Кіріспе
Чарльз Диккенстің "Рождестволық ән" повесіндегі ойдан шығарылған кейіпкер Эбенезер Скрудж (/ɛ//b//ᵻ/'/n//iː//z//ər// /'/s//k//r//uː//dʒ/) – ойдан шығарылған кейіпкер және Чарльз Диккенстің 1843 жылғы "Рождестволық ән" атты қысқа повесінің басты кейіпкері. Бастапқыда Рождествоны жек көретін, суық жүректі ашкөз адам болған ол, үш рухтың (өткен Рождествоның руы, қазіргі Рождествоның руы және болашақ Рождествоның руы) арқасында өзгереді, осы оқиға ағылшын тілді әлемде Рождество мерекесінің маңызды тарихына айналды. Диккенс Скруджді оқиғаның басында былай сипаттайды: "Оның ішіндегі суық оның ескі қалпын қатырып, ұшындағы мұрнын қысқартты, екі бетін құрғатты, қадамын қатайтты; көзін қызыл, жұқа ерінін көк етті; және оның сырылдаған дауысынан өткірлік сезілді." Повестің соңында үш рух Скруджге оның қателіктерін көрсетіп, ол жақсырақ, жомарт адамға айналады. Скрудждің тегі ағылшын тілінде ашкөздік пен адамды жек көрудің символы ретінде қалыптасқан, ал оның "Бах! Құсқысы келмейді!" деген сөзі қазіргі Рождество дәстүріне наразылық білдіру үшін жиі қолданылады. ТОК
Ebenezer Scrooge (,/ɛ//b//ᵻ/'/n//iː//z//ər// /'/s//k//r//uː//dʒ/) is a fictional character and the protagonist of Charles Dickens's 1843 short novel, A Christmas Carol. Initially a cold hearted miser who despises Christmas, his redemption by three spirits (the Ghost of Christmas Past, the Ghost of Christmas Present, and the Ghost of Christmas Yet to Come) has become a defining tale of the Christmas holiday in the English speaking world. Dickens describes Scrooge thus early in the story: "The cold within him froze his old features, nipped his pointed nose, shrivelled his cheek, stiffened his gait; made his eyes red, his thin lips blue; and spoke out shrewdly in his grating voice." Towards the end of the novella, the three spirits show Scrooge the errors of his ways, and he becomes a better, more generous man. Scrooge's last name has entered the English language as a byword for greed and misanthropy, while his catchphrase, "Bah! Humbug!" is often used to express disgust with many modern Christmas traditions. TOC
Сипаттама
Чарльз Диккенс Скруджді "қысып, жұлып, ұстап, сыпырып, қысып, ашкөз, қарт күнәкар! Қатты да өткір, кремний сияқты, құпия, өзіне жабысқан және острицадай жалғыз" деп сипаттайды. Ол Корнхилл қоймасынан бизнес жүргізеді және Корольдік биржаның саудагерлері арасында жақсы кредиті бар адам ретінде танымал. Ол бай болғанына қарамастан, кеңсе кезекшісі Боб Кратчитке аз жалақы төлейді және қарыздарын аяусыз қуалайды, ал қайтыс болған бизнес серігі Джейкоб Марлидің бөлмесінде арзан да қуанышсыз өмір сүреді. Ең бастысы, ол Рождествоны жек көреді, оны бейсақтыққа салынған ақша жұмсаумен байланыстырады. Рождество қарсаңында қайырымдылыққа жәрдем сұрап келген екі адамға ол кедейлердің еңбек