Кіріспе
Манчестердегі мұражай, Англия
Манчестер мұражайы – археология, антропология және табиғат тарихына қатысты жәдігерлерді көрсететін мұражай. Ол Англиядағы Манчестер университетіне тиесілі. Университеттің неоготикалық ғимараттарының ортасында, Оксфорд жолында (A34) орналасқан. Мұражай әр құрлықтан алынған шамамен 4,5 миллиондай экспонатқа қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл Ұлыбританиядағы ең ірі университет мұражайы, ол маңызды келушілерді тартатын орын болып табылады және академиялық зерттеулер мен оқытуға да қызмет етеді. Жыл сайын мұражайға шамамен 430 000 адам келеді.
Тарих
Музейдің алғашқы коллекцияларын 1821 жылы құрылған және Джон Ли Филлипстің коллекциясын сатып алған Манчестер табиғи тарих қоғамы жинады. 1835 жылы қоғам Питер көшесінде, Манчестерде, кейіннен Жас ерлер христиан қауымдастығы орналасқан жерде мұражай ашты. 1850 жылы Манчестер геологиялық қоғамының (1838 жылы құрылған) коллекциялары қосылды. 1860 жылдары екі қоғам да қаржылық қиындықтарға тап болды, және эволюциялық биолог Томас Хакслидің кеңесі бойынша Оуэнс колледжі (қазіргі Манчестер университеті) 1867 жылы коллекцияларға жауапкершілікті қабылдады. Оуэнс колледжі Оксфорд көшесіндегі жаңа ғимаратқа көшкеннен кейін Питер көшесіндегі мұражай 1875 жылы сатылды. Колледж Лондонның Табиғи тарих мұражайының сәулетшісі Альфред Уотерхауске студенттер мен жұртшылықтың игілігі үшін Оксфорд-роудта (бұрынғы Оксфорд-стрит) коллекцияларды орналастыруға арналған мұражай жобалауды тапсырды. Манчестер мұражайы 1888 жылы көпшілікке ашылды. Сол кезде колледждің ғылыми бөлімдері тікелей іргелес орналасқан, ал студенттер Бейер ғимаратындағы оқу бөлмелерінен галереяларға кірді. Кейінгі екі кеңейтім коллекциялардың дамуын көрсетеді. 1912 жылғы павильонды негізінен тоқыма саудагері Джесси Хауорт қаржыландырып, ол қолдаған қазба жұмыстары арқылы алынған археологиялық және египеттану коллекцияларын орналастыруға мүмкіндік берді. 1927 жылғы кеңейтім этнографиялық коллекцияларды орналастыру үшін салынды. Уитворт залына жалғасатын готикалық стильдегі көше фасадын Уотерхаус отбасының үш буыны шеберлікпен біріктірді. Манчестердегі Университет стоматологиялық ауруханасы жаңа орынға көшкеннен кейін, оның ескі ғимараты оқыту үшін пайдаланылды, содан кейін мұражайға айналды. Музей Манчестер университетінің "мәдени байлықтарының" бірі болып табылады, сондай-ақ Уитворт өнер галереясы, Джон Райлендс кітапханасы, Джодрелл Банк келушілер орталығы және тағы да басқалары да бар.
2020 жылдардағы қайта құру
Манчестер мұражайы 2021 жылдың 29 тамызында жаңғырту жұмыстарына байланысты уақытша жабылды. Осы кезеңде мұражай 13,5 миллион фунт стерлинг көлеміндегі қайта құру бағдарламасының соңғы кезеңінен өтті. Жаңартылған мұражайға екі қабатты қосымша және жаңа галереялар кіреді, оның ішінде үлкен көрме залы, «Белинг» галереясы, Ли Кай Хунг атындағы қытай мәдениеті галереясы және Оңтүстік Азия галереясы бар. Оңтүстік Азия галереясы Британ мұражайымен бірлесе құрылып, Ұлыбританияда Оңтүстік Азиялық қоғамдардың тарихы, өмір тәжірибесі және еңбегіне арналған алғашқы тұрақты көрме алаңы болады. Мұражай 2023 жылдың 18 ақпанында қайта ашылды және қайта ашылғаннан кейін алғашқы аптада 52 000 келушіні қабылдады.
