Кіріспе

Вейле – Ютландия түбегінің оңтүстік-шығысында, Вейле фьордының бастауында, Вейле және Грейс өзендерінің, сондай-ақ олардың аңғарларының қосылатын жерінде орналасқан Дания қаласы. Бұл қала Вейле муниципалитетінің (коммуна) және Оңтүстік Дания аймағының әкімшілік орталығы. 2023 жылғы мәліметтер бойынша қаланың халқы 61 310 адамды құрайды, бұл оны Даниядағы тоғызыншы ең ірі қалаға айналдырады. Вейле муниципалитетінің халқы 120 949 адамды құрайды (2023 жылғы жағдай бойынша), ол Даниядағы бесінші ірі муниципалитет. Қала үшбұрыш аймағының құрамына кіреді, оған жақын орналасқан Колдинг және Фредериция қалалары да кіреді. Германия шекарасынан солтүстікке қарай 110 шақырым (68 миль) қашықтықта орналасқан. Вейле орманды төбелерімен, фьордымен, портымен, сауда орталықтарымен, жаяу жүргіншілерге арналған алаңдарымен және жел тегершігімен әйгілі. Осы себепті оны Данияның Лакхнау қаласы деп те атайды.

Тарих

"Vejle" сөзі ескі даниялық "wæthel" сөзінен шыққан, ол Vejle өзені арқылы өтетін маңызды жерде орналасқандықтан "форд" немесе "су өткізу орыны" деген мағынаны білдіреді. Викинг дәуірінде Vejle төңірегіндегі батпақты жерлерді Ravning көпірі арқылы, шамамен жарты мильге жуық ағаш жолмен кесіп өтуге тура келді. Қала туралы ең алғашқы жазба 1256 жылға дейін барады, ал алғашқы саудагерлік құқықтары 1327 жылы король Вальдемар III тарапынан бекітілді. Vejle қаласының орталығындағы Санкт-Николай шіркеуі маңындағы археологиялық қазбалар 1100 жылға дейін осы аумақта адамдар тұрғандығын көрсетті. Корольдің қамалы, Castrum Wæthel, қазіргі Vejle Trafikcenter орналасқан жерде салынған. Орта ғасырларда Vejle маңызды сауда орталығы болды және 17 ғасырдың ортасына дейін дамыды, қазіргі Германиядағы Любек және Фленсбург сияқты қалалармен сауда жасады. 17 ғасырдың соңы мен 18 ғасырдың басында оба және соғыс салдарынан Vejle халқы азайды. Бірақ 1796 жылы Vejle жаңадан құрылған Vejle округінің орталығына айналды, және 19 ғасыр бойы қала кеңейді, фьордтағы жаңа порт, теміржол станциясы және қазіргі заманғы инженерлік желілер сияқты жаңа мүмкіндіктерден пайдаланды. 19 ғасырдың ортасынан бастап 20 ғасырға дейін Vejle провинциялық сауда қаласынан қарқынды өнеркәсіптік орталыққа айналды, көптеген мақта фабрикаларының арқасында "Данияның Манчестері" деп танылды. Ең жоғары табиғи биіктігі теңіз деңгейінен 170 метр (558 фут) ғана болатын елде, Vejle қаланың солтүстігінде және оңтүстігіндегі орманды төбелермен ерекшеленеді. Vejle арқылы өтетін екі өзеннің аңғарлары Данияда бірегей: Vejle өзені аңғары (Vejle Ådal) – Даниядағы ең ұзын туннельді аңғар, ал Grejs аңғары (Grejsdalen) – Даниядағы ең үлкен шатқал. Екеуі де Vejle фьордына құйылады, ол Vejle қаласын су жолымен Кіші белдеу боғазы арқылы Балтық теңізіне, ал Kattegat және Skagerrak боғаздары арқылы Атлант мұхитына жалғастырады.

Экономика

Vejle – Vejle муниципалитетінің мәдени және экономикалық орталығы. Ресми емес Үшбұрыш аймағының (Trekantområde) құрамында болатын қала өнеркәсіп, бизнес және қызмет көрсету салаларымен бай. Тарихи тұрғыдан алғанда, өнеркәсіп қаланың дамуына зор үлес қосты, ал қазіргі кезде бизнес пен қызмет көрсетуге, сондай-ақ жоғары технологиялық компанияларға көбірек мән берілуде.