лагерін немесе жұмыс үйлерін пайдалануын, әйтпесе халықтың артығын азайту үшін өлуін ұсынады. Ол сондай-ақ жүрексіздікпен немере інісі Фредтің Рождестволық кешкі асқа шақыруын қабылдамайды және Рождествоны тойлауы үшін оны ақымақ деп айыптайды. Ол тіпті жас әншіні де қорқытып жібереді. Скрудж Кратчитке Рождество күні демалыс береді, себебі сол күні Скрудж үшін жұмыс болмайды. Сол түні Скруджге Марлидің шайытаны келіп, ол өмірдегі ашкөздігі мен адамдық емес мінезі үшін мәңгілікке бұғаумен байланып, әлемді аралауға сотталады. Марли Скруджге үш рух онымен кездесіп, жолын түзеуіне көмектесетінін айтады; егер ол бұлай істемесе, Марли Скрудж өлімнен кейін одан да ауыр шынжырлар тартатынын ескертеді. Бірінші рух, Өткен Рождествоның шайытаны, Скруджге оның ерте өмірінен көріністер көрсетеді. Бұл көріністер Скрудждің интернаттағы сүйіспеншіліксіз балалық шағын көрсетеді, онда ол Рождествода жалғыз қалды, ал оның сыныптастары үйлеріне, отбасыларына оралды. Скрудждің ең бақытты естеліктерінің бірі - Феннің әпкесі, кейіннен Фредтің анасы, бір Рождествода оны үйіне алып келуге келгені, олардың қатал әкесі өзгергенін айтқан. Скрудж содан кейін көңілді және жомарт мырза Феззивиктің қоймасында шәкірт болады. Ол Белл есімді жас қызға ұсыныс жасады, бірақ уақыт өте келе Беллге деген махаббаты ақшаға деген махаббатына жеңіліп қалды. Белль мұны түсініп, оның ашкөздігіне ренжіген ол оны тастап кетеді, соңынан басқа еркектен бала туады. Қазіргі Скрудж естеліктеріне ностальгиямен және терең өкінішпен жауап береді. Рождествоның рухы келіп, Скруджге оның ашкөздігі мен өзімшілдігі басқаларға да зиян келтіргенін көрсетеді, әсіресе Кратчит, Скрудждің ашкөздігіне байланысты оның қатты науқас ұлы Кішкентай Тимді медициналық емдеуге мүмкіндік таппайды. Рух Скруджге ұяттан қалдырып, егер бірдеңе өзгермесе, Кішкентай Тим өледі дейді және Скруджге кедейлер мен мұқтаждар туралы оның жүрексіз сөздерін қайтарады. Скрудж пен рух Фредтің Рождестволық кешін де аралайды, онда Фред өзінің ағасын қонақтарының келекелеу сөздерінен қорғайды. Соңында, Келешек Рождествоның рухы Скруджге оның ашкөздігі мен өзімшілдігі қайда алып келетінін көрсетеді: жалғыз өлім және ешкімге қажетсіз қабір, оның мүлкін ұрлаған жалақы төленбеген қызметшілер, оның өліміне қуанған қарыздар және Кратчит отбасы Кішкентай Тимді жоғалтудан қиын жағдайда. Скрудж осы рухтан болашақты өзгертуге бола ма деп сұрайды және рухтан тағы бір мүмкіндік сұрап, жолын өзгертуге уәде береді және Рождество күні өз төсегінде оянады. Қуаныштан мас Скрудж жомарттық пен мейірімділік танытуға бел буады; ол немере інісінің шақыруын қабылдап, Рождестволық кешкі асқа қатысады, Кратчит пен оның отбасын қамтамасыз етеді және қайырымдылық қорына жәрдемдеседі. Содан бері ол Рождество рухының символы болған және Кішкентай Тимге "екінші әке" атанған.
