Кіріспе

1855–1857 жылдар аралығындағы Чарльз Диккенстің романы. «Кішкентай Доррит» – Чарльз Диккенстің 1855 және 1857 жылдар аралығында бөлім-бөліммен жарияланған романы. Оқиғаның басты кейіпкері – Эми Доррит, отбасының ең кіші баласы, Лондондағы қарыздар түрмесі – Маршалсиде дүниеге келіп өскен. Артур Кленнам 20 жылдық үзілістен кейін үйіне оралғаннан соң, жаңа өмір бастауға дайын тұрғанда онымен кездеседі. Роман үкімет пен қоғамның бірқатар кемшіліктерін, соның ішінде қарыздар түрмелерінің мәселесін көтеріп, қарыздардың еңбек ету мүмкіндігінен айырылып, қарызын өтегенше түрмеде отыруын сатиралық тұрғыдан көрсетеді. Бұл жағдайда Маршалси түрмесі, Диккенстің әкесінің де бір кезде қамауда болған жері. Диккенс британ үкіметінің тиімсіз бюрократиясын да сынға алады, бұл романды «Сиркумлокуция кеңсесі» арқылы бейнеленген. Сондай-ақ, Диккенс британдық таптық жүйенің салдарынан туындаған қоғамдық теңсіздікті сатиралық сипатта көрсетеді.

Кедейлік

Роман Марсельде "отыз жыл бұрын" (шамамен 1826 жылы) басталады, әйгілі кісі өлтіруші Риго түрмедегі әріптесі Джон Баптист Кавалеттке сотқа апару алдында әйелін қалай өлтіргенін айтады. Бизнесмен Артур Кленнам Марсельдегі карантинде басқа саяхатшылармен бірге ұсталады және саудагерлер мырза және миссис Миглз, олардың "Пет" аталған қызы және олардың қызметшісі, отбасы Татикорам деп атаған Харриет Бидл есімді жетіммен дос болады. Тағы бір саяхатшы, Уэйд мырза, бүлікшіл Татикорамға қызығушылық танытады. Артур соңғы жиырма жылды Қытайда әкесімен бірге өткізді, ол отбасылық бизнестің осы бөлігін басқарды; оның әкесі жақында сол жерде қайтыс болды. Артур қазір Лондонға анасы миссис Кленнамды көруге барады. Артурдың әкесі өлім төсегінде жатқанда, ол Артурға анасына беру үшін сағатты берді, ішінде "Анаңа" деген жазу бар еді. Артур оны миссис Кленнамға тапсырады. Сағаттың ішіндегі жібек қағазда DNF (ұмытпа) деген әріптермен безендірілген. Артур хабарлама туралы сұрайды, бірақ қазір мүгедектер арбасында жүретін қатал миссис Кленнам оның мағынасын айтудан бас тартады. Артур отбасы бизнесіне араласпайтынын және жаңа мүмкіндік іздейтінін айтады. Содан кейін Джеремая Флинтвинч миссис Кленнамға Артурға өткені туралы айтпағаны үшін қысым жасайды. Лондонда, борышкер ретінде қамалған Вильям Доррит жиырма жылдан астам уақыт бойы Маршалси борышкерлер түрмесінің тұрғыны болды. Оның үш баласы бар: Эдвард (Тіп деп атайды), Фанни және Эми. Ең кіші қызы Эми түрмеде дүниеге келді. Олардың анасы Эми сегіз жасында қайтыс болды. Тип құмар ойындарына байланысты борышы үшін түрмеге қамалды, ал амбициялық Фанни түрмеден тыс Уильямның ағасы Фредерикпен тұрады. Ол музыка залында биші қыз болып жұмыс істейді (онда Фредерик кларнет ойнайды) және бай, бірақ мәнсіз Эдмунд Спарклердің назарын аударды. Кішкентай Доррит әкесіне адал, оларды тігіншілікпен қамтамасыз етеді және түрмеге еркін кіру-шығу мүмкіндігіне ие. Ақшалай жағдайы туралы айтудан ұялатын әкесінің беделін сақтау үшін кішкентай Доррит түрмеден тыс жұмысы туралы немесе оның түрмеден шығу мүмкіндігі туралы айтпайды. Доррит мырза Маршалсидің әкесі рөлін атқарады және оны тұрғындар өте құрметтейді, ол сол жерде өмір сүруді таңдағандай. Артур анасына отбасы бизнесін жалғастыра алмайтынын айтқаннан кейін, миссис Кленнам кеңсе қызметкері Джеремая Флинтвиншты серіктесі ретінде таңдайды. Артур Кленнам ханымның кішкентай Дорритті тігінші ретінде жұмысқа алғанын және оған ерекше мейірімділік көрсеткенін білгенде, оның жас қыз сағаттың құпиясымен байланысты болуы мүмкін бе деп ойлайды. Артур қызды Маршалсиге дейін қадағалап барады. Ол Уильям Дорриттің айналадағы кеңседегі қарызы туралы сұрауға тырысады – кішкентай Дорритке, оның әкесіне және ағасына қайырымдылық жасау рөлін атқарады, бірақ ешқандай жетістікке жете алмайды. Осы арада дәлелсіз босатылған Риго Бландуа атын жамылып, Кленнам ханымға келіп, оны және Флинтвинчті өзіне бизнесіне кіру үшін шантаж жасайды. Айналадағы кеңседе Артур табысты өнертапқыш Дэниел Дойске кездеседі. Дойс өзінің зауытында серіктес және іскер адам іздейді, ал Артур сол рөлді атқаруға келіседі. Артур Лондонда күймеден жарақат алған Кавалеттоға кездеседі және оған медициналық көмек алуға көмектеседі. Кавалетто Бландуаны қайта көрмеуді үміттенеді. Кішкентай Доррит Артурға ғашық болады, бірақ Артур оның сезімдерін мойындамайды. Ол Пет Миглске ғашық, бірақ ол әдемі, бірақ қатыгез суретші Генри Гованға үйленгенде көңілі қалады. Петтің үйленуінен кейін көп ұзамай Миглс отбасы Татикорам Уэйд мырзаға қоныс аударғаннан кейін үлкен соққыға ұшырайды. Артур өзінің бұрынғы қалыңдығы Флора Финчингпен қайта танысады, ол Қытайға жіберілуінің себебі. Қазір ол жесір күйеуінің әпкесіне қамқорлық жасайды. Оның әкесі Мистер Кэсбиде көптеген жалға берілетін мүлік бар, ал оның жалға алушысы Мистер Панкс Кэсбидің арзандатылған жалға алуын жинаудың қиын жұмысын атқарады. Арықпайтын Панкс Уильям Дорриттің үлкен байлықтың жоғалған мұрагері екенін біледі, бұл оған түрмеден шығуға және бүкіл отбасының мәртебесін өзгертуге мүмкіндік береді. Байлыққа қайта оралған Доррит бірден өткенін еске түсіруден бас тартады және Жүрек күйзелісіне ұшыраған Кішкентай Дорритке Артурды қайта көруге тыйым салады.

