Кіріспе

Америкалық үнді басшысы Пленти Купс (Crow: Alaxchíia Ahú, "көп жетістіктер"; шамамен 1848 – 1932) – Крау тайпасының бас басшысы және болашақты көре білген көшбасшы. Батыс үшін соғыс жүрген кезде ол Крау тайпасын ақтармен одақтастырды, себебі Сиу және Шайен тайпалары (аймақтың ақтарға қоныстануына қарсы болған) Крау тайпасының дәстүрлі жаулары еді. Пленти Купс өте жас кезінде болашақты көрген түсінде, беймәлім американдықтар оның отанына (Монтанаға) ие болады деп білген, сондықтан ол ынтымақтастықтың халқына қарсылықтан гөрі көбірек пайда әкеледі деп санаған. Ол Крау халқының өз мәдениетін сақтап, әдет-ғұрыптары мен рухани сенімдерін жалғастыра беруін қатты қалаған. Оның олар үшін жасаған тырыстықтары осының орындалуын қамтамасыз етті және ол халқын бейбіт түрде 20-шы ғасырға бастап әкелді. Пленти Купстың өмірінің алғашқы онжылдықтарында ол Крау жауынгерінің өмірін кешіп, Сиу және Шайен сияқты басқа ірі тайпалармен аумақ, аң ауру құқықтары, бедел және дәстүрлі жауынгерлік өмір салтының басқа да аспектілері үшін күресті.

Атауын өзгерту

Дәстүрге сәйкес, жас кезінде оның туған есімі өзгертілді: оның әкесі ол Құрғақ тайпасының басшысы болатынын, ұзақ өмір сүретінін және көптеген ірі істерге қол жеткізетінін болжады, сондықтан оған «Алаксиаахуш» деген есім берді, яғни «көп жетістіктер». Plenty Coups – оның есімінің ағылшын тіліне аудармасы, ол «coup» сөзінен, яки батылдық көрсетуден шыққан. Өмірі бойы ол өзінің есіміне және әкесінің болжамына лайық өмір сүрді.

Болашаққа қатысты көріністер

Өмірінің алғашқы жылдары Пленти Купс пайғамбарлық түстер мен көрістер көре бастады. Көптеген көріністер соншалықты қисынсыз болғандықтан ешкімге сенбеді, бірақ олар орындала бастағанда, тайпаластары оны құрметтеуге және мұқият тыңдауға көшті. Кейінірек ол былай деді: "Менде ерік болды және оны пайдаланар едім, оны Dwarf басшысы кеңес бергендей, өзім үшін жұмыс істеуге бағыттайтынмын". Сол жерде жатып, аспанға қарап тұрғанымда, қатты қуандым. Жүрегім құс сияқты ән шырқады, мен ауылға қайтып бардым, маған түсімнің мәнін ешкім түсіндірмеуі керек еді. Терлеу ваннасында шомылып, әкемнің үйінде демалып алдым. Мен енді өзімді таныдым". Кейін, 11 жасқа келгенде, Пленти Купс (Кроу тайпасының басқа да жас жігіттерімен бірге) өз халқының болашағын бағыттайтын көріс табуға шақырылды. Бірнеше күн ораза ұстап, Crazy Mountains тауларында өткізгеннен кейін, ол шұңқырдан көптеген бизон шығып келетінін көрді. Олар далаға таралып, кейін жоғалып кетті. Содан кейін ерекше құйрықтары, әртүрлі түстері (тіпті дақтары), және ерекше үрлеуі бар нағыз бизон шығып, даланы жауып тастады. Ол өзін Арроухед тауларының етегіндегі суық бұлаққа жақын тұратын қарт адам ретінде көрді. Ол сондай-ақ орманды көрді; қатты жел орманды құлатып, тек бір ғана ағаш тірі қалды. Оның ішінде кішкене торғай мекендейтін. Оның көрісі тайпа ақсақалдары тарапынан ақ адамның Америка жерлерін және олардың өмір салтын басып алатыны, орманды құлатқан жел сияқты – барлығын алатыны, бірақ Кроу халқын ерекше қалдыратыны деп түсіндірілді. Егер олар ақ адаммен қалай жұмыс істеуді үйренсе, Кроу тайпасы аман қалар еді. Оның рух жетекшісі кішкене торғайға айналды, және ол қорғаныш пен рухани күш үшін қолданған дәрілік қалтасында кішкене торғайдың екі аяғын алып жүретін.