Галереялар және қайта құру
1997 жылы мұражайға Heritage Lottery Fund-тан 12,5 миллион фунт стерлинг бөлінді, сондай-ақ Еуропалық аймақтық даму қоры, Манчестер университеті, Велком Траст, Вольфсон қоры және басқа да демеушілер қаржылады. 2003 жылы мұражай жаңартылып, қайта ашылды. Осы кезде Қазбалар галереясы және Тірі мәдениеттер галереясы ашылды, ал 1885 жылғы ғимараттың екінші қабатында Вивариум құрылды. Манчестер галереясы мұражай, Манчестер және қалған әлем арасындағы қарым-қатынастың өзгеруін зерттейді. Галерея коллекциялардың қайдан келгенін және олардың отаршылдық пен империямен қалай байланысты екенін көрсетеді. Living Worlds 2011 жылдың сәуірінде табиғат тарихының жаңа түріндегі галерея ретінде ашылды, ол келушілерді табиғатқа деген көзқарастарын ойлауға шақырады. Галерея дизайнын Брюссельдегі Villa Eugenie дизайн фирмасы жасады. Көрмеге Хиросимадағы атом бомбасының жарылысынан қалған қирандылармен бірге жүздеген оригами құстары бар demoiselle журабы кіреді. Тематикалық көрмелер табиғатқа және экологиялық мәселелерге қатысты көзқарастарды зерттейді. Галереяда «Жанды әлемдер» атты смартфон қосымшасы бар. Бұл галерея мұражай алдындағы ауладағы бақташаға ие, онда еріктілер жеміс-жидек пен көкөніс өсіреді және келушілерге өсімдіктерді қалай өсіру және күту керектігін көрсетеді. Ежелгі әлемдер 2012 жылдың қазан айында ашылды және 1912 жылғы ғимараттың негізгі галереяларын өзгертті. «Археологияны зерттеу» экспонаты адамдардың заттарды пайдалану арқылы өткенді қалай түсінетінін зерттейді, сондай-ақ бет-әлпетті қайта жасайтын экспонаттар мен археологияның және мұражайдың дамуына қатысқан тұлғалар, соның ішінде Уильям Флиндерс Петри және Уильям Бойд Доукинс туралы ақпараттарды қамтиды. «Мысыр әлемдері» келушілерді ежелгі мысырлықтардың пейзаждары, әдет-ғұрыптары мен салты арқылы саяхатқа шақырады. «Объектілерді зерттеу» галереясы археологиялық коллекцияларды ерекше «көрнекті сақтау» арқылы көрсетеді және интерактивті тактильді элементтерді қамтиды. 2013 жылдың маусым айында мұражай коллекциясындағы 10 дюймдік мысыр мүсінінің уақыт өте келе айналып тұрған кадрлары бүкіл әлемдік БАҚ назарын аударды. Университет профессоры Брайан Кокс келушілердің жасаған дірілдерінен туындаған шыны сөре мен объект арасындағы «әр түрлі үйкеліс» объектінің қозғалуына себеп болды деген болжаммен әртүрлі теориялар айтылды. Мұражайдың египтологы Кэмпбелл Прайс: «Бұл мүсін бізде болғаннан бері сол жерде тұр және бұрын ешқашан қозғалған емес. Ол неге бір айналып, бір айналып жүруі керек?» деді. Ал маркетинг және коммуникация бөлімінің басшысы Тим Мэнли «Келушілер саны анық өсті» деп түсіндірді. «Стэн» деп аталған бұл мүсін 1992 жылы Оңтүстік Дакотада Стен Сакрисон тапқан екінші ең толықтай сақталған Тираннозавр рекске негіделген. «Алхимия» жобасы суретшілердің мұражай мен университетке қол жеткізуін бастап, жеңілдетті. Англияның Өнер кеңесінің қаржыландыруымен төрт «Алхимия» суретшісіне стипендия берілді, тұрақты галереяларда суретшілердің араласуы ұйымдастырылды, зерттеулерге көмектесілді және қазіргі заманғы өнер жобалары үшін мұражай коллекциялары қарызға берілді. «Алхимия» мұражайдың осындай тұрақты ғылыми-зерттеу бағдарламасының алғашқысы болды. Оның мақсаты – көрмелерді жандандыру, әртүрлі көзқарастарды ынталандыру және баламалы дауыстарды ұсыну. 2007 жылдың тамызында «Тұр туралы аңыздар» атты уақытша көрме ашылды. Виктория дәуіріндегі көптеген мекемелер құлдықты ақтаған нәсілшілдік ойлауға ықпал еткен деп саналады. «Тарихты ашу: құлдықты есте сақтау» жобасының бір бөлігі ретінде ол күрделі және сезімтал мәселелерді зерттеді. Линдоу адамы 2008 жылдың сәуірінен бастап бір жыл бойы Британ мұражайынан қарызға алынып, көрмеге қойылды.
