8th governor general of Papua New Guinea (1931–2021)
Сэр Паулиас Нгуна Матанэ (21 қыркүйек 1931 – 12 желтоқсан 2021) – Папуа-Жаңа Гвинея саясаткері, 2004 жылдың 29 маусымынан 2010 жылдың 13 желтоқсанына дейін Папуа-Жаңа Гвинеяның 8-ші генерал-губернаторы қызметін атқарған. Оның "Жаңа Гвинеядағы балалық шағым" атты естеліктері 1970-жылдардан бері мектеп оқу бағдарламасына енгізілген. Ол "The National" газетіне ұзақ жылдар бойы қаламгер және жазушы ретінде үлес қосты.
Sir Paulias Nguna Matane (21 September 1931 – 12 December 2021) was a Papua New Guinean politician who served as the eighth Governor General of Papua New Guinea from 29 June 2004 to 13 December 2010. His memoir My Childhood in New Guinea has been on the school curriculum since the 1970s. He was a long time contributor and columnist for The National.
Жеке өмір
Матан 1931 жылдың 21 қыркүйегінде Шығыс Жаңа Британия провинциясының Вивиран ауылында дүниеге келді. Ол толай тайпасынан, куануа тілінде сөйлейтін және Біріккен шіркеудің белсенді жақтасы болды. Ол 44 кітап жазды, олардың барлығы түсінікті, өте қарапайым ағылшын тілінде жазылған. Кітаптарының бір бөлігі оның шетелдегі саяхаттарына, соның ішінде Израиль мемлекетіне арналған үш кітабына қатысты. Оның жазу мақсаты – Папуа-Жаңа Гвинея халқын кітаптардың пайдалы ақпарат көзі екеніне көндіру және оларды тек шетелдіктерге арналған нәрсе деп есептемеуге шақыру. Матан көп жыл бойы Малайзиялық қытай газеті "The National"-да жас ұрпаққа кеңес беретін мақалалар жазды. Ол сонымен қатар Меланезияның Біріккен жаңалықтар агенттігін құрды. Ол және ұлы бас қолбасшы Майкл Сомар, шалбардың орнына белдемше киюді қағида етті. Ол еліне "зор еңбек еткен" Леди Калудия Матанеге үйленген, ол 2016 жылдың 20 желтоқсанында қайтыс болды.
Matane was born on 21 September 1931 in Viviran village, Vunadidir Toma Rural LLG, East New Britain Province. He was a Tolai, a native speaker of Kuanua, and a staunch United Churchman. He wrote 44 books which deliberately use extremely simple English, focusing in part on his own overseas travels, including three on the State of Israel. His writing is intended to persuade Papua New Guineans that books are a useful source of information and that they should not regard them as something only for foreigners. For many years Matane wrote a column in the Malaysian Chinese owned newspaper The National, containing advice for the younger generation. He also founded the United News Agency of Melanesia. He, together with Grand Chief the Right Honourable Michael Somare, made a point of wearing a lap lap (skirt) rather than trousers. He was married to Lady Kaludia Matane who served her country with "great distinction" and died on 20 December 2016.
Білім және ерте мансап
Матан Тома ауылының жоғары (кейін Тауран бастауыш) мектебінде, содан кейін Керават орта мектебінде оқыды. 1956 жылдан бастап Согери мұғалімдер колледжінде оқыды, ал 1963 жылдан бастап Порт-Морсби мұғалімдер колледжіне қатысты және Мендиде инспекторлардың теориялық және практикалық оқуынан өтті. Оқуын аяқтағаннан кейін мектеп инспекторы болып жұмыс істеді.
Matane attended Toma Village Higher (later Tauran Primary) School and then Keravat High School. Beginning in 1956 he studied at Sogeri Teachers' College and from 1963 he attended Port Moresby Teachers' College and Mendi for Inspector’s Theoretical and Practical Training. At the end of his training he worked as an inspector of schools.
АҚШ және БҰҰ-дағы елшісі
Матан екі ел арасындағы дипломатиялық қарым-қатынас орнағаннан кейін 1975-76 жылдары АҚШ-та Папуа-Жаңа Гвинеяның алғашқы елшісі қызметін атқарды. Ол сондай-ақ 1975 жылдан бастап ПНГ-ның Біріккен Ұлттар Ұйымындағы елшісі болды және 1979 жылы Бас Ассамблеяның вице-президенті болып сайланды. 1980 жылдардың ортасында ол Папуа-Жаңа Гвинея Сыртқы істер министрлігінің хатшысы болды, Австралияға делегацияларды жетектеп, ПНГ-ға осы елдің сыртқы көмегін талқылады және Индонезиямен шекаралық бұзушылықтар мен босқындар мәселелері бойынша келіссөздер жүргізді.
