Кіріспе
Венгриялық саясаткер Жозеф Тихамер Анталл кіші (ifjabb Antall József Tihamér, ; 8 сәуір 1932 – 12 желтоқсан 1993) – Венгрияның тұңғыш демократиялық сайланған премьер-министрі, 1990 жылдың мамырынан 1993 жылдың желтоқсанындағы қазасына дейін қызмет еткен венгриялық мұғалім, кітапханашы, тарихшы және мемлекеттік қайраткер. Ол 1989 жылдан бастап Венгрия Демократиялық форумының басшысы болды.
József Tihamér Antall Jr. (ifjabb Antall József Tihamér, ; 8 April 1932 – 12 December 1993) was a Hungarian teacher, librarian, historian, and statesman who served as the first democratically elected Prime Minister of Hungary, holding office from May 1990 until his death in December 1993. He was also the leader of the Hungarian Democratic Forum from 1989.
Ерте өмір және білім
Йозеф Тихамер Анталл де Доргицзе эт Кишене 1932 жылғы 8 сәуірде Будапештте төменгі дворяндықтан шыққан ежелгі венгр отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, Юзеф Анталл аға, заңгер және мемлекеттік қызметкер болған. Анталл аға Мажарстанда алғашқы ең төменгі жалақы мөлшерін есептеуді үйлестірді және ол 1931 жылы құрылған Тәуелсіз шағын шаруалар партиясының негісқалаушы мүшесі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол босқындар комитетінің төрағасы қызметін атқарды. Оның анасы ауыл мұғалімінің қызы еді. Оның әкесі, Истван Сюкс (туған аты Герман Франкл), Бірінші дүниежүзілік соғыс және соғыс аралық кезеңде де саяси қайраткер болды. 1920 жылдары Сюкс Мемлекеттік хатшының орынбасары болды. Анталлдың Эдит Анталл есімді әпкесі болды. Оның жеңайы Геза Есенский кейін Анталл кабинетінде Сыртқы істер министрі болды. 1950 жылы Будапешттегі пиарлық гимназияны бітірді. Ол ерте жасынан саясатқа қызығушылық танытты, бірақ (әрине) 1950-ші жылдардағы коммунистік режим кезінде саяси мансабын қумайды. Гимназияны бітіргеннен кейін ол Этвеш Лоранд университетінде венгр тілі мен әдебиетін, сондай-ақ тарих және архивтану мамандықтарын оқыды. Ол Жозеф Этвештің саясаты туралы диссертация қорғады және оқытушы, кітапханашы және музейтанушы мамандықтарын алды. 1991 жылғы 30 қыркүйекте Анталлға Коннектикут штатының орталық университетінің құрметті докторлық дәрежесі табысталды. Анталл мен оның әйелі Клара Фюлепптің екі баласы болды: заңгер Гьёрги Анталл және фотожурналист Петер Анталл, кейіннен ол Йозеф Анталл атындағы білім орталығының директоры болды. Орталықтың басты мақсаты – Анталл дәстүрін дамыту және білімді тарату.
Ерте мансап
Мектеп бітірген соң Анталл Венгрия мемлекеттік архивінде және педагогика ғылыми-зерттеу институтында жұмыс істеді. 1955 жылы ол Йозеф Эотвес гимназиясында сабақ бере бастады, 1956 жылғы Венгрия төңкерісі кезінде мектептің төңкерілген комитетіне жетекшілік етті. Төңкеріс кезінде ол Тәуелсіз шаруалар партиясын қайта ұйымдастыруға және Христиан жастар одалын құруға қатысты. Кеңес Одағы төңкерісті басып жаншудан кейін, ол бірнеше рет тұтқындалып, босатылды. 1957 жылы Ференц Толди гимназиясында оқытушылық қызметін жалғастырды, бірақ 1959 жылы бұрынғы саяси қызметіне байланысты оқытушылықтан шеттетілді. Осыдан кейін ол екі жыл кітапханашы болып жұмыс істеді. 1963 жылы ол Венгриялық өмірбаяндар лексиконы үшін 80 дәрігердің өмірбаянын жазды. Ол медицина тарихына қызығушылық танытып, осы салада негізгі зерттеулер жүргізді. Ол медицина тарихына арналған Семельвейс медицина тарихы мұражайының кітапхана және архив бөлімінде жұмыс істей бастады. Ғылыми қызметкер ретінде жұмысын бастап, директордың орынбасары болып, 1974 жылы институт директоры болды. Оның зерттеулері халықаралық деңгейде мойындалды, ал 1986 жылы ол Халықаралық медицина тарихы қоғамының вице-президенті болды.
