Кіріспе
Кирибатидің 4-ші президенті Аноте Тонг (; 1952 жылдың 11 маусымында Лине аралдарындағы Табуаранда туған) – 2003 жылдан 2016 жылға дейін Кирибатидің төртінші президенті қызметін атқарған, жартылай қытай тегі бар, «Ақиқат тіректері» партиясының саясаткері және экологиялық белсендісі. Ол 2003 жылғы шілдеде өткен сайлауда ағасы Гарри Тонгқа (43,5%) және жеке адвокат Бануэра Беринаға (9,1%) қарсы шамалы үстемемен (47,4%) жеңіске жетті. Сайлау нәтижелеріне қатысты оппозиция алаяқтық болды деген шағымдар айтты, бірақ Тарава жоғары соты алаяқтық фактісін растамады. 2007 жылдың 17 қазанында ол екінші мерзімге қайта сайланды (64%). 2012 жылы Тонг үшінші мерзімге қайта сайланды, бірақ бұл көрсеткіш алдыңғы екі сайлаудағыдан едәуір төмен болды. Тонг негізінен шетелде «климаттың өзгеруінен туындаған қауіп туралы әлемдік хабардарлықты арттыру» жұмысымен танымал, ал Грэмми жүлдесінің иегері Рикки Кедж оны «Тынық мұхитының Махатма Гандиі» деп атады.
Anote Tong (; born 11 June 1952 in Tabuaeran, Line Islands) is an I Kiribati politician for the Pillars of Truth party and environmental activist with half Chinese heritage, who served as the fourth president of Kiribati, from 2003 to 2016. He won the election in July 2003 with a slim plurality of votes cast (47.4%) against his older brother, Harry Tong (43.5%) and the private lawyer Banuera Berina (9.1%). The elections were contested by the opposition, due to allegations of electoral fraud but the High Court of Tarawa had confirmed that there was no fraud. He was re elected on 17 October 2007 for a second term (64%). In 2012, Tong was reelected for a third term, although with a significantly smaller percentage than in the previous two elections. Tong is primarily known abroad for his efforts to raise "global awareness on the threat posed by climate change", and was dubbed the "Mahatma Gandhi of the Pacific" by Grammy Award Winner Ricky Kej.
Ерте және жеке өмір
Лина аралдарындағы Табуаранда туған ол, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Гилберт аралдарына көшіп келген қытай мигранты Тонг Тинг Хай мен Кирибатидің Абаянг және Майана аралдарынан шыққан Неи Кеке Рэндольфтың алты баласының үшіншісі. Ол Жаңа Зеландиядағы Сент-Бейд колледжінде орта білім алды, Кентербери университетін ғылым бакалавры дәрежесімен бітірді, содан кейін Лондон экономика мектебінде экономика магистрі дәрежесін алды. Ол Кирибати әйелі Ней Меме Тонгқа үйленген және жеті баласы бар, олардың арасында 2020 жылы Майанадан парламент депутаты болып сайланған үлкен ұлы Винсент Тонг та бар. Тонг өзін Гилберт аралдарының орталық бөлігінде орналасқан Майана аралының түпкілікті тұрғыны деп есептейді.
Саяси мансап
Тонг 1976 жылы Білім министрлігінің хатшысының көмекшісі ретінде саясатқа қадам басты, содан кейін 80-жылдары Байланыс және жұмыс министрлігінде қызмет етті. 1994 жылы Манеаба ни Маунтабуда сайланған ол Тебуроро Тито тарапынан Қоршаған орта және табиғи даму министрі болып тағайындалды және 2002 жылдың наурызына дейін бұл қызметті атқарды. 2003 жылғы сайлау науқанында ол Қытай Халық Республикасы пайдаланған тыңшылық және спутниктік бақылау базасының жалға алу шартын қарауға және "қажетті уақытта тиісті шаралар қабылдауға" уәде берді. 2003 жылдың 7 қарашасында Қытай Халық Республикасы арал мемлекетінен елшісін шақырып алды, ал сол жылдың 29 қарашасында екі ел арасындағы қарым-қатынас тоқтатылды. Кирибати Қытай Республикасымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты, нәтижесінде Қытай Халық Республикасы бір айдан кейін қарым-қатынасты үзіп, спутниктік базасын босатуға мәжбүр болды. 2007 жылдың 17 қазанында ол үлкен көпшілік дауысымен президенттікке қайта сайланды. Оппозиция Тонгтың ағасы Гарриді қоса алғанда, екі оппозициялық үміткердің сайлауға қатысуына тыйым салынғандықтан сайлауды бойкоттады. 2012 жылғы қаңтарда өткен сайлауда Тонг үшінші және соңғы төрт жылдық мерзімге президент болып қайта сайланды. Тонг дауыс берушілердің 40 пайызынан астам дауысын жинады. Тонг 2012 жылдың 19 қаңтарында Теима Онорионы үшінші мерзімге Кирибати вице-президенті қызметіне қайта тағайындады, бұл оның үшінші мерзімі үшін жасаған кабинеттік тағайындамаларының бір бөлігі болды. 2015-16 жылғы Кирибати парламенттік сайлауынан кейін ол саясаттан кетіп қалды. Оның ұлы Винсент Тонг 2020 жылғы Кирибати парламенттік сайлауында Майана округінен депутат болып сайланды.