Антропология
Жинақта 16 000-ға жуық артефакт бар, оның жартысына жуығы Африкадан. Океания материалдарының үлесі төрттен бір бөлікті құрайды, ал қалған бөлігі Азия мен Америкадан алынған. Алғашқы ірі сыйлық 1904/05 жылдары Роберт Дюкинфилд Дарбиширден (1826–1908) келіп түсті. Дарбишир 700-ге жуық затты, оның ішінде Перуден керамика және эскимостар жасаған мүсіндерді сыйға берді. 1922 жылы Чарльз Хип өзінің Океания және Америка коллекциясын, ол шамамен 1500 заттан тұрды, сыйға тартты. Оның ішінде миссионерлер мен басқалар жинаған Тынық мұхиты аралдарынан әкелген қару-жарақ және ескектер де болды. Хип Австралияда тұрған кезде Виктория штатындағы аборигендерден кейбір заттар алынған. Жапон металл өнімдері, мүсіндері және керамикасынан тұратын Ллойд коллекциясы Р. В. Ллойдтің өсиеті болды. Кәсіби антропологтар тарапынан далалық зерттеулер нәтижесінде екі коллекция жиналған. Фрэнк Уиллетт 1956 жылы Нигерияда қыш ыдыстар, маскалар және ритуалдық заттарды жинады, ал Питер Ворсли 1952 жылы Австралиядағы Гроут Эйландт аралындағы Вандильюга халқынан себеттер мен басқа да бұйымдарды жинады.
Археология
Археологиядағы негізгі жинау аймақтары Батыс Еуропа, Жерорта теңізі, Мысыр және Батыс Азия болды. Мысыр мен Батыс Азиядан мол материалдар сэр Флиндерс Петридің қазбаларынан түсті, содан кейін университет археологтары Батыс Азияға экспедициялар ұйымдастырып, одан да көп табыстар әкелді. Египеттік коллекцияларға 1890 жылы Джесси Хаворт пен Мартин Кеннард сыйлаған Кахун және Гуробтан табылған заттар кіреді. 1912 жылға қарай бұл саланың өсуі соншалықты үлкен болды, египеттік материалдар үшін жаңа қанат салынды, оған Джесси Хаворт қаржылай үлкен үлес қосты. Оның алғашқы сақтаушысы – Уинифред М. Кромптон. Розали Дэвид басшылығымен 1973 жылы басталған Египет мумияларын зерттеу жобасы ежелгі Мысырдағы денсаулық және әлеуметтік жағдай туралы көптеген мәліметтер берді, сонымен қатар радиология мен эндоскопия кеңінен қолданылды. Зерттелген мумиялардың бірі 1908 жылдан бері Ұлыбританияда толық ашылған алғашқы мумия болды. Бұл 1975 жылы 1770 нөміріндегі мумия болды. 1979 жылдан бастап зерттеушілер радиология мен эндоскопияны біріктіріп, бұзбас әдістерді әзірледі. Нәтижелер университет компьютерінде сақталатын Халықаралық мумиялар деректер базасында сақталады. 1984/85 жылдары галереялардың жаңа дизайны көрмелерді жақсартуға мүмкіндік берді. Археология коллекциялары 2011 жылы Ежелгі әлемдер галереяларында қайта көрсетілді. Музейдің қамқорлығында Ворсли адамы деп аталатын батпақ денесі де бар. Бұрын Линдоу адамы деп аталатын тағы бір батпақ денесі көрсетілген болатын.