Инфрақұрылым

Тарихи тұрғыдан алғанда, Вейле қаласының дамуы елдің орталық орналасқан жерімен және Вейле фьордындағы орналасуымен тікелей байланысты болды. Вейле қаласындағы жаяу жүргіншілер көшесі бүгінде қаланың ең алғашқы жолдарының бойымен созылады – Торвегаде көшесіне орнатылған шыны панельдер арқылы жаяу жүргіншілер қазіргі көше бетінен бірнеше метр тереңдікте жатқан тарихи базар жолын көре алады. E45 тас жолы Вейле фьорды көпірі арқылы Вейле қаласының орталығына жақын өтеді. Вейле сонымен қатар 28-ші басты жолмен және Хернингтен басталатын Mid Jutland тас жолында (Midjyske Motorvej, 18-ші басты жол) орналасқан. Vejle станциясы, сондай-ақ Vejle Транзит орталығы (Vejle Trafikcenter) деп те аталады, түрлі аудандарға тоғыз қалалық автобус маршрутын, сонымен қатар ұлттық және халықаралық автобус және пойыз қызметтерін ұсынады. Vejle станциясы алғаш рет 1868 жылы ашылды және бүгінде Дания теміржол желісінің маңызды станциясы болып табылады. Дегенмен, қазіргі уақытта станция саяси талқылаулардың нысанына айналды, себебі кейбір саясаткерлер Оденсе мен Орхус арасындағы пойыз қатынасын бір сағатқа дейін қысқартуды көздейді. Бұл Вейле станциясын айналып өтетін Вейле фьорды арқылы екінші көпір салынуына әкелуі мүмкін. Вейле порты, қазіргі орналасқан жерімен, 1827 жылы ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Копенгаген портынан кейін Даниядағы екінші ірі портқа айналды. 1932 жылға дейін Hvidbjerg (жергілікті жағажай қауымдастығының атымен аталады) және Jeppe Jensen (порттың негізін қалаушының құрметіне аталған) бу кемелері Vejle порты мен Munkebjerg, Tirsbæk, Ulbækhus және Fakkegrav арасындағы су жолдарымен қатынайтын. Порт қазіргі уақытта табысты, бірақ порттың солтүстік бөлігін парк пен тұрғын үйлерге айналдыру жоспарлануда, бұл қаланы фьордпен қайта байланыстырады. Фьордта сондай-ақ "The Wave" (Bølgen) деп аталатын толқын тәрізді заманауи пәтерлер кешені орналасқан. Vejle муниципалитеті Даниядағы екінші ірі әуежай – Billund әуежайының бір бөлігіне ие, ол Lego Group бас кеңсесіне жақын, Вейле орталығынан шамалы алыс орналасқан. Billund әуежайына Vejle Транзит орталығынан тұрақты автобус қатынасы бар.

Қоршаған орта

1985 жылдан бері Вейле қаласының экологиялық саясатының негізгі бағыты – қоқысты компосттауға жарамды және жарамсыз қалдықтарға бөлу, одан кейін қалалық полигонда компостқа өңдеу. Осы мақсатта, тұрғындар барлық үй шаруалық қоқысты қара немесе жасыл түсті қаптарға салуға тиіс. Вейле муниципалитеті сонымен қатар табиғатты қалпына келтіру бойынша бірнеше жобаны бастады. Олардың ең ауқымдысы – қала шекарасынан тыс, Вейле өзені маңындағы Конгенс-Кэр батпақты жерлерін қалпына келтіру. Сонымен қатар, қала Альбуен және Тирсбек жағажайларын құру жобасын қолға алды, олар халыққа суға түсуге арналған.

Білім

Вейле қаласында Шығыс Ютландия және Фюн аймақтарындағы бірнеше білім беру мекемелерінің бірігуі нәтижесінде құрылған Университет колледжі Лиллебелттің бас кеңсесі орналасқан. Вейледе ересектерге және кәсіби білім беруге Оңтүстік Дания аймағы, Folkeuniversitet (Ересектер білім беру орталығы), Vejle Idrætshøjskole (Атлетикалық кәсіби колледж) және Skolen for Gastronomi, Musik & Design (Гастрономия, музыка және дизайн мектебі) арқылы қол жеткізуге болады. Орта білім беру деңгейінде Вейле бірнеше мүмкіндік ұсынады: Vejle Handelsskole (Vejle Business School) бизнес және кәсіби бағдарламаларды ұсынады; Vejle Tekniske Gymnasium (Vejle Техникалық гимназиясы) кәсіптік және техникалық білім береді; ал Rødkilde Gymnasium (фьордта) және Rosborg Gymnasium тіл мен ғылымға бағытталған академиялық бағдарламаларды ұсынады. Бастауыш білім беру деңгейінде Вейледе 11 мемлекеттік бастауыш мектеп (folkeskoler), 2 тәуелсіз мектеп (friskoler) және 5 жеке мектеп (privatskoler) – оның ішінде секулярлық, протестанттық, католик, ислам және Вальдорф-Штайнер әдісімен оқытатын мектептер – сондай-ақ ерекше білім беру қажеттігі бар оқушыларға арналған 2 мектеп бар. Вейле үшін ерекше – бастауыш мектептің жоғары сыныптарынан басталып, Vejle Handelsskole арқылы жалғасатын, спортқа дарынды оқушыларға арналған арнайы бағдарлама.