Байлық

Қазір бай Дорриттер Еуропаны жаңадан құрметті бай отбасы ретінде аралап шығуға шешім қабылдады. Олар Альп тауларынан өтіп, біраз уақыт Венецияда, соңынан Римде тұрақтап, жаңа байлықтарымен және жағдайларымен мақтанады, өткен өмірін жаңа достарынан жасырады. Кішкентай Доррит олардың байлығына және жаңа әлеуметтік жағдайына бейімделуге қиналады, бірақ оның сезімін тек қана Фредерик ағасы бөліседі. Фанни мен Тип, Доррит мырза сияқты, қоғамның салтына тез үйренеді. Бірақ ол Маршалсиде өткен өмірінің шындығын біреу біліп қояды деген қорқынышпен жүреді. Римдегі бір кеште Доррит мырза ауырып, тұрған жерінде қайтыс болады. Сол түні оның қайғыға батқан інісі Фредерик те дүние салады. Кішкентай Доррит жалғыз қалғаннан кейін, Лондонға жаңа үйленген Фанни мен оның күйеуі, ақыл-есі кемшіл Эдмунд Спарклерге қонаққа келеді. Темірде, Бландуа із-түзсіз жоғалып кетеді, ал миссис Кленнам оның өлтірілуіне күдікпен қаралады.