Төрайымнан кейінгі кезең
2020 жылғы сайлауда Тонг Рейтер агенттігіне "Бұл ел тарихындағы ең агрессивті сайлау кампаниясы болды" деді. 2016 жылы саясаттан шыққаннан кейін бейтараптығын сақтап отырғанмен, Тонг "Кирибатиде Қытайға қатысты күшті қарсылық бар" деген пікірін білдірді, сондай-ақ "бір Қытай" саясатын мойындаудан бас тарту туралы ойын жеткізді. 2022 жылдың қыркүйегінде Кирибатидегі конституциялық дағдарыс кезінде Тонг Кирибатидің "авторитарлыққа қарай бет бұрып бара жатқанын" айтты. Үкімет Тынық мұхит аралдары форумынан шығып, жоғары және апелляциялық соттардың барлық судьяларын қызметтен шеттетуіне байланысты бұл қадамдарды "теңдесі жоқ" деп сипаттады.
Мәселелер
Жақында әйелдер құқығын қорғау үшін Кирибати әйелдерінің ұлттық кеңесі құрылды, оның басты мақсаты – әйелдер мен балалар министрлігі болуы тиіс жаңа мемлекеттік органның құрылуын қолдау. Бұл бюроны құратын заң жобасы Кирибати Парламентінің Мәжілісінде 2012 жылдың 23 тамызында қаралып, екінші оқылымда дауысқа салынып, бірақ бюджеттік бөлу туралы нақты емес ұсыныстарға байланысты қарсы дауыс берілді. Ұлттық әйелдер кеңесі наразылық білдіргеннен кейін президент Тонг: «Бұл жеңіліс өкінішті, бірақ біз әйелдер мәселелерін қолдауды тоқтатпаймыз. Үкімет ретінде біз басқа жолдармен осы мәселені шешеміз, және бұл заң жобасы болашақта Парламентке қайтадан енгізілуі мүмкін» деді. Бұл жағдай Кирибатиде әйелдер құқықтары одан да маңызды мәселеге айналуы мүмкін екенін көрсетеді. Аталған министрлік 2013 жылдың қазан айында құрылды. Тонг сондай-ақ Феникс аралдарының қорғалатын аймағын құруға белсенді түрде атсалысты. Осы күш-жігерінің нәтижесінде 2012 жылы «Дүниежүзіндегі ең ірі және биологиялық түрлерге бай теңіздік қорғалатын аймақтардың бірін құрғаны үшін» Питер Бенчли мұхит сыйлығына ие болды. Дегенмен, ол осы аймақты балық аулаудан толығымен жабуға кешіккені үшін сындарға ұшырады.