Жас жауынгер

Көптеген түбегейлі өмірінің басынан-ақ үнді жауынгерінің жолдарын үйренуге кірісті. Көрші тайпалардың үздіксіз шабуылдары оның батырлығын көрсетуге көп мүмкіндік берді, ол тез арада көзге түсе бастады. Жастық шағын көптеген жас жауынгерлермен бірге шайқасып, білім алды, олардың ішінде Medicine Crow (Sacred Raven) та болды, ол да кейін басқа айналды. Көптеген рет ол өзін сұр қасқыр терісімен жауып, жау лагеріне жалғыз кіріп, барлау жүргізер еді. Содан кейін ол өз әріптес жауынгерлеріне оралып, шабуыл жоспарын жасады. Олар шабуылдайтын, ал Көптеген түбегейлі жауға өз шабуыл таяғымен тиісуге немесе қару-жарақ немесе жылқыны тартып алуға тырысатын, сосын өлтірілмей не тұтқындалмай қайтатын. Бұл жауды өлтіруден де артық батылдық саналды.

Беймәлім сарбаздың қабірінің ашылуы

Басшы Пленти Купс Американың жергілікті халықтарының жалғыз өкілі ретінде Белгісіз сарбаздың мазарының ашылу салтанатына шақырылды және сарбаз бен осы мәнді күннің құрметіне ана тілінде қысқа сөз сөйледі. Ол соғыс бас киімін және «coup» таяғын мазарға қойды, олар қазір сол жердегі көрмеде сақтаулы тұр.

Мұра

1932 жылы 84 жасында қайтыс болған ол өз халқының соңғы ұлы батыры саналды. Жас кезінде көрген болжамы орындалды – ол үйленді (оның әйелі Темір соққысы есімді болды), бірақ өзінің баласы болмады. Бизондар көбінесе малға ауыстырылды. Ақ қоғам мен үкімет үстемдік құрып, Американы толыққанды өзгертіп жіберді. Дипломатия, алғырлық және күшті басшылық арқасында Планти Купс Кроу тайпасының жерін, халқын және мәдениетін көптеген басқа да американдық тайпалардан гөрі жақсырақ сақтап қалды.

Өмірбаян

Автор Фрэнк Бёрд Линдерман Пленти Купс бастығымен бірге автобиография жазды, ол 80 жасқа толғанда. Линдерман Кроу қорығындағы үйінде Пленти Купстің қабылдауына барып, басшыдан өмірбаянының бір бөлігін айтуын сұрады. Екі кроу үндісі, Coyote runs және Braided scalp lock (сонымен қатар Фрэнк Шивли деп те аталады) Пленти Купске өмірін Линдерманға айтуға көмектесті. Ол рух іздеу сапарлары, шайендер мен лакоталармен болған шайқастар және кроу тайпасының тарихы туралы айтты. 1820 жылы Тунг-Ривердегі үлкен кроу лагерінде болған Тунг-Ривер қырғыны туралы білгенін де баяндады. Нәтижесінде Пленти Купстің өмірбаяны «Америка: Ұлы үндістің өмір тарихы: Пленти Купс, кроу тайпасының басшысы» (Нью-Йорк: Джон Дэй, 1930) деген атпен жарық көрді. 1962 жылы ол «Пленти Купс: Кроу тайпасының басшысы» (Bison Books) деген қысқа атаумен қайта басылды және әлі де осы атаумен басылып келеді.

Басшы Пленти мемлекеттік саябақ пен үйді басып алды

1928 жылы Джордж Вашингтонның Вирджиниядағы Маунт-Вернон плантациясына сапар жасағаннан шабыттанған, өлімінен төрт жыл бұрын Басшы Пленти Купс өзінің жеке жерінің бір бөлігін Биг-Хорн округіне болашақ ұрпақтардың ләззат алуы үшін парк құруға сыйлады. Ол тұрған ағаш үй сол жерде сақталған және Басшы Пленти Купс мемлекеттік саябағының бір бөлігі болып табылады. Ол осы жерде жерленген, саябаққа келгендер оның қабірін, сондай-ақ Пленти Купс және оның мұрасы туралы толық ақпарат беретін келушілер орталығы мен мұражайды көруге болады. Бүкіл саябақ 2003 жылы жаңартылды. Саябақ Монтана штатының Прайор қаласының жанында орналасқан. "Ақ адамдар енді соғыс болмайды дейді. Бірақ бұл рас емес. Тағы да соғыстар болады. Адамдар өзгерген жоқ, олар әрқашан дайырысқандайың соғысады, өйткені олар бұрын да соғысқан."