Премьер-министр
Анталл 1989 жылғы 22 наурызда Венгрия Демократиялық форумы ұйымдастырған Ұлттық дөңгелек үстел отырысына делегат ретінде қатысты және конституциялық реформа комитетінде жұмыс істеді. Ол келіссөздер барысындағы қызметімен танылды. 1989 жылғы 21 қазанда ол Венгрия Демократиялық форумының (ВДФ) президенті болып, көп дауыспен сайланды, осылайша партияның премьер-министрлігіне ресми кандидат атанды. 1990 жылғы сайлауда ВДФ жеңіске жетеді деп болжанып, күтілгендей 164 мандатпен жеңіске жетті, бірақ көпшілік дауысқа жетпеді. 23 мамырда ол 1948 жылдан бері коммунист немесе олармен байланысы бар бірінші премьер-министр болды. Ол ВДФ, Тәуелсіз шағын фермерлер, аграрлық жұмысшылар және азаматтық партиясы (FKGP) және Христиан демократиялық халық партиясы (KDNP) құрамындағы орталық-оң коалициясын басқарды – коммунистердің қатысуынсыз соңғы 44 жылдағы алғашқы коалиция. Ол сонымен қатар басты оппозициялық партия – еркін демократтар альянсы (SZDSZ) мен келісімге келді. Бұл келісім Венгрия демократиясының парламенттік жұмысының негізін қалады. Оның «Рухта 15 миллион венгрдің премьер-министрі болғым келеді» деген мәлімдемесі үлкен резонанс тудырды. Сонымен қатар, ол Венгрияның Еуроатлантикалық бағытына үлкен үлес қосты. Варшава шартының таратылуына, КОМЭКОНның тоқтатылуына, сондай-ақ 1991 жылы Ресей әскерлерінің елден шығарылуына белсенді қатысты. 1991 жылы Страсбургте ол Еуропаны біріктіру және Венгрияның еуропалық байланыстарын кеңейту мақсатындағы қызметі үшін Роберт Шуман сыйлығымен марапатталды. Премьер-министр ретінде Анталл нарықтық экономиканы дамытуға және шетелдік инвестицияларды тартуға бағытталған заң жүйесін құруды қадағалады. Биліктегі коалиция жекешелендіру және нарықтық экономиканың басқа да элементтерін іске асыра отырып, экономиканы тұрақтандыруға тырысты, ал ВДФ-тің популистік оң қанаты «ұлттық мәселе» – көрші елдердегі венгр азшылықтарының мәселесін көтеріп, оны үкіметтің бағдарламасының орталық мәселесіне айналдыруға тырысты. Алайда, капиталистік жүйеге қайта оралу және онымен байланысты реформалар Анталл өкілеттігі кезеңінде елде әлеуметтік-экономикалық қиындықтарға әкелді. Жұмыссыздық деңгейі болмағаннан 14 пайызға дейін өсті. Инфляция жылдық көрсеткішпен 23-35 пайызды құрады (жалақы мен зейнетақыны индекстеусіз). Халықтың бестен бір бөлігін құрайтын зейнеткерлер ең көп қиындыққа тап болды, ал халықтың үштен бір бөлігінің тұрмыс деңгейі ең төменгі шегінен төмен түсті. Бұл жағдай халықтың наразылығын тудырды. Сыбайлас жемқорлық бұрынғыдан да кеңінен таралды және айқын көріне бастады. Бұрынғы күшті полициямен қатар, 1990 жылы көшедегі қауіпсіздік те күрт төмендеді. Қылмыс деңгейі, әсіресе Будапештте, бес жыл ішінде үш есеге өсті. 1990 жылдың жазында Анталл мен ВДФ ұлттық білім беру бағдарламасына католик діни білімін енгізуді қолдады. Бұл басқа коалициялық партиялармен қақтығысқа әкелді, өйткені венгр халқының төрттен үш бөлігі ғана католиктерді құрады. Анталл KDNP өкілі Миклош Лукацты шіркеу істері жөніндегі мемлекеттік хатшысы етіп тағайындады; осы лауазымда Лукац діни істерді, соның ішінде коммунистер тәркілеген шіркеу мүліктерін қайтаруды қадағалады. 1991 жылы Анталл өзінің авторитарлық стилі үшін сынға ұшырады, бірақ бұл оның харизматикалық еместігімен қарама-қайшы болды. Оның және Венгрия президенті Арпад Гонч арасында олардың өкілеттіктері туралы дау туды, Гонч қарсы партия – еркін демократтар альянсына жатты. Ішкі саясат саласында Анталл мансабында қиындықтарға тап болды: 1990 жылы Будапешттегі такси блокадасы және Тәуелсіз шағын фермерлер партиясының коалициялық үкіметтен шығуы оны 1992 жылдың ақпан айында кабинетін қайта құруға мәжбүр етті; бұл қайта ұйымдастыру оның үкіметін құлатудан сақтап қалды. ВДФ ішінде Анталлға Иштван Цурка үнемі шабуыл жасады, ол кейіннен жеке қозғалысты бастады, осылайша Венгрияның әділет және өмір партиясы (MIÉP) құрылды.
