгі жүз жылда екі миллионнан астам данасы сатылды. Диккенстің талап еткен жоғары өндіріс шығындары пайданың азаюына әкелді, ал бірінші басылым оған күткен 1000 фунт стерлингке қарағанда 230 фунт стерлинг (фунт стерлингке тең) ғана әкелді. Бір жылдан кейін пайда тек 744 фунт стерлинг болды, және Диккенс қатты көңілі қалды.

Қабылдау

Дуглас Фейрхерсттің сөзінше, «Рождестволық ән» романының заманауи сын-пікірлері «көбінесе жақсы» болған. «Иллюстрацияланған Лондон жаңалықтары» газетінде оқиғаның «әсерлі шешендігі, жүректің шынайы жеңілдігі, ойнақы және жарқыраған юморі, адамгершілік рухы» оқырмандарды «өзімізбен, бірімен-бірімен, мейраммен және автормен жақсы көңіл-күйде» қалдырғаны айтылды. «Афина» әдеби журналының сыншысы оны «оқырманды күлдіріп, жылатуға, оның қолын ашып, жүрегін қайырымдылыққа, тіпті қайырымсыздыққа да ашуға, патшаның алдына қоюға лайық нәзік тағам» деп сипаттады. Уильям Мейкпис Такерей «Фрейзерс журналында» жариялаған мақаласында бұл кітапты «ұлттық игілік және оны оқыған әрбір ер немесе әйелге жеке мейірімділік» деп атады. «Мен соңғы естіген екі адам әйелдер еді; екеуі де бірін білмеді, авторды да білмеді, және екеуі де сын ретінде: «Құдай оны жарылқасын!» деді». Ақын Томас Худ өзінің күнделігінде: «Егер Рождество, оның ежелгі және қонақжай салт-дәстүрлері, әлеуметтік және қайырымдылық шараларымен бірге құлдырау қаупінде болса, осы кітап оларға жаңа өмір сыйлар еді», - деп жазды. «Тайттың Эдинбург журналының» сыншысы, Диккенстің туындыларын әдетте сынға алған Теодор Мартин, «Рождестволық ән» туралы жақсы пікір білдірді, оны «керемет кітап, терең сезімтал және көптеген әлеуметтік игіліктерге есептелген» деп атады. Диккенс қайтыс болғаннан кейін Маргарет Олифант кітаптағы түйеқұйрық пен шарап аспектілерін өкінішпен атады, бірақ оның алғашқы басылым күндері «жаңа жақсы хабар» ретінде қарастырылғанын мойындады және кітаптың адамдарды жақсы мінез-құлыққа итермелегенімен ерекшеленгенін айтты. Діни баспасөз көбінесе осы ертегіге назар аудармады, бірақ 1844 жылғы қаңтарда «Christian Remembrancer» ертегідегі ескі және тозған тақырыпқа ерекше көзқарас танылғанын және автордың юморы мен қайғысын жоғары бағалады. Жазушы және әлеуметтік ойшыл Джон Раскин бір досына Диккенс Рождестводан дінді алып, оны «тұмсық пен шарап ретінде көзге елестеткенін» айтты, «өлгендердің тірілуі, жаңа жұлдыздардың пайда болуы, дана адамдардың үйретуі, қойшылар емес». Кітапты сынға алғандар да болды. «New Monthly Magazine» журналы оқиғаны мақтады, бірақ кітаптың физикалық артықшылықтары – алтын қабаттары мен қымбат мұқабасы бағаны жоғары ұстап, кедейлерге қол жетімсіз етті деп есептеді. Сыншылар ертегіні арзан қағазға басып, бағасын тиісінше белгілеуді ұсынды. «The Westminster Review» журналының аты-жөні белгісіз жазушысы Диккенстің экономиканы түсінуін әжуалады: «Боб Кратчит оларды алатындай түйеқұйрық пен шараптан кім бас тартты? Егер түйеқұйрық пен шарап жеткіліксіз болмаса, біреу бас тартуға тиіс». Диккенс «Америкалық жазбалар» мен «Мартин Чузлвит» еңбектерінде АҚШ-ты сынға алғандықтан, американдық оқырмандар оның туындыларын қабылдауға тартынды, бірақ Америка Азамат соғысының соңына қарай кітап американдық үйлерде кеңінен танылды. 1863 жылы «The New York Times» газетінде жарияланған мақалада автордың «өткен ғасырлардағы ескі Рождествоны, алыс сарайларды бүгінгі кедейлердің қонақ бөлмелеріне әкелгені» жайлы ыстық пікірлер келтірілді.