Жебе ату
2000-ға жуық экспонаттан тұратын садақ коллекциясының ядросын Инго Саймон қалыптастырды және 1946 жылы бұл коллекцияны сыйға берді. Саймон – шебер мерген, ол көп жылдар бойы садақтың тарихын және оның дамуын зерттеді. 1914 жылдан 1933 жылға дейін ол 462 ярдтық (шамамен 422 метр) қашықтыққа садақпен ату бойынша әлемдік рекордты сақтап тұрды; ол 1964 жылы қайтыс болды, ал оның әйелі Эрна (1937 жылғы әлем чемпионы, 1973 жылы қайтыс болды) коллекцияны сақтау және дамыту үшін сенім қорын құрды. Бұл коллекцияда Ұлыбритания, Бразилия, Еуропа, Үндістан, Пәкістан, Жапония, Орталық Азия, Африка және Тынық мұхиты аралдарынан әкелінген артефакттар бар. 1961 жылдан 1977 жылға дейін Халықаралық жебе салғыштар федерациясының президенті болған Ингер К. Фрит коллекцияны жинау және ұйымдастыру ісіне белсенді қатысты.
Ботаника
Манчестер гербариясында 18, 19 және 20 ғасырларда жиналған 950 мыңнан астам үлгі сақталған. Көптеген елдерден өсімдіктер жиналған. Жаңа үлгілер әлі де қосылып келеді және көптеген мамандандырылған сұраныстар түседі. Жиынның тек шағын бөлігі ғана көрмеге қойылған. Чарльз Бейли мен Джеймс Космо Мелвилл үлкен үлес қосты, сондай-ақ Каролус Линнейден алынған үлгілер, Чарльз Дарвиннің және адмирал сэр Джон Франклиннің экспедицияларынан әкелінген өсімдіктер де бар. Леопольд Гриндонның көптеген мәдени өсімдіктерді қамтитын шағын жинағы да маңызды болып табылады.
Жер ғылымдары
Геологиялық коллекциялар жергілікті маңыздан асады және 9000-нан астам минералогиялық үлгі мен бірнеше жүз мың қазбадан тұрады. Коллекцияның шамамен жиырмадан бір бөлігі көрмеге қойылған, ал қалғаны сақтауда, бірақ қызығушылық танытқан зерттеушілерге қолжетімді. Коллекцияның көп бөлігі 19 ғасырдың екінші жартысында жиналды, және коллекциялардың ішінде Уэльстің кембрий және ордовик қабаттарынан Дэвид Хомфрейдің коллекциясы, сондай-ақ Джордж Х. Хиклинг пен Д. М. С. Уотсонның коллекциялары – Дадли ауданының силурий қабаттарынан, Батыс Мидлендс аймағынан және Ескі Қызыл құмтастан алынған үлгілер бар. Басқа үлгілерге көмір қабаттарының қазбаланған өсімдіктері, С. С. Бакманның аммониттер коллекциясы, Уитбиден табылған ихтиозавр, Дербиширдегі Кресвелл жартасынан қазба жұмыстарынан алынған 40 000 сүтқоректі сүйектері және Дэвид Форбстың минералдар әлемдік коллекциясы кіреді. 1920 жылдан бері мұражай мен университет геология факультеті толықтыратын коллекциялау саясатын ұстанды, онда мұражай қатты тау жыныстары петрологиясына мамазданды. Мұражайдың цеолиттер тобына жататын минералдар коллекциясы 1894 жылы Каролина Бирлидің сыйға бергенінен пайда болды.
Энтомология
Мұражайдың коллекциясы шамамен 3 миллион экспонаттан тұрады. Онда 10 500 типтік экспонат (2300 түрден) бар, және коллекцияға үнемі жаңа үлгілер қосылып тұрады. Колеоптералардың үлесі барлық экспонаттардың шамамен жартысын құрайды. Британдық коллекциялар шамамен 1 250 000 экспонаттан тұрады, ал белгілі түрлердің аз ғана бөлігі коллекцияда жоқ. 1918–1938 жылдары мұражайдың ассистенті болған Гарри Бриттен коллекцияның дамуына зор үлес қосты. Колеоптера, диптера және гименоптера экспонаттарының жалпы саны шамамен 1 100 000-ға жетеді. 1829 жылы Керсал-Мурда ұсталған Манчестер мотылының (Euclemensia woodiella) бар болғаны үш данасының бірі осы мұражайда сақталуда. Коллекцияның қалған бөлігі шетелден әкелінген, ал В. Д. Хинкс және Джон Р. Дибб, әсіресе колеоптералардың көптеген үлгілерін ұсынды. Колеоптералардың саны шамамен 1 750 000-ға жуық экспонаттың 900 000-ын құрайды. Франц Спаеттің Chrysomedinae Cassidinae коллекциясы – жасыл қоңыздардың ең құнды коллекцияларының бірі.