Қаржылық құлдырау

Эдмунд Спарклердің асыраушысы Мердлдің қаржы үйі Мердлдің өзіне-өзі қол жұмсауымен аяқталады. Оның банк және инвестициялық бизнестерінің құлдырауымен бірге Дориттердің, Дойс пен Кленнам фирмасының, Артур Кленнамның, Панкстің және мыңдаған басқа адамдардың жинақтары да құлады. Панкс Кленнамды Мердлге инвестиция салуға көндіргені үшін зор кінә сезінеді, оны барлығы қаржы "сағатының адамы" деп санайтын. Ұялған және бизнес борыштарын төлеуге шамасы келмейтін Кленнам қазір Маршалси түрмесіне қамалған, онда ол ауырып қалады. Кішкентай Доррит Лондонға келгенде, ол оны ақырындап сауықтырады. Артурдың тілегі бойынша Кавалетто Бландоисты іздеп табады және оны Маршалсидегі Артурға әкеледі. Миссис Кленнамның өткенінің шындығын Бландоа ашады, ал бір аптадан кейін Маршалсидегі кездесуден соң Еремия Кленнам үйінде оны растайды. Оның үйленуі ата-анасы және Кленнамның ағасы ұйымдастырған, бірақ ағасы Гилберт оның немере інісінің бұрын үйленгенін білген. Миссис Кленнам Артурды өсіруді талап етіп, оның биологиялық анасынан, әкесінің бірінші әйелінен оны көру құқығын жоққа шығарған. Миссис Кленнам өзінің дінін сылтау ретінде пайдаланып, басқаларды жазалауға құқылы екенін сезінеді. Ол ренжіді және өзінің күшін басқаларға зиян келтіру үшін қолданды. Артурдың биологиялық анасы Артур Қытайға кеткен шамада қайтыс болды. Жастығында ол Лондонның өнер адамы бар пансионатына орналасқан. Кейіннен Кленнамның бай ағасы Гилберт өкінішпен Артурдың биологиялық анасына және оның меценатының кіші қызына мұра қалдырды. Егер меценаттың қызы болмаса, оның ағасының кіші баласы мұрагер болар еді. Меценат – Артурдың биологиялық анасымен дос болған және оған сабақ берген Фредерик Доррит, ал бенефициары – оның қызы Эми Доррит. Кленнам ханымды шындықты айтуға итермелегеннен кейін, ол бас тартты, Еремия Артур үйге келген түні ағасының өсиетіне сәйкес, осы кодицилмен бірге қағаздарды өзінің егіз бауырына берді. Ол Миссис Кленнамға келесі күні қағаздарды өртеп жібергенін айтты. Бландоа Еремияның бауырын өлтіргеннен кейін қағаздарды алып, Маршалсиде Кішкентай Доррит үшін көшірмесін қалдырды. Миссис Кленнам Кішкентай Дорритке мұрасы туралы айтпаса да, оны тігінші болып жұмысқа алды. Ол Артурға оның биологиялық анасы туралы айтпады, бірақ Артур әкесінің өлімі алдындағы ауыртпалығын сезінген. Бландоаның шантажына мойын бұрмай, өкінішпен, қатал әйел креслодан тұрып, үйінен шығып, Маршалсидегі Кішкентай Дорритке құпияны ашады. Миссис Кленнам одан кешірім сұрайды, ал мейірімді қыз оны сүйісімен кешіреді. Үйге оралған Миссис Кленнам көшеде құлап, сөйлеу және қимыл-қозғалыс қабілетін жоғалтады, ал Кленнам үйі оның көз алдында құлап, Бландоаны өлтіреді. Аффри әуесқойлығын іздеп сыртта болды, ал Еремия құлдырау алдында Лондоннан қолға түскен ақшасымен қашып кетті. Артурды ренжітудің орнына, Кішкентай Доррит өзіне тиесілі мұраны жарияламауды шешеді, бірақ анасы қайтыс болғаннан кейін оған ата-анасы туралы айтады. Мистер Миглз бастапқы қағаздарды іздеп, Уэйд мырзадан сұрау үшін Францияға барады. Ол қағаздардың бар екенін мойындамайды. Уэйдтің садистік мінез-құлқынан зардап шеккен Таттикорам Миглстың ізімен Лондонға оралып, оған қағаздарды ұсынады. Ол оларды Кішкентай Дорритке береді. Артур жақсы жағдайға келгенде және олар үйленуге дайын болғанда, Кішкентай Доррит одан қағаздарды өртеп жіберуін сұрайды. Мистер Миглз Артурдың шетелдегі серіктесі Дэниел Дойсты іздеп табады. Дойс бай және табысты адам болып оралады, ол Артурдың босатылуы үшін барлық қарыздарды төлеуді ұйымдастырады. Артур түрмеден босатылып, байлығын қайта жаңғыртады, Дойспен орны бекітіледі және денсаулығы қалпына келеді. Артур мен Кішкентай Доррит үйленеді.