Климаттың өзгеруі мен қоршаған ортаны қорғау жөніндегі әлемдік қорғаушы
Тонг климаттың өзгеруі салдарынан туындайтын қатерлі тәуекелдер туралы әлемдік хабардарлықты арттыруда алдыңғы қатарда тұр. Оның атоллдық Кирибати мемлекетінің теңіз деңгейінен орташа биіктігі екі метрге көтерілгендіктен, климаттың өзгеруінен туындаған теңіз деңгейінің көтерілуі Кирибати мен Тынық мұхитындағы басқа да кіші арал мемлекеттері үшін өмірлік қауіп төндіреді. Тонг 2014 жылы Кирибатидің Фиджиде шамамен 20 шаршы километр жер сатып алуын өз халқы үшін резервтік баспана ретінде ұйымдастырды. Бұл IPCC-нің бесінші бағалауынан кейінгі кеңесіне сәйкес келеді, онда Кирибати сияқты Тынық мұхитының көптеген арал мемлекеттері келесі онжылдықтарда теңіз деңгейінің көтерілуінен су астында қалуы мүмкін екені айтылған. Тонг Фиджиде жер сатып алудың бір бөлігі мүлікке инвестиция екенін, бір бөлігі азық-түлік қауіпсіздігі үшін, себебі ол өнімді егіс шаруашылығына жарамды жер екенін, сонымен қатар бұл Кирибати халқы үшін климаттың өзгеруі салдарынан қашқан жағдайда соңғы баспана болуы мүмкін екенін айтты. Аноте Тонг, «климат жауынгері» деп аталып, Кирибати халқының «климат босқындарына» айналуын болдырмау үшін «қадір-қасиетпен көші-қон» тұжырымын алға қойды. Тонг климаттың өзгеруімен күресу және қоршаған ортаны қорғау бойынша көптеген бастамаларға жауапты, мысалы, 2015 жылы көмірді пайдалануға жаһандық мораторий енгізуді талап ету, сондай-ақ әлемдегі ең үлкен қорғалатын теңіз аймағы болып табылатын 480,250 шаршы километрлік теңіз паркін құруды қадағалау. Бұл теңіз паркі кейіннен ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне (Феникс аралдарының қорғалатын аймағы немесе PIPA) енгізілді. Климаттың өзгеруі жөніндегі жаһандық әрекеттер аясында Тонг әртүрлі елдердің басшыларымен, соның ішінде Папа Франциск, АҚШ президенті Обамамен кездесіп, шағын арал мемлекеттерінің қиын жағдайларын талқылады және COP21 Париж кездесуінде әлемдік көшбасшылар алдында сөз сөйледі. Тонг қазір Conservation International кеңесінің мүшесі болып табылады. 2018 жылдың 24 қазанында ол берген сұхбатында өзінің елінің «жақын арада теңіз астында жоғалып кетеді» деген алаңдаушылығын білдірді, сонымен қатар аралдың жоғалып бара жатқанын, бірақ қазіргі президент Танети Мааму осы мәселеге қатысты әрекет етуден бас тартатынын айтты. Сондай-ақ 2018 жылдың қазан айында ол Австралияны климаттың өзгеруі мәселесін шешу үшін «ешқандай шара қабылдамағаны» үшін сынады. Ол былай деді: «Бізге ата-бабаларымыздың жерленген жерлерін, балаларымыздың үйін тастап кетуіміз керек деп айтылып жатыр», – деді ол және АҚШ-тың Париж келісімінен шығуына өкініш білдірді.
Австралия мен Жаңа Зеландияны сынға алу
COP26 климат саммитінен кейін Тонг: «Біздің [глобалдык климаттық әрекеттер] науқанымыздың күшіндегі бір кемшілік – Тынық мұхиты отбасымыздың ірі мүшелерімен мақсаттағы бірлік болмауы. Австралия мен Жаңа Зеландиядағы үкімет басындағы саяси партиялардың ауысуына байланысты климат саясатының үнемі өзгеруіне куә болу біз үшін үлкен көңіл көшіруге себеп болды».
Марапаттар
Тонг қоршаған ортаны қорғаудағы еңбегі және климаттың өзгеруі мен оның салдарына қатысты айтқан сөздері үшін көшбасшылық және экологиялық сыйлықтармен марапатталған. Мысалы, Тонг 2015 жылы Sunhak Peace Prize сыйлығына ие болды, ал 2012 жылы Хиллари халықаралық көшбасшылық институтының Көшбасшылық сыйлығы мен Питер Бенчли мұхит сыйлығын алды. Тонг сонымен қатар Тайвань президентінің (2009) "Бриллиант жаде" орденімен және Жаңа Англия аквариумы қорының Дэвид Б. Стоун сыйлығымен (2008) де марапатталды.
Аноте Тонг қоры
Ол өкіметтік өкілеттігінің кезеңінде (2003–2016 жылдары) елдің климаттық өзгерістерге қатысты ұстанымын нығайтты. Ол әлемдегі ең үлкен теңізді қорғау аумақтарының бірі – Феникс аралдарының қорғалатын аймағын құрған, ол ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізіміне де енгізілген. Аноте Тонг Conservation International ұйымының кеңесінің мүшесі және бұрын Global Challenges Foundation қорының елшісі болды.