Нумизматикалық коллекция
Алғашқы монеталарды 1895 жылы кәсіпкер Рубен Спенсер сыйға берді, ал оның Еуропа монеталары мен түрлі металдардан жасалған мерейтойлық медальдар жинағының қалған бөлігі кезең-кезеңімен табыс етілді. Альфред Гутербок 380 грек алтын, күміс және мыс монеталарын, сондай-ақ бірқатар рим монеталарын сақтады, кейін оларды мұра етіп қалдырды. Келесі қырық жылда төрт қайырымдылық жасалды: 1912 жылы Уильям Смит Черчилльден (XVII, XVIII және XIX ғасырлардағы еуропалық монеталар); 1925 жылы Уильям Смит Огденнің грек және рим монеталарын қоса алғанда, ежелгі заттар жинағы; 1939 жылы монеталар бөлмесінің құрметті сақтаушысы Эгберт Штейнтал өзінің ағылшын мыс монеталары жинағын ұсынды; ал 1958 жылы Гарольд Раби грек және рим монеталарын мұра етіп қалдырды. Гарольд Раби Штейнталдан кейін құрметті сақтаушы болып тағайындалды және олар монеталарды жинақтау және анықтау жұмысына жауапты болды. Мұражайда сонымен қатар Ұлы Джексон көшесіндегі табылған монеталар қоры да бар – бұл 1890 жылдардың бірінде Честер жолы мен Ұлы Джексон көшесінің қиылысынан табылған 26 рим монетасынан тұратын қойма.
Құмтазылар
Музейдің Вивариумда орналасқан тірі қосмекенділер коллекциясына әлемдегі ең қауіпті жағдайдағы неотропикалық түрлер кіреді. Вивариумның көрмелері Мадагаскар, Оңтүстік және Орталық Америка, сондай-ақ Австралиядан келген түрлердің кең спектрінің мінез-құлқын табиғи жағдайға жақын тұрған экспонаттарда бақылауға мүмкіндік береді. Музейдегі тірі жануарларды күтіп-баптау олардың денсаулығы мен күтіміне ең қолайлы жағдай жасау үшін жоғары зообақ лицензиясы стандарттары бойынша жүзеге асырылады. Көрмеден тыс, сирек кездесетін неотропикалық бақалардың ғылыми зерттеу жинағы сақталады. Олар бұл түрлердің in situ және ex situ қорғауын қолдау мақсатындағы инвазивті емес зерттеу жобалары мен шаруашылық жағдайында көбейту бағдарламаларының бір бөлігі болып табылады. Атап айтқанда, бұларға Лемур жапырақты бақасы, сары көзді жапырақты бақасы және сұлу жапырақты бақасы кіреді. Музейдегі тірі коллекция маңызды оқу-ағарту ресурсы ретінде пайдаланылады, ал осымен байланысты жұмыстар Коста-Рика және Панамада жасалған экологиялық білім беру бағдарламаларына дейін кеңейеді.
Сүтқоректілер
Жинаққа бірнеше мың сүтқоректінің үлгісі кіреді. Көптеген дайындалған үлгілер бастапқы Манчестер табиғи тарих қоғамы коллекциясынан алынған. Дайындалған сүтқоректілердің ішінде Брайан Хогтон Ходжсон жинаған жазық горилласы, ай-ай және қызыл панда бар. Сүтқоректілердің көптеген топтары ұсынылған. Мистер Поттердің сиыры – 1830 жылдардан бері жойылған Гисбурн үйірінен шыққан британдық ақ тұқымының өкілі. Музейде Роуленд Уорд жасаған, Морис Эгертонға (Таттон Парк Лорды Эгертонға) арналған таксидермия үлгілерінің бірнешесі сақталған. Жинаққа сүтқоректілердің кең ауқымындағы сүйектері мен бас сүйектері кіреді, бұл көптеген негізгі топтарды қамтиды. Көптеген коллекциялар 1980 жылдары Анатомия бөлімінен берілді. Музейде Дерек Яльден жинаған сүйектер коллекциясы бар.