Бөлек учаскелер

Кіші Доррит көптеген қосалқы сюжеттерді қамтиды. Бірі Артур Кленнамның достары – мейірімді Миглс отбасына қатысты. Олар қыздары Пет суретші Генри Гованға үйленгенде және олардың қызметшісі, сондай-ақ асырап алған қызы Тэттикорамды қылмыскер Ригоның танысы, зұлым Мисс Уэйд олардан аздырып алғанда, қатты ренжіседі. Гованның тастап кеткен жары Уэйд әйелдің ашуымен жетекшілік етеді. Тағы бір сюжет итальяндық Джон Баптист Кавалеттоға қатысты, ол Марсельде Ригомен бірге, шағын қылмыс жасағаны үшін түрмеде жатқан. Ол Лондонға келеді, Кленнаммен кездейсоқ кездеседі, ол ағаш өңдеу бизнесін құруына кепілдік береді, содан кейін ол Қанды Жүрек алаңының тұрғындары арасында қадірлі болады. Кавалетто бұл көмекке Артур оны табуды қалағанда Бландоа/Ригоны іздеу арқылы жауап береді. Бұл әрекет миссис Кленнамның құпияларын ашуға себеп болады. Басқа бір маңызды сюжет – британдық бюрократияның пародисі, оны шешілмейтін мәселелерді тудыратын кеңсесімен сипаттауға болады, онда шеберлік – істі қалай дұрыс жасамау керектігінде.