Matane served as the first Papua New Guinean Ambassador to the United States in the years 1975–76 following the establishment of diplomatic relations between the two countries. He was also PNG's Ambassador to the United Nations from 1975 and in 1979 was elected as a vice president of the General Assembly. In the mid 1980s he was Secretary of Papua New Guinea's Foreign Affairs Department and led delegations to Australia to discuss that country's foreign aid to PNG and negotiated with Indonesia regarding border incursions and refugee problems.
Бас губернатор
Матан 2004 жылғы 27 мамырда парламентпен 50 дауысқа ие болып генерал-губернатор болып сайланды, ал оның қарсыласы сэр Пато Какарая 46 дауыс алды. Матан сайланғанға дейін генерал-губернаторды сайлауға жасалған алты айлық әрекеттер тағайындау процесіндегі конституциялық ақауларға байланысты нәтижесіз аяқталды. Матанның сайлануынан кейін Какарая Папуа-Жаңа Гвинея Жоғарғы Сотына шағымданып, сайлауды күштен шығаруды сұрады. Матан 2004 жылғы 29 маусымда қызметке кірісті, бірақ оның сайлануына қатысты сот процесі жалғасуда болды. 2004 жылғы 13 қазанда Елизавета II оны генерал-губернатор лауазымына ресми түрде бекітті. 2010 жылғы маусымда «The National» газеті «өте даулы жағдайларда» екінші мерзімге қайта тағайындалды деп хабарлады. Атап айтқанда, «The National» басылымы спикер мен премьер-министрдің тағайындаудың дұрыс тәртібі жөніндегі қайшы кеңестері болғанын және үкімет Матанды Конституцияның 87(5)-бабын пайдаланып қайта тағайындағанын, Сэр Паулиасқа қолдау көрсетілген абсолютті көпшілік жасырын дауыс беруді қажет етпейтінін мәлімдеді. Папуа-Жаңа Гвинея Жоғарғы Соты 2010 жылғы желтоқсан айында Матанның қайта сайлануын конституцияға қайшы деп шешті.
Matane was elected Governor General by Parliament on 27 May 2004, receiving 50 votes, while his opponent, Sir Pato Kakaraya received 46 votes. Attempts to elect a Governor General had failed repeatedly for six months before Matane's election because of constitutional flaws in the nomination process. Following Matane's election, Kakaraya brought a petition to the Supreme Court of Papua New Guinea, seeking to invalidate the election. Matane was sworn in on 29 June 2004, although the legal challenge to his election was still ongoing. He was officially invested as Governor General by Queen Elizabeth II on 13 October 2004. He was reappointed for a second term in June 2010, under what The National called "very controversial circumstances [ ], in an act likely to be challenged in court". Specifically, The National reported that there was "conflicting advice from the speaker and the prime minister" regarding the proper procedure for the appointment, and that the government had Matane reappointed by "using section 87(5) of the Constitution, arguing that the absolute majority secured for Sir Paulias meant that the exhaustive secret ballot vote was not required". The Supreme Court of Papua New Guinea ruled Matane's reelection unconstitutional in December 2010.
Өлім
Матан 2021 жылғы 12 желтоқсанда туған ауылы Вивиранда қайтыс болды.
Matane died on 12 December 2021, in his native village of Viviran.