Ауру және өлім
1990 жылдың жазында Анталл ауырып, Ходжкин емес лимфома диагнозы қойылды. Қазан айында, такси жүргізушілерінің блокадасы басталуға екі күн қалғанда, оған операция жасалды. Содан кейін, ауруханада оған пижамамен кигендегі танымал сұхбат алынды, бұл такси блокадасының нәтижесінде туындаған қайнаған саяси жағдайға жауап беру мақсатында жасалды. Алты айдан кейін Анталлдың қатерлі ісігі қайтадан пайда болды. Өлімінен бір күн бұрын, 1993 жылдың 11 желтоқсанында президент Арпад Гёнч Анталлға Венгрияның Еңбегі үшін орденінің Үлкен крестімен марапаттады. Премьер-министрлік қызметінің соңғы кезеңінде Анталлдың орнына Ішкі істер министрі Петер Борос келді. Жозеф Анталл 1993 жылдың 12 желтоқсанында, өкілетті мерзімі аяқталғанға дейін қайтыс болды. Ол бұрынғы Шығыс блогының ең ұзаққа созылған және ең тұрақты посткоммунистік үкіметін басқарды. Оның орнын 1994 жылғы парламент сайлауына дейін кабинетті басқарған Петер Борос басты, онда МДФ Социалистік партиядан ауыр жеңіліс тапты, ал Қорғаныс министрі Лайош Фюр партия жетекшісі лауазымына келді. Анталл 1993 жылдың 18 желтоқсанында жерленді, жерлеу күні ұлттық аза тұту күні деп жарияланды. Оның табыты Венгрия Парламенті ғимаратының алдына қойылды, онда оны Парламент спикері Гьёрги Сзабад, жазушы Андрас Сүте және титул иесі абат Пál Болбериц ақтық сөздерін айтты. Жерлеу шеруі Керепеси зиратында аяқталды. Оның қабірін 1999 жылы мүсінші Миклош Мелоко орнатты.
"Құйрық әңгімелер" бағдарламасының үзілуі
Анталдың қайтысы туралы хабар жексенбі күні түстен кейін, мемлекеттік телеарна Magyar Televízió "A Whale of a Bad Time" атты DuckTales эпизодын, The Disney Afternoon бағдарламасы аясында көрсетіп жатқанда келді; сағат 18:08-де, эфирдің күрт тоқтатылуы сол кезде бағдарламаны тамашалаған балалар ұрпағының есте қалуына терең ойып берді, олар есейген соң оқиғаның ең ұсақ бөлшектерін, тіпті эпизод үзілген сәттегі диалогты да еске түсіре алды; осы ересектердің кейбіреулері осы үзілістің тікелей салдарынан саясатқа деген наразылық сезімін білдірді.
Мұра
Оның еңбегін құрметтеу үшін 2008 жылы Брюссельдегі Еуропалық парламенттің ғимаратының біріне Анталл есімі берілді. Будапешттегі Апрод көшесінде оның бюсті де орнатылған.