Кіріспе

Венгриялық саясаткер Петер Меджиесси (19 қазан 1942 жылы туған) – 2002 жылдың 27 мамырынан 2004 жылдың 29 қыркүйегіне дейін Венгрияның премьер-министрі қызметін атқарған зейнеткер саясаткер. 2004 жылдың 25 тамызында ол коалициялық әріптесі – Еркін демократтар одағымен туындаған дауларға байланысты отставкаға кетті, бірақ Конституция талап еткендей, 30 күнге дейін міндетін атқарушы премьер-министр ретінде қызметін жалғастырды, сондай-ақ оның орнын басушы Ференц Гюрчани Ұлттық Ассамблеямен бекітілгенге дейін бірнеше күн қызметте болды.

Отбасы және оқу

Меджисси 1942 жылғы 19 қазанда Будапештте ежелгі Трансильваниялық ақсүйек отбасында дүниеге келді. Отбасының бір атасы Миклош Медгиесси де Медгиес 17 ғасырда князь Габриэль Бетленнің хатшысы қызметін атқарған. Меджиссидің әкесі Бела Меджисси Екінші Вена шешіміне дейін Клуж қаласының Бас Ассамблеясында тіркеуші болып жұмыс істеді, сол кезде Венгрия Солтүстік Трансильвания аймағын Румыния Корольдігінен қайтарып алды. Отбасы Будапештке көшіп келді, онда Бела Ішкі сауда министрлігінде жұмыс істеді. Меджиссидің анасы Иболя Сольга аудармашы болды. Меджисси Будапешттегі Корвин университетінде (сол кезде Карл Маркс экономикалық ғылымдар университеті деп аталған) теориялық экономиканы оқыды. 1966 жылы бітіріп, докторлық диссертациясын қорғау үшін қайта оралды. Ол француз және румын тілдерін мүдірген, сондай-ақ ағылшын және орыс тілдерін біледі.