Салдары

1844 жылдың қаңтарында Парлидің жарық көру кітапханасы әңгіменің рұқсатсыз нұсқасын екі пенске сатылған қысқартылған түрінде жариялады. Диккенс өзінің заңгеріне хат жазып: "Егер осы шалақ адамдарды тоқтату мүмкін болса, оларды тоқтату керек екеніне еш күмәнім жоқ. Мен осы мәселеде соққы болып әрекет етейін, әйтпесе ұзақ әңгіме жариялағанда осындай топтың жүздеген өкілдері маған шабуыл жасайды". Парлидің нұсқасы жарықтанғаннан кейін екі күн өткен соң Диккенс авторлық құқықты бұзғаны үшін сотқа жүгінді және сотты жеңіп шықты. Баспагерлер банкрот деп жарияланды, ал Диккенс сот шығындары үшін 700 фунт стерлинг төледі. "Рождестволық жыр" кітабынан Диккенс тапқан шағын пайда оның баспагерлерімен қарым-қатынасын одан әрі шиеленістірді, ол сол кезге дейін оның туындыларын басып келген Брэдбери мен Эванс пайдасына олармен байланысын үзді. Диккенс өмірінде бірнеше рет осы әңгімені қайта қарастырып, сөздер мен тыныс белгілерін өзгертті. Ол кітаптың сәттілігін пайдаланып, басқа Рождестволық әңгімелерді жариялады: "Қоңыраулар" (1844), "Ошақтағы шырылдақ" (1845), "Өмір шайқасы" (1846) және "Көңіл қозғалған адам мен әуестің келісімі" (1848); бұл әңгімелер алдыңғы жылғы прогрессивті әлеуметтік өзгерістерді мойындап, әлі де шешімін табу керек болған әлеуметтік мәселелерге назар салды. Халық соңғы кітаптарды қуана сатып алса, сыншылар әңгімелерге қатысты өте сыншыл болды.