Паулиас Матане жазған кітаптар
Миндж Кум Тумуны, Мельбурн: Оксфорд университетінің баспасы, 1966 (Біздің халқымыздың оқиғалары). Бизнес не үшін керек? Мұнда кейбір жауаптар бар, Маданг: Кристен Прес [1972]. Аимбе, "Шаленджер", Порт-Морсби: Ниугини баспасы, 1974. Аимбе, мектепті тастаған, Рабаул: Токсав на Бук Дипатмен, Біріккен шіркеу, Жаңа Гвинея аралдары аймағы, 1977. Аимбе, сиқыршы, Нью-Йорк: Vantage Press, 1978. Аимбе, пастор: роман, Хиксвилл, Нью-Йорк: Экспозиция баспасы, 1979. Папуа-Жаңа Гвинеяның екі азаматы Киелі кітап жерлерін ашты, Рабаул: Троица баспасы, 1987. Сүйіспеншілікпен қызмет ету, Маунт-Уэверли, Виктория: Деласта-Пасифик, 1992. "PNG жасайық!" Шабыттандыратын хабарламалар, Маунт-Уэверли, Виктория: Деласта-Пасифик, 1994. Жаңа әлемдер арқылы саяхат, Нью-Дели: UBS Publishers' Distributors Ltd., 1995. Жаңа Гвинеядағы балалық шағым, Мельбурн: Оксфорд университетінің баспасы, 1996. 40 жылдық мереке: 40 жыл некедегі таңғажайып жаңалықтар, Порт-Морсби: Сэр Паулиас Матан, 1996. Чит Чат, Оңтүстік Мельбурн: Аддисон Уэсли Лонгман, 1996. Пава на пипель! Папуа-Жаңа Гвинеядағы адамдар мен билік, Вуллахра, Н. С. В.: Aid/Watch, [1996]. "PNG-де жасалған күлкі", Нью-Дели: UBSPD, 1997. Антарктидаға саяхат, Нью-Дели: UBSPD, 1997. Порт-Морсбидің екінші жағы суреттерде, Нью-Дели: UBSPD, 1998. Өмір бойына созылатын саяхат, Бороко: Сэр Паулиас Матан, 1998. ПНГ-дегі басқару проблемалары: кейбір шешімдер, Нью-Дели: UBSPD, 2000. Тамаша басқару, Нью-Дели: UBSPD, 2001. Тынық мұхитындағы толқындар, Нью-Дели: CBS Publishers & Distributors, 2003. Уақыт саяхатшысы: Папуа-Жаңа Гвинеяның жүрегі арқылы саяхат, Порт-Морсби: Кассуарь кітаптары, 2005. Папуа-Жаңа Гвинея: Табиғи сұлулық пен мәдени әртүрлілік елі, Нью-Дели: CBS Publishers & Distributors, 2005. Күлкі: Оның мәні және папуа-жаңа гвинеялықтар, Нью-Дели: CBS, 2007. Папуа-Жаңа Гвинеяны түсіну, Нью-Дели: Scientific International, 2013. Автор: М. Л. Ахуя. Ұлттық дамуға арналған кітаптар, Нью-Дели: MEDTEC, Scientific International Pvt. Ltd., [2013]. Автор: М. Л. Ахуя. Христиан діні: Иман және қасиетті мерекелер, Нью-Дели: MEDTEC, Scientific International Pvt. Ltd., 2014. Автор: М. Л. Ахуя.
Kum Tumun of Minj, Melbourne: Oxford University Press, 1966 (Stories of Our People). What Good is Business? Here are Some Answers, Madang: Kristen Pres [1972]. Aimbe, the Challenger, Port Moresy: Niugini Press, 1974. Aimbe, the School Drop out, Rabaul: Toksave na Buk Dipatmen, United Church, New Guinea Islands Region, 1977. Aimbe, the Magician, New York: Vantage Press, 1978. Aimbe, the Pastor: A Novel, Hicksville, New York: Exposition Press, 1979. Two Papua New Guineans Discover the Bible Lands, Rabaul: Trinity Press, 1987. To Serve With Love, Mount Waverley, Victoria: Dellasta Pacific, 1992. Let's Do It PNG! Inspirational Messages, Mount Waverley, Victoria: Dellasta Pacific, 1994. Trekking Through the New Worlds, New Delhi: UBS Publishers' Distributors Ltd., 1995. My Childhood in New Guinea, Melbourne: Oxford University Press, 1996. 40th Anniversary: Amazing Discoveries in 40 Years of Marriage, Port Moresby: Sir Paulias Matane, 1996. Chit Chat, South Melbourne: Addison Wesley Longman, 1996. Pawa na pipel! People and Power in Papua New Guinea, Woollahra, N. S. W.: Aid/Watch, [1996]. Laughter Made in PNG, New Delhi: UBSPD, 1997. Voyage to Antarctica, New Delhi: UBSPD, 1997. The Other Side of Port Moresby in pictures, New Delhi: UBSPD, 1998. A Trip of a Lifetime, Boroko: Sir Paulias Matane, 1998. Management Problems in PNG: Some Solutions, New Delhi: UBSPD, 2000. Management for Excellence, New Delhi: UBSPD, 2001. Ripples in the South Pacific Ocean, New Delhi: CBS Publishers & Distributors, 2003. Time Traveller: A Journey Through the Heart of Papua New Guinea, Port Moresby: Cassowary Books, 2005. Papua New Guinea: Land of Natural Beauty and Cultural Diversity, New Delhi: CBS Publishers & Distributors, 2005. Laughter: Its Concept and Papua New Guineans, New Delhi: CBS, 2007. Understanding Papua New Guinea, New Delhi: Scientific International, 2013. Joint author: M. L. Ahuja. Books for National Development, New Delhi: MEDTEC, an imprint of Scientific International Pvt. Ltd., [2013]. Joint author: M. L. Ahuja. Christianity: Faith and Holy Days, New Delhi: MEDTEC, an imprint of Scientific International Pvt. Ltd., 2014. Joint author: M. L. Ahuja.