Кейіпкерлер

Риго: Марсельде әйелін өлтіргені үшін сотталып, түрмеде отырған еуропалық адам. Өзіне қарағандай басқаларға да қарауын талап етеді, бірақ өзі басқаларға дұрыс қарамайды. Қазылар алқасын кінәсіз екеніне көндіргеннен кейін, Франциядағы қонақүйдің бірінде Кавалеттомен кездескенде Лагнье деп танылады. Англияда оны Бландоис дейді. Джон Баптист Кавалетто: Марсельде ұсақ контрабанда жасағаны үшін сотталып, Ригомен бірге бір камераға жабылған итальяндық адам. Артур Кленнаммен байланысы арқылы Англияға қашып, "Қанды жүрек" алаңына қоныстанды. Артур Кленнам: Қытайдан оралғаннан кейін, оба ауруы бар жерден өткендіктен Марсельде бірнеше апта карантинде болады. 40 жастағы, үйленбеген, карантинде жаңа достар табады. Ол – адал, мейірімді, іскерлік қабілеті бар адам. Кленнам ханым: Артур Кленнамның әкесінің әйелі, Лондонда отбасылық бизнесті басқарған. Қатал діни сектада тәрбиеленген және бала кезіндегі салтын сақтап келеді. Артурды қызбен бірге ұстағанға дейін Лондонда өзімен бірге ұстады, сондай-ақ ол да, қыздың ата-анасы да бұл қарым-қатынасты мақұлдамады. Оны Қытайдағы әкесімен бірге жұмыс істеуге жіберді. Гилберт Кленнам: Артур Кленнамның әкесі және отбасылық бизнестің негізін қалаушы. Өзі тәрбиелеген Артурдың әкесін, өзі таңдаған әйелге үйлену үшін бұрынғы некесінен бас тартуға мәжбүр етті. Гилберт Кленнам осы оқиға кезінде тірі болмаған, бірақ Артур 40 жыл бұрын туған кезде тірі болған. Артур Кленнамның анасы: Ол тек Артурдың анасы және оның әкесінің бірінші әйелі ретінде ғана еске алынады. Оны Кленнам ханым мен Гилберт Кленнам ығыстырып жіберді. Аффери: Кейін Флинтвинш ханым. Ол Кленнам ханымға және Артурдың Қытайға кеткенге дейінгі жағдайына күтім жасайды. Күйеуінен де, әпкесінен де қорқады. Ғимараттың естілетін дыбыстарын, оның бәрі оған түсініксіз. Джеремия Флинтвинч: Артур Лондонға оралғаннан кейін отбасылық бизнесте жұмыс істемейтінін хабарлағанға дейін Кленнам бизнесінің кеңсе қызметкері. Флинтвинш мырза Кленнам ханымның серіктесі болып тағайындалды. Кленнам ханым ауырып, көп күтімді қажет еткен кезде, Флинтвинш пен Аффери үйленуі керек деп шешті, сондықтан олар үйленді. Шантаж жасау әрекетінен кейін ол Лондоннан қашып кетті және Амстердам мен Гаагада Mynheer von Flyntevynge деп танылды. Мистер Миглз: Зейнеткерлікке шыққан ағылшын банкирі, әйелі, қызы және қызына қызмет ететін қызметшімен бірге Еуропаға саяхаттап жүр. Ол және оның отбасы Марсельде карантинде ұсталады, өйткені оба ауруы бар аймақтан өткен, бірақ ешкім ауырмады. Ол Артур Кленнаммен дос болады. Миссис Миглз: Мистер Миглздің әйелі және олардың қызының анасы. Минни Миглз: Мистер мен Миссис Миглздің қызы, егіз қыздардың аман қалған баласы. Ол әдемі жас әйел, ата-анасы оны "Жыртқыш" деп атайды. Тэттикорам: Минни Миглздің қызметшісі. Ол жетім бала, Миглздер оны асырап алған. Ол Минниден жас, қара шашы бар және ашуға бой алдыратын мінезі бар. Оның нағыз аты – Харриет Бидл. Ол Туикенхэмдегі отбасымен бірге тұрады, содан кейін Лондондағы мисс Уэйдпен бірге және Миглздерге қайтып оралғанға дейін Каледе тұрады. Мисс Уэйд: Марсельдегі карантинде ұсталған тағы бір жолаушы. Ол жабық, бірақ Тэттикораммен байланыс жасайды. Бір кезде Генри Гоуэн оған қызығушылық танытқан. Ол Ригомен байланысты, өйткені ол Кленнам отбасылық құжаттары бар құнды қорапты оған қалдырған. Уильям Доррит: Осы оқиға басталғанға дейін отыз жыл бұрын ол әйелі мен екі баласымен бірге Маршалси борышкерлер түрмесіне кірді. Уақыт өте келе ол өзінің әлеуметтік мінез-құлқына негізделген "Маршалсидің әкесі" болып танылды, ол өскен сыныптың үміттерін сақтайды. Ол өзін түрмеге қамауға әкелген жағдайды шешуге тырыспайды. Ол күйеуінен кейін бір күн бұрын екі баласымен бірге түрмеге келді. Ол жүкті болды және жеті айдан кейін үшінші баласын, содан кейін екінші қызын дүниеге әкелді. Доррит