Орындау және бейімделу

1849 жылы Диккенс «Дэвид Копперфилд» романымен айналысып, тағы бір Рождестволық кітап жазуға уақыты да, ниеті де болмады. Ол өзінің «Кароль философиясын» көрермендеріне жеткізудің ең тиімді жолы – көпшілік алдында оқу екенін шешті. 1853 жылғы Рождествода ол Бирмингем қалалық әкімдігінің Индустриялық және әдеби институтында оқыды. Ол жұмысшы табының қатысушылары үшін билеттерді төрттен бір бөлікке төмендетілген бағамен сақтауды талап етті және қойылым үлкен сәттілікке ие болды. Содан кейін ол 1870 жылға дейін (өліміне дейін) 127 рет, соның ішінде қоштасу спектаклінде, әңгімені қысқартылған нұсқада оқыды. Кітап жарық көргеннен кейінгі жылдары, әңгімеге жауап ретінде W. M. Swepstone («Christmas Shadows», 1850), Horatio Alger («Job Warner's Christmas», 1863), Louisa May Alcott («A Christmas Dream, and How It Came True», 1882) және басқалар өз туындыларын жариялады. Олар Скрудждің өмірін өзгерген адам ретінде бейнеледі, ал кейбіреулері Диккенстің қате түсініп жазғанын және түзету қажет екенін ойлады. Роман бірден сахнаға қойылды. 1844 жылдың 5 ақпанында Эдвард Стирлингтің «Рождестволық ән» немесе «Өткен, қазіргі және болашақ» атты үш қойылымы Диккенстің келісімімен 40 түндік көрсетілімдерге ие болды. 1844 жылдың ақпан айының соңына қарай Лондонда «Рождестволық ән» атты сегіз бәсекелес театрлық қойылымдар сахналанды. Бұл әңгіме Диккенстің басқа шығармаларына қарағанда фильмге және теледидарға көбірек бейімделді. 1901 жылы ол «Скрудж немесе Марлидің көлеңкесі» атты үнсіз, қара-ақ британдық фильм түрінде жарық көрді; бұл Диккенстің туындыларын фильмге бейімдеудің алғашқы белгілі мысалдарының бірі болды, бірақ қазіргі уақытта көбінесе жоғалып кеткен. 1923 жылы BBC радиосы үшін оқиға бейімделді. Ол опера, балет, анимация, сахналық мюзикл және Марсель Марсоның басты рөлде ойнаған BBC мимдік қойылымы сияқты басқа да медиа форматтарына бейімделді. Дэвис бұл бейімделулердің түпнұсқадан гөрі жақсы есте қалғанын айтады. Диккенстің кейбір көріністері – мысалы, шахтерлер мен маякшыларды аралауы – көптеген адамдардың есінен шығып кеткен, ал кейбір оқиғалар – мысалы, Рождество күні Скрудждың Кратчиттерді аралауы – қазір көптеген адамдар үшін түпнұсқа оқиғаның бір бөлігі саналады. Осыған сәйкес, Дэвис түпнұсқа мәтінді және «есте қалған нұсқаны» ажыратады.