Шығу тегі
Диккенстің кейіпкерге деген шабытын қалай алғанын түсіндіретін бірнеше теория бар. Эбенезер Леннокс – Эдинбургтен шыққан саудагер, ол король Георг IV-нің Шотландияға сапары үшін тамақтандыру конкурсын жеңіп алған. Ол Канонгейт шіркеуінің зиратында жерленген, бірақ қабір тасы қазір жоғалған. Теория бойынша, Диккенс Скроггиді «дән сатушы» деп сипаттаған қабір тасын көрген, бірақ оны «ашкөз адам» деп қате түсінген. Бұл теория «Диккенстің мүмкін алаялығы» деп сипатталған, себебі «ешкім оны растайтын дәлел таба алмады». Сол кездегі Эдинбург халық санағында Скрогги есімді адам туралы ешқандай жазба жоқ. Глостердің Ескі Банкінің иесі және, мүмкін, Ұлыбританияның алғашқы миллионері Джемми Вуд өте ашкөздігімен танымал болған, сондықтан ол Скрудж кейіпіне үлгі болған болуы мүмкін. Диккенс хаттарында айтқан және Диккенстің суретшісі Джон Лич салған кейіпкерге ұқсайтын адам – Джон Элвес (1714–1789), британдық эксцентрик және ашкөз адам. Скрудж кейіпіне шабыттандырған тағы бір тұлға – Диккенс «Біздің ортақ достарымыз» романында Элвеспен бірге есімдерін атаған Дэниел Дансер. Ол «көмектесу тасы» деген мағына беретін Эбенизер есімін Скрудждің өмірін өзгертуге көмектесу үшін таңдаған деседі. Зерттеушілер бұл есімнің «scrounge» сөзінен шыққан болуы мүмкін дейді, ол «топ» немесе «қысым» дегенді білдіреді. Бұл сөз 1820 жылдан бері қолданылып келеді. Келли Скрудж кейіпіне Диккенстің әкесіне деген қарама-қайшы сезімдерінің әсер еткен болуы мүмкін деп жазады, оны ол жақсы көріп, бірге келіспеген. Бұл психологиялық қайшылық ертегідегі екі өте әртүрлі Скруджге себеп болуы мүмкін – біреуі суық, ашкөз, екіншісі мейірімді, сүйіспеншілікке толы адам. Ағылшыс әдебиетінің профессоры Роберт Дуглас Фэрхерст кітаптың басындағы жас Скрудждің жалғыз және бақытсыз балалық шағын, кедейліктен байлыққа қарай ұмтылысын «Диккенстің өзінің қорқыныштарының пародияс» деп санайды. Ал кітаптың трансформациядан кейінгі бөлімдері Диккенстің өзін қалай оптимистік көретінін көрсетеді. Бір пікір бойынша, Диккенс Скрудждің кедейлерге деген көзқарасын саяси экономист және демограф Томас Мальтусқа негіздеген, бұл оның «артық халыққа» деген немқұрайды көзқарасынан көрінеді. «Ал Одақтың жұмыс үйлері? Жүгіру тетігі мен кедейлер заңы әлі де күшінде ме?» деген сұрақ реакциялық философ Томас Карлайлдың сарказмды сұрағын еске түсіреді: «Жүгіру тетіктері, дарға асу, тіпті ауруханалар, кедейлерге көмектесу, жаңа кедейлер заңы жоқ па?» Диккенстің өзінің туындыларында Скрудж кейіпіне ұқсас тұлғалар бар. Диккенстің өмірбаяуын жазған Питер Аккройд Скрудж бен Мартин Чазлвиттің басты кейіпкері арасындағы ұқсастықтарды көреді, бірақ соңғысы бұрынғыдан «көбірек фантастикалық бейне». Аккройд Чазлвиттің қайырымды адамға айналуы Скрудждің өзгеруіне параллель екенін айтады. Дуглас Фэрхерст «Пиквик қағаздарынан» Габриэль Груб сияқты қосалқы кейіпкердің де Скруджді жасау кезінде әсер еткенін байқайды.
Талдау
Скрудж кейіпкері, әсіресе «Рождестволық ән» повесінде оның қалай өзгеретіні, көптеген зерттеулердің нысаны болды.
Басқа медиада
Карл Баркс жасаған Скрудж Мак-Бат кейіпкері, кем дегенде, жартылай Эбенезер Скруджға негізделген: «Мен Диккенстің Скрудж туралы керемет Рождество әңгімесін ойлап таптым. Мен осы идеяның бір бөлігін ұрлап, Дональдқа бай ағасы болсын деген ойға келдім».