ханым қызы 8 жасқа келгенде қайтыс болды. Эдвард Доррит: Дорриттердің тұңғыш баласы, оны Тип деп те атайды, ол 3 жасында түрмеге кірді. Ол құмар ойыншы болып өседі. Фанни Доррит: Дорриттердің үлкен қызы, ол 2 жасында түрмеге кірді. Ол тартымды және белсенді жас әйел болып өседі, театр үшін билеуге үйренеді. Кейін ол Эдмунд Спарклермен тұрмысқа шығады. Эми Доррит: ол түрмеде дүниеге келді және Кішкентай Доррит деп аталды. Ол басқаларға қамқорлық көрсететін қыз ретінде өседі және өзі мен әкесіне түрмеде жеткілікті ақша табуға тырысады. Ол отбасының эмоциялық және практикалық ортасы. Оқиға басталғанда оның жасы 22-де. Фредерик Доррит: Уильямның ағасы, Эдвард, Фанни және Эмидің ағасы. Ол суретші, қаржылық жағдайы нашарлағаннан бері өзінің күнкөрісі үшін музыкалық аспаптарды ойнайды. Ол інісінен өзгеше мінезге ие. Жастық шағында ол суретшілерге арналған үйі болды және Артур Кленнамның әнші анасын қабылдады. Жас Джон Чивери: Ол Джон Чиверидің ұлы, ол Маршалси түрмесіндегі күзетшілігін уақыты келгенде тапсыруды үміттенеді. Жас Джон Кішкентай Дорритке ғашық, бірақ оның сезімі өрнектемейді. Ол оған көмектесуге тырысады, соның ішінде Дорриттерді мұраларымен байланыстыру үшін Панксқа көмектеседі. Миссис Финчинг: Енді жесір, жастық шағында Флора Артур Кленнамға ғашық болған. Ол Англияға оралғанда, ол Артур оған қайтадан ғашық болады деген үмітін сақтайды, бірақ ол өте өзгерген. Ол көрінетін кезде әзілге толы, Артурды қазіргі уақытта тиіс болғандай мырза деп атамайды. Оның әкесі – Мистер Касби. Мистер Ф-тің тәтесі: Оның күйеуі қайтыс болғаннан кейін, Миссис Финчинг оның тәтесінің күтімін мұраға алады, оның сөздері қарсылықпен айтылады, бірақ түсініксіз болып көрінеді. Мистер Кристофер Касби: Сонымен қатар, "Патриарх" деп те аталады, оның сырттай мейірімді көрінісіне қарамастан, ұзын сұр шашы бар. Ол Панксті жалгерлерден аяусыз ақы жинауға итермелейді, сонымен қатар әлем алдында мейірімді бейнесін сақтайды. Ол "Қанды жүрек" алаңындағы мүліктің иесі, ал Флора оның қызы. Мистер Панкс: Мистер Касби үшін жалгер жинаушы. Ол Артур Кленнаммен дос болады және жоғалған мұраны іздеуге байланысты хоббисімен айналысады, осы рөлінде өзін "болжаушы" деп атайды. Мистер Рагг: Панкс мырзаның және Дойс пен Кленнамның адвокаты, сонымен қатар Панксқа пәтер беруші. Ол Дорриттерді мұраларымен байланыстыру үшін "болжау" жұмысына көмектесті. Даниэль Дойс: Париж мен Санкт-Петербургте сәтті болған механикалық құрылғылардың ойлап табушысы. Ол Англияға өзі ойлап тапқан құрылғыға патент алу үмітімен оралады және "Қанды жүрек" алаңында кеңсесі бар. Ол Артур Кленнаммен алғаш рет "Бюрократиялық кедергілер" бөлімінде кездеседі. Ол Мистер Миглзбен дос және Артур Кленнамды қаржы және бизнес серігі ретінде жұмысқа қабылдайды. Мистер Эдмунд Спарклер: Ақылсыз, жоғары сыныптан шыққан, Фанни Дорритке биші ретінде ғашық болған жас жігіт. Дорриттер бай болған кезде олар қайтадан кездеседі және ол Фанниге үйленуге ұсыныс жасайды, оған ол келіседі. Мердл мырза (оның "басшысы") банкрот болғанға дейін, ол "Бюрократиялық кедергілер" кеңсесінде қызмет ететін лауазымды алады. Миссис Мердл: Эдмунд Спарклердің анасы және Мердл мырзаға қайтадан үйленген. Ол Фанни Дорритте өзіне лайық серік табады. Оны сонымен қатар "Кеуде" деп те атайды. Мердл мырза: Дорриттердің байлыққа ие болған кезеңінде, ол "заманның адамы", банкир және қаржыгер. Оның инвестициялық табысы туралы жаңалықтар өрт секілді таралады, барлығы оған ақша салады немесе олай істегісі келеді. Оның схемалары сәтсіз аяқталады, бұл оның өзіне-өзі қол жұмсағаннан кейін белгілі болады. Мистер Генри Гоуэн: Барнакл отбасымен байланысы бар, бірақ олардың кірісі аз. Ол суретші ретінде ақша табады, Минни Миглзге қызығушылық танытады және Дорриттер бай болған кезде оған үйленеді. Ол әйелдерінің қаржылық қолдауына ие.