Ерте мансап

1966-1982 жылдары Қаржы министрлігінің әртүрлі департаменттерінде жоғары лауазымдарды атқарды. 1982 жылы Қаржы министрінің орынбасары, ал 1987 жылы Гьёрги Лазар кабинетінде Қаржы министрі болды және Кароли Грош әкімшілігінде де қызмет етті. Министр ретінде Меджесси екі деңгейлі банк жүйесін және банк реформасын дайындауда маңызды рөл атқарды. Алғашқыда коалициялық әріптес «Еркін демократтар альянсы» (SZDSZ) басшылары Меджессидің премьер-министр лауазымынан босатылуын қолдады, бірақ социалистер оларды Меджессидің лауазымында қалуына көндірді. Оған жауап ретінде 2002 жылдың шілдесінде SZDSZ-дің негізін қалаушы президенті Янош Кис партиядан шығып, SZDSZ шешімінің өзінің моральдық құндылықтарына қайшы екенін мәлімдеді. Осы оқиғалардан кейін наразылар Элизабет көпірінде қозғалысты тоқтатты және парламенттік сайлау нәтижелерін қайта санауды талап етті. MSZP-нің басты сайлау уәделерінің бірі – «Әлеуметтік жүйені өзгерту» болды. Оны іске асыру үшін Меджесси үкіметі 100 күндік іс-қимыл бағдарламасын жариялады, ол мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын 50%-ға арттыруды және зейнеткерлерге 19 000 форинт көлемінде бір реттік жәрдемақы төлеуді көзделді. Сондай-ақ, ең төменгі жалақы деңгейіне жетпеген академиялық стипендиялар мен зейнетақылар да арттырылды. Бұл шараларға валюта бағамы бойынша 190 миллиард форинт жұмсалды. «Фидес» және МДФ депутаттары да заң жобасын қолдады. Осы кезде Меджессиге қолдау ең жоғары деңгейде болды, нәтижесінде үкімет екінші 100 күндік бағдарламаны қабылдады. Кейінірек сыншылардың пікірінше, екі бағдарлама мемлекеттік бюджетте 817 миллиард форинттен астам шығынға алып келді, ал 2009 жылғы Мемлекеттік аудит басқармасының есебіне сәйкес, 2000 жылы шамамен 50 миллиард форинт (184,14 миллион евро) болған тұрғын үй субсидияларының жалпы жылдық құны 2005 жылы 255 миллиард форинтке (939,14 миллион евро) дейін өсті. Меджесси премьер-министр болып тұрған кезеңде 2003 жылдың 12 сәуірінде Венгрияның Еуропалық Одаққа қосылу мәселесі бойынша референдум өтті. Венгрияның барлық ірі саяси партиялары, кәсіподақтары, бизнес ұйымдары, шіркеулері және БАҚ Венгрияның ЕО-ға мүше болуын қолдады. 2004 жылдың басында Меджесси Еуропалық парламент сайлауына барлық парламенттік партиялардың қатысуымен бірлескен сайлау тізімін ұсынды. Оның идеясын SZDSZ және барлық оппозициялық партиялар қабылдамады, бірақ төрт парламенттік фракция басшыларының кездесуі барысында барлық партиялар «ұлттық минимумға» келісті, ол еуропалық ұйымдардағы серіктестік пен байланыстарды қамтыды. 2004 жылдың наурызында Еуропалық парламент Меджессидің ұсынысын «демократияға қарсы» деп бағалады. 2004 жылдың шілдесінде өткен сайлауда Венгрияның Социалистік партиясы «Фидес» партиясына жеңіліске ұшырады. Содан кейін Меджесси MSZP-SZDSZ альянсының қолдауын біртіндеп жоғалтты. MSZP ішінде партияның Виктор Орбанға қарсы тағы бір парламенттік сайлауда жеңіске жете алмайтыны туралы әңгіме тарады, ал сол кездегі үкіметте спорт, жастар және балалар ісіне жауапты министр болған Ференц Гюрчани премьер-министрлікке үміткер ретінде алға шықты. Отставкаға кетер алдында ол SZDSZ-бен келіспей, оларды сыбайлас жемқорлыққа қатысқан деп айыптады және SZDSZ-дің экономика министрі Иштван Циллагты қызметтен босатуға дайын тұрды. Оған жауап ретінде SZDSZ оған қолдау көрсетуден бас тартты, содан кейін ол парламенттік сенімсіздік дауысын болдырмау үшін отставкаға кетуін мәлімдеді. MSZP оның 25 тамызда күшіне енген отставкасын қабылдады және Венгрия Конституциясына сәйкес ол келесі 30 күнге «премьер-министр міндетін атқарушы» болды. Осы уақыт аралығында оның орнын басушы Ференц Гюрчани оның атынан әрекет етті. Меджесси 2004 жылдың тамызында премьер-министр лауазымынан кетіп, оның орнын Гюрчани басты.