Спорт

Қаланың дәстүрлі футбол клубы, Vejle Boldklub (Vejle Football Club), Данияның Суперлига чемпионатын бес рет және Дания кубогын алты рет жеңіп алды. Vejle Boldklub көптеген талантты футболшыларды тәрбиеледі, соның ішінде Дания футболы тарихындағы сирек кездесетін халықаралық жұлдыздардың бірі – Алан Симонсенді. Ол 1977 жылы «Еуропаның жыл футболшысы» сыйлығын алған алғашқы даниялық футболшы болды. Бүгінгі күні Vejle Boldklub клубты Дания футболының ең жоғары деңгейіне қайтару мақсатымен даму кезеңінде. Осы мақсатта 2008 жылдың көктемінде жаңа Vejle стадионы ашылды. Vejle қаласының ең ірі жабық спорттық нысандарының көпшілігі батыс Vejle-де орналасқан DGI Huset демалыс орталығында шоғырланған. Бұл нысанда бұрынғыда әйелдер арасындағы Еуропа чемпионаты және бадминтоннан Дания ашық чемпионаты сияқты бірнеше маңызды іс-шаралар өткізілген. Швейцарияның бұрынғы велошабандозы Тони Ромингер Vejle қаласында дүниеге келген, ал велошабандоз Бьярне Риис Vejle қаласында үй иесі. Данияның «Тур де Франс» жарысына баламасы – Danmark Rundt жарысының бір бөлігі Vejle қаласынан өтеді, бұл кезең жарыстың ең қиын бөлігі ретінде танымал, оның ішінде велошабандоздар Vejle төбелеріне бірнеше рет көтерілуі керек. Жарыс жеңімпазы көбінесе Vejle кезеңінде анықталады. 2022 жылғы «Тур де Франс» жарысының 3-кезеңі Vejle қаласынан басталды.

Өнер және аттракциондар

Өнер саласында Вейльдің ең танымал тұлғасы – композитор Якоб Гаде, ол «Танго Жалузи» атты әнін жазды. Басқа суретшілердің қатарына жазушы Ульрик Грас, дін қызметкері және тарихшы Андерс Сёренсен Ведель, ақын Ингер Кристенсен, суретші Альберт Бертельсен және актриса Бодил Йоргенсен жатады. 20-шы ғасырдың басында және ортасында Вейльде қаланың батыс бөлігіндегі Тредбаллехус және фьордтың оңтүстігіндегі Мункебьерг казино сияқты бірнеше танымал мәдени орындар болды. 1954 жылы өртеніп кеткен қонақүй және музыкалық алаң Trædballehus 1930 жылдардың ортасында Данияның Ұлттық радиосында ескі Кіші белдеу көпірінің ашылуына орай танымал болды. 1933 жылғы Hotel Munkebjerg Еуропадағы ең ұзын ағаш эскалаторына ие болды, ол қонақтарды фьорд жағалауынан төбедегі казиноға жеткізді. Мункебьерг әлі де қонақ үй, казино және конференция орталығы ретінде жұмыс істейді. Сандрмаркендегі тік жардың үстінде орналасқан Вейль диірмені жақсы көрінетіндіктен танымал ескерткіш болып табылады және оны қаланың символы ретінде жиі пайдаланады. Вейльдегі Ескі түрме 1984 жылы қайта салынды және әдемілендіруі үшін марапат алды. 1990 жылдардағы жаңа сәулет, өнер және баламалы қалалық кеңістіктердің дамуы қаланы тартымды орынға айналдырды. Вейль Данияда қала құрылысы үшін жоғары стандарттарды белгілеген ресми сәулет саясатына ие болған алғашқы қала болды. Вейльдегі ең көне ғимарат – 13-шы ғасырдың ортасында салынған Святой Николай шіркеуі. Шіркеуде «Харалдскэр батпақты әйел» экспонаты бар, ол темір дәуірінен қалған және жергілікті торф батпағында терісімен сақталған. Шіркеудің тағы бір ерекшелігі – солтүстік трансептідегі 23 шар тәрізді ойықтар. Аңыз бойынша, бұл Вейльді қоршаған ормандарда өлтірілген қарақшылардың бас сүйектерінің іздері. Қаланың мәдени мекемелерінің арасында қайта жаңартылған және кеңейтілген Вейль өнер мұражайы бар. Мұражайда Wörzner коллекциясы, бірнеше COBRA туындылары және Рембрандттың туындылары қойылған. Бүгінде Вейль қалалық мұражайы қайта жаңартылған Иілгіш фабрикасында орналасқан. Социалистердің бұрынғы бекінісі Вейльдегі «Құрылыс» қазір «Мэри» сауда орталығы болған жерде шынымен жабылған, онда мейрамханалар, кафелер және мысалы, джаз концерттері өтетін екі зал бар. Økolariet – балалар мен ересектерге арналған технология, экология, қайта өңдеу және т.б. салаларына бағытталған тегін білім беру орталығы. Вейль Леголандтың түпнұсқасы және викинг дәуіріндегі корольдік астанасы Джеллинг сияқты бірнеше Ютландия көрікті жерлеріне жақын орналасқан. Джеллингтің археологиялық жәдігерлері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы болып саналады, оларға 10-шы ғасырға жататын екі руналық тас, екі оба және жаңа көрме орталығы кіреді.