Құстар
Жинаққа 1850-1950 жылдар аралығында 2000-нан астам түрге жататын 15 000-ға жуық құс терісі кіреді. 1895 жылы Табиғи тарих мұражайынан құстар жинағы келді, оның ішінде Чарльз Дарвиннің 1835 жылы Галапагос аралдарында жинаған сойқылы шымшық құсы да бар. Генри Илес Дрессердің 1895 жылы сатып алынған құс терілері жинағына Дрессердің кітаптарының негізін құраған Палеарктикалық құс түрлері, ара жегіштер және роликтер кіреді. Шамамен 7 500 данадан тұратын құс терілері жинағында Джон Джеррард Кьюлеманс және Джозеф Вольфтың «Еуропа құстарының тарихы» кітабына суреттер салу үшін пайдаланған үлгілер бар. Дрессер Британдық орнитологтар одағының және Лондон зоологиялық қоғамының мүшесі болған. Оның коллекциясында Николай Пржевальский, Роберт Свинхо, Генри Тристрам, Альфред Уоллес және Генри Сибомнан алынған үлгілер де бар. 1890 жылдары Корольдік қоғамнан Гавай аралдарының құстары жинағы түсті, оның ішінде қазір құрып кеткен түрлер де кездеседі. Мұражайда Томас Ковард, Ричард Спирс Станден және Роберт Кумбстың коллекциялары сақталады, олар еуразиялық қаз түрлеріне маманданған. Бұл коллекция 1990 жылдары сатып алынған. Сүйектер жинағында көптеген құс бас сүйектері бар. Дерек Яльден құраған коллекцияда жынысы анықталған мыңдаған құстың қаңқалары бар. Жұмыртқалар жинағына шамамен 10 000 жұмыртқа жиынтығы кіреді. Атап айтарлықтары: еркек және әйел хуиа, додоның сүйектері, піл құсының жұмыртқасы, нәзік мүңкілдің жалғыз белгілі жұмыртқасы, екі зерттеу терісі, жолаушы көгершіннің бірнеше жұмыртқасы, үлкен гагарканың сүйектері, еркек және әйел пил сүйекті тоқылдақ, жұмақ попугайларының үш үлгісі және Чарльз Дарвин жинаған сойқылы шымшық.
Кораллдар
Музейде Сидней Хиксоннан келген көптеген коралл үлгілері сақталған, ол кораллдар саласының маманы және бір кезде Манчестер университетінде зоология профессоры болған. Олардың ішінде Хиксон және басқалар, соның ішінде Стенли Гардинер жариялаған атаулардың бірнеше типтік үлгілері бар.
Бриозоалар
Музейде Манчестер маңында өмір сүрген табиғат зерттеушісі Артур Уотерстің бриозоа коллекциясы сақталады. Уотерс «Челленджер» экспедициясының бриозоаларын сипаттаған. Коллекцияға шамамен 10 000 мың үлгі, оның ішінде жүздеген типтік үлгілер кіреді. Мұражайда сонымен қатар 19 ғасырдағы танымал бриозоолог Элиза Джеллидің бриозоа коллекциясы да бар.
Молюскалар
Музейде Ұлыбританиядағы төртінші ірі моллюсктер жинағы бар, онда 166 000 үлгі сақталған. 2019 жылдың қараша айында Музей Австралияға аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының қауымдастықтарынан 43 құпия, қасиетті және рәсімдік заттарды қайтарды. 2023 жылдың қыркүйегінде Манчестер мұражайы 174 артефактты Австралияның жергілікті халықтарына қайтарды, соның арқасында мәдени мекемелер "зиянын мойындап, жазылуға" ұмтылуда. ЮНЕСКО-ның мәдениет және төтенше жағдайлар жөніндегі директоры Криста Пиккат: "Осы оқиға басқаларды да осындай жолға түсуге шабыттандырып, олардың рухын көтеріп, үлгі болады" деді. Музейде өткен рәсімге қатысқан Анидильяква әйелдері коллекциядан мүсіндер, себеттер, әшекейлер және қабықтан жасалған қуыршақтардың үлкен жинағын алды.