Даулар

Меджессинің сөздік қабілеті нашар деген желеумен Будапешт баспасөзінің белгілі бір бөлігі оны қынжылға салды; 2004 жылы «Меджессизм» (Бушизмге аналогиялы Меджессизм) атты кітап жарық көрді. Венгриялық экспорттаушылардың мүдделерін ескере отырып, ол форинттің еркін айырбас бағамы диапазонының ортақ шамасын төмендетуге шешім қабылдады. Инвесторлар оның шешімін түсініксіз және экономикалық саясаттағы қателік деп бағалады, нәтижесінде олар форинттерді және Венгрияның мемлекеттік облигацияларын сатты, бұл Венгрия Ұлттық банкінің пайыздық ставканы айтарлықтай көтеруіне әкелді. 2002 жылғы сайлау кампаниясының ұраны болған «әлеуметтік әл-ауқат жүйесін өзгерту» уәдесін орындау үшін Меджесси үкіметі мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын 50%-ға арттырды, сондай-ақ университет студенттері мен зейнеткерлерге жәрдемақы мөлшерін ұлғайтты. Зейнеткерлерге қосымша бір реттік зейнетақы төлемі де берілді. Экономистер бұл қадамды бюджетке жауапсыз төгілген ақша деп сынады, оның құны шамамен 190 миллиард форинтке жетеді, және бұл әкімшіліктің беделін арттыру мақсатында жасалғанын болжады. Меджесси премьер-министр болып тұрған кезеңде Орбан кабинеті тағайындаған бірқатар тәуелсіз жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлерге саяси шабуылдар жасалды. Кейіннен сот шешімдері Венгрия Энергетика басқармасының басшысы мен Венгрия Статистика басқармасының төрағасының конституцияға қайшы және заңсыз түрде қызметтен алынғанын растады. Венгрияның Қаржылық бақылау органының басшысы қызметіндегі нәтижелеріне қатысты ешқандай негізсіз, сотқа шағымданусыз қызметтен босатылды. Меджесси сонымен қатар Ирак мәселесінде АҚШ-тың позициясын қолдаған сегіз елдің хатына қол қойды.

Үкіметке келгеннен кейінгі өмірі

Отставкадан кейін ол "Мажарстанның Еуропалық Одақ сияқты ең маңызды халықаралық одақтардың табысты мүшесі болуын қамтамасыз ету үшін" саяхатшы елші ретінде қызметін жалғастырды. Ол 2006 жылғы парламент сайлауында депутаттыққа түскен жоқ. 2008 жылдың ортасында Гюрчани оны кейбір сұхбаттарында үкіметті ашық сынағаннан кейін қызметтен қайтарды. Медьеши 2014 жылғы 27 тамыздағы отставкасының он жылдығына арналған Index тілшісімен сұхбатта, Гюрчаниді "Трояндық жылқы" және "сатқын" деп атады. Медьешидің сөзіне қарағанда, ол MSZP және SZDSZ лидерлері Ласло Ковач, Ильдико Лендвай, Каталин Сили және Габор Кунце арасындағы құпия келісімнен кейін премьер-министр лауазымынан алынған. Ол сондай-ақ 100 күндік іс-қимыл бағдарламасын қайтадан іске асыратынын айтты, бірақ 2002 жылғы сайлаулардан бұрын D 209 агенттігіндегі өзінің өткені туралы мәлімдеме жасалмағанына өкінді.

Сыйлықтар мен еңбегі

1998 жылы Венгрияның Ардагерлік орденінің жұлдызымен бірге Командорлық крестімен марапатталды, 2000 жылы Францияның ең жоғары наградасы – Құрмет легионының кавалері орденін алды. 2002 жылы Бельгия Корольдік орденінің Ұлы крестімен және Жапонияның Шығыс Күні орденінің алтын және күміс жұлдызымен марапатталды, ал 2003 жылы Чилидің Ардагерлік орденінің Ұлы крестімен және Норвегия Корольдік Сент-Олаф орденін алды. 2004 жылы Француз Құрмет легионының үлкен офицері атанды және Германия Федералдық Еңбек орденімен марапатталды.

Таңдалған жарияланымдар

Csizmadia, Ervin: Медьеши жұмбағы. Ұлттық орталықтан бастап (а) соңына дейін. Századvég Kiadó, Будапешт, 2004 жыл. Csizmadia, Ervin: "Өздеріңе премьер-министр ойлап таптыңыздар". Csizmadia Ervin-нің Медьеши Петермен сұхбаты (сұхбат). Századvég Kiadó, Будапешт, 2004 жыл. Медьеши, Петер: Азамат жолда. Kossuth Kiadó, Будапешт, 2006 жыл. Пергер, Истван (ред.): Медьеши. Ringier Kiadó, Будапешт, 2004 жыл.