Мұра

"Merry Christmas" сөз тіркесі көп жылдар бойы қолданылып келді – ең ерте кездескен жазба қолданысы 1534 жылғы хатта тіркелген. Бірақ Диккенстің "Рождестволық ән" (A Christmas Carol) шығармасындағы осы сөз тіркесін қолдануы Виктория дәуіріндегі жұртшылық арасында оны кеңінен танымал етті. "Бә! - деп айқайлады!" деген тіркес ағылшын тілінде сезімталдыққа немесе шамадан тыс мерекелік көңіл-күйге қарсылық білдіру ретінде қолданысқа енді; ал "Скрудж" есімі қанағатсыздық танытқан адамды белгілеу үшін пайдаланыла бастады және 1982 жылы Оксфорд ағылшын тілінің сөздігіне қосылды. XIX ғасырдың басында Ұлыбританияда Рождество мерекесін ауылдық жермен және шаруалардың той-қуанышымен байланыстырды, ол келе жатқан қала құрылысы мен өнеркәсіптік дамудан бөлек болды. Дэвис "Рождестволық ән" шығармасында Диккенс Рождествоны қалаларда да тойлауға болатынын көрсеткенін айтады. Қазіргі заманғы Рождество мерекесінің ағылшын тілді елдерде тойлануы көбінесе Виктория дәуіріндегі мерекелік дәстүрлердің қайта жаңғыруының нәтижесі болып табылады. 1830 және 1840 жылдардағы Оксфорд қозғалысы Рождествомен байланысты дәстүрлі рәсімдер мен діни салттарды жаңғыртты, ал Диккенс "Рождестволық ән" арқылы Рождество туралы өз көзқарасын бейнелеп, сол заманғы рухтағы өз ойларын жеткізді. Диккенс мерекеге гуманитарлық көзқараспен қарауды ұсынды, бұл Батыс мәдениетінде әлі де сақталған Рождествоның көптеген ерекшеліктеріне әсер етті, мысалы, отбасылық жиналыстар, маусымдық тағамдар мен сусындар, билер, ойындар және жомарттықпен көмектесу. Тарихшы Рональд Хаттон Диккенс "әлеуметтік кешірімділік аясында ғибадат пен той-қуанышты байланыстырғанын" жазды. Романшы Уильям Дин Хауэллс Диккенстің бірнеше Рождестволық әңгімелерін, соның ішінде "Рождестволық ән" шығармасын талдап, 1891 жылы "патос жалған және күлкілі көрінеді; әзіл-қалжың көбінесе ойын-қалжың; кейіпкерлер театрлық; қуаныш күштеп жасалған; психология қарапайым; әлеуметтану ғана қызықты" деген қорытынды жасады. Жазушы Джеймс Джойс Диккенс "Рождестволық ән" шығармасына балалық көзқараспен қарағанын, осының салдарынан әңгіменің нағыз оптимизмі мен сол кездегі өмірдің шындығы арасында қарама-қайшылық туғанын айтты. Ағылшын әдебиетінің профессоры Рут Гланси "Рождестволық ән" шығармасының ең үлкен әсері жеке оқырмандарға тиген әсер екенін мәлімдеді. 1844 жылдың басында "The Gentleman's Magazine" журналы Ұлыбританияда қайырымдылық көмегінің артуын Диккенстің повесімен байланыстырды; 1874 жылы Роберт Луис Стивенсон Диккенстің Рождестволық кітаптарын оқығаннан кейін мұқтаж адамдарға жомарттықпен көмектесуге уәде берді, ал Томас Карлайл кітапты оқығаннан кейін екі Рождестволық кешкі ас ұйымдастырып, жомарттылық танытты. 1867 жылы бір американдық кәсіпкер оқудан қатты әсер алып, Рождество күні фабрикасын жабып, әрбір қызметкеріне түйе жіберді, ал ХХ ғасырдың басында Уэльстің Мод Норвегия королевасы Лондонның мүгедек балаларына "Кішкентай Тимнің махаббатымен" деген қолтаңбамен сыйлықтар жіберді. Роман туралы жазушы Г. К. Честертон "Өлеңнің сұлулығы мен батасы Скрудж бен оның айналасындағы барлық нәрседе жарқырап жатқан шынайы бақыттың үлкен отында жатыр. Рождестволық көріністер Скруджді өзгертер ме, жоқ па, олар бізді өзгертеді" деп жазды. Уақыт өте келе адаптацияларға енгізілген өзгерістерді талдап, Дэвис оқиғаның басты назарында және оның кейіпкерлерінде сол кезеңнің басты ойлауын көрсететін өзгерістерді байқады. Диккенстің Виктория дәуіріндегі көрермендері бұл әңгімені рухани, бірақ зайырлы мағынасы бар әңгіме деп қараса, ХХ ғасырдың басында ол балаларға арналған әңгімеге айналды, оны ата-аналары кішкентай кезінде оқығанын еске алған ата-аналар оқыды. Ұлы депрессияға дейін және оның кезінде Дэвис кейбіреулер бұл оқиғаны "капитализмді айыптау" ретінде қарастырса да, көпшілігі оны қысымшылық экономикалық жағдайдан қашудың жолы ретінде оқыды. 1930 жылдары Ұлыбритания мен АҚШ-та түсірілген фильмдер әртүрлі болды. Британдық фильмдер оқиғаның дәстүрлі нұсқасын көрсетті, ал АҚШ-та түсірілген фильмдер Кратчитті еуропалық банкирлердің салдарынан туған депрессиядан құтылып, Дэвис "жалпы халықтың Рождествосы" деп атағанды тойлап, орталық рөлде көрсетті. 1960 жылдары Скрудж кейде өзінің өткенімен күресетін Фрейдтік тұлға ретінде бейнеленді. 1980 жылдары ол қайтадан депрессия мен экономикалық тұрақсыздық әлемінде болды.