Романның дамуы

Кішкентай Доррит (Эми) кейіпкері Мэри Энн Куперден (туған аты Миттон) шабыттандырылған, Диккенс оны отбасысымен бірге кейде барып көріп, осы есіммен атаған. Олар Лондонның батысындағы Хэттон-роудтағы "The Cedars" үйінде тұрды; қазір оның орны Лондонның Хитроу әуежайының шығыс бөлігінде. Алайда, Кішкентай Дорриттің бұл прототипі және сюжеттің қалыптасуы басқалар тарапынан даулы.

Мағынасы мен қабылдануы

Диккенстің кейінгі көркем шығармаларының көпшілігі сияқты, бұл роман да сыншылар пікірінің көптеген өзгеруіне куә болды. Оның Ұлыбританияның Қаржы министрлігін және Балаклава шайқасында 360 британдық сарбаздың қаза болуына әкелген қателіктерді сынап көрсетілгені дәлелденді. Романның маңызды тақырыбы – түрмеге қамау, онда Кленнам мен Миглз Марсельде карантинге алынды, Риго кісі өлтіргені үшін түрмеге жабылды, Кленнам ханым үйіне қамалды, Дориттер Маршалси түрмесіне қамалды, ал кейіпкерлердің көпшілігі сол кездегі қатаң белгіленген ағылшын әлеуметтік құрылымына тығылып қалды. Композиторлықпен айналыспағанда, көп оқып, театрға баруды ұнататын Чайковский осы кітапқа қатты әсерленді. Диккенстің жанкүйері болған Франц Кафка оның бір данасын Фелисе Бауэрге жіберді: «Кеше мен саған «Кішкентай Дорритті» жібердім. Жақсы білесің. Диккенсті қалай ұмытуға болады? Оны балалармен бірге толығымен оқыған дұрыс болмаса да, оның бөліктері сізге де, оларға да үлкен қуаныш сыйлар еді». Американдық сыншы Энн Стивенсон «Кішкентай Дорритті» «тамаша оқу – трагикалық, комикалық, сатирикалық, поэтикалық құпия оқиға, махаббаттың аллегориясы» деп сипаттайды. Ол «басты кейіпкерлердің» (Артур Кленнам, Мистер Доррит, Кішкентай Доррит) бейнесін жоғары бағалайды, бірақ басқаларын «шебер шоуменнің формулалық тіркестермен безейтін қуыршақтар тобы» деп санайды. Әр кейіпкердің аты күтілетін көңіл көтеруге сілтеу болып табылады: белсенді Панкс мырза әрқашан шашын тіктеп, буксир сияқты ашуланып жүреді; Мистер Спарклер «ешқандай ақымақтық жоқ» деген жақсы әйелдер туралы айқайлайды; ал Мистер Флинтвинч, бұрыш мойнымен және қисық галстугімен, үнемі өзін жаман бұрыштарға тығып алады.

Бейімделулер

Кішкентай Доррит бес рет экранға түсірілді, алғашқы үш рет 1913, 1920 және 1934 жылдары. 1934 жылғы неміс тіліндегі «Клейн Доррит» фильмінде Ани Ондра Кішкентай Доррит рөлін, ал Матиас Виман Артур Кленнам рөлін сомдады. Фильмді Карел Ламач режиссерлік етті. Төртінші адаптация 1987 жылы Кристин Эджард режиссерлігімен Ұлыбританияда түсірілген, романымен бірдей атаудағы көркем фильм болды. Басты рөлдерді Алек Гиннес Уильям Доррит рөлінде, ал Дерек Джейкоби Артур Кленнам рөлінде ойнады. Бесінші адаптацияны BBC және WGBH Бостон бірлесіп өндірген телесериал, сценарийін Эндрю Дэвис жазды. Сериалда Клэр Фой (Кішкентай Доррит рөлінде), Энди Серкис (Риго/Бландои рөлінде), Мэтью Макфадьен (Артур Кленнам рөлінде), Том Куртенэй (Уильям Доррит рөлінде), Джуди Парфитт (Миссис Кленнам рөлінде) және Алун Армстронг (Еремия/Ефрем Флинтвинч рөлінде) ойнады. Сериал Ұлыбританияда 2008 жылдың қазан және желтоқсан айларында, АҚШ-та 2009 жылдың сәуірінде PBS Masterpiece арнасында, ал Австралияда 2010 жылдың маусым және шілде айларында ABC1 телеарнасында көрсетілді. 2001 жылы BBC Radio 4 радиосы бес сағаттық эпизодтардан тұратын радио адаптациясын ұсынды, оның баяндаушысы (narrator) – сэр Иэн Маккеллен. Кішкентай Доррит Питер Эккройдтің «Лондонның Ұлы өрті» (1982) атты тұңғыш романы үшін фон болды. Диккенстің әңгімесі суретші Моника МакКелви Джонсонның «The Adventures of Dorrit Little» веб-комиксіне шабыт берді.