Аарустың тарихы мен географиясы

Аару́с – Даниядағы маңызды порты, Vestas, Arla Foods сияқты ірі компаниялардың орталығы. Қаланың тарихы, этимологиясы және атауының өзгеруі туралы ақпарат.

43 мин оқу

100%

Дереккөз: Aarhus — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Орталық Дания аймағындағы қала, Дания.

Орхус (['/ɔːr//h//uː//s/, /USalso/'/ɑːr// /,; 1948 жылдан 2011 жылдың 1 қаңтарына дейін Århus деп ресми түрде жазылған) елдегі маңызды контейнерлік порт және Vestas, Arla Foods, Salling Group және Jysk сияқты ірі даниялық компаниялардың бас кеңсесі осы қалада орналасқан.

Этимология

Архус қаласының аты екі сөзден тұрады: ár (а – "өзен", қазіргі дания тілінде å) және oss ("ауыз"). Бұл атау қаланың Орхус Өзенінің (Aarhus Å) сағасында орналасқандығын көрсетеді.

Есімнің жазылуы

Вальдемардың халық санағы (1231) кітабында қала Арус деп аталды, ал исланд тілінде Арос деп аталды, кейіннен Аарс деп жазылды. "Аархус" атауы алғаш рет 1406 жылы кездеседі және 17 ғасырда біртіндеп қалыпты атауға айналды. 2010 жылы қалалық кеңес 1 қаңтар 2011 жылдан бастап қала атауын Århus-тан Aarhus-қа өзгертуге дауыс берді. Географиялық атауларды Å әрпімен жазу грамматикалық жағынан дұрыс, ал жергілікті кеңестерге Aa орфографиясын қолдануға рұқсат етіледі, көптеген газеттер мен мемлекеттік мекемелер екі нұсқаны да қабылдайды. Кейбір ресми органдар, мысалы Дания тілі комитеті, Дания орфографиялық сөздігін шығарушы, Århus атауын негізгі атау ретінде сақтайды, ал Aarhus-ты жақшада екінші нұсқа ретінде көрсетеді. Ал кейбір мекемелер әлі де ресми атауларында Århus-ты қолданады, мысалы, жергілікті газет Århus Stiftstidende және Århus Kunstakademi және Århus Statsgymnasium мектептері. "Aa" атауы 1948 және 2011 жылдар аралығында бірнеше ірі мекемелер қолданды, мысалы, Орхус университеті немесе ең ірі жергілікті спорт клубы, "Архус гимнастикалық қауымдастығы" (AGF), ол ешқашан "Å" орфографиясын қолданған емес. Кейбір географиялық атаулар қаланың атын көрсететіндей жаңартылды, мысалы, Århus өзені Århus Å-дан Aarhus Å-ға өзгертілді. Арос қонысы алғаш рет Орхус өзенінің сағасына жақын, фьордтың солтүстік жағалауында, қазіргі қала орталығында орналасқан. Дания бұғазындағы сауда жолдарының қиылысында орналасқандықтан, ол теңіз саудасының орталығына айналды. Алайда, сауда Викинг дәуірінде Рибе және Хедебіден кем маңызды болды және ол негізінен Норвегиямен байланысты болды, мұны археологиялық қазбалар дәлелдейді. 2002 жылы археологтар өзеннің жоғарғы ағысында Викинг дәуіріне жататын кеме жасау шеберханасын тапты. Ол бұрын Снекеенг немесе ағылшын тілінде Снеке Мейдоу ("Снеке" - ұзын кеме түрі) деп аталған жерде, Вибиге жақын Брабранд көлінің шығысында орналасқан және ол 700-ші жылдардың соңынан 1200-ші жылдардың ортасына дейін 400 жылдан астам уақыт бойы қолданыста болды. Археологиялық деректерге сәйкес, Орхус 8 ғасырдың соңғы тоқсанында қала болып құрылған. 2003 жылғы археологиялық қазбалардан кейін жартылай көмілген ұзын үйлер, от орындары, шыны мұнаралар және 700-ші жылдардың соңына жататын жол табылған. 1960 жылдан бері қала орталығында жүргізілген бірнеше қазба жұмыстары құдықтарды, көшелерді, үйлерді және шеберханаларды ашып көрсетті. Ғимараттардың ішінде және іргелес археологиялық қабаттарда шамамен 900 жылға жататын күнделікті қолданылатын заттар, әшекейлер және көп мақсатты құралдар табылған. Ертедегі қала 900-ші жылдардың басында қорғаныс топырақ қамалдарымен нығайтылған, мүмкін 934 жылы патша Горм Ескінің бұйрығымен. Кейіннен бекіністерді оның ұлы Харальд Блуттут жетілдіріп, кеңейтті, қонысты басқа Викинг сақшылық құрылымдары сияқты қоршап алды. Орхустың орталығы бастапқыда бейкенттік жерлеу орны болған, бірақ 900 жылдары Ютландия королі Фроде тұсында Орхустың алғашқы христиан шіркеуі – киелі Үштік шіркеуі ағаштан салынған. Орхус епископтығы кем дегенде 948 жылға дейін соқталады, онда Бремендік Адам миссионерлік епископ Регинбранд Арос Германиядағы Ингельхайм синодына қатысқандығын хабарлады, бірақ Скандинавияны христиандыққа айналдыру кезеңіндегі Викинг дәуірі даулы және қанағатсыз кезең болды, қалаға бірнеше теңіз шабуылдары жасалды, мысалы, Харальд Хардрада шабуылы шамамен 1050 жылы, онда киелі Үштік шіркеуі толығымен өртенді. Қарсылықтарға қарамастан, Орхус саудадан гүлдене берді және Орхуста және оның айналасында табылған алты рундық тас қаланың 1000 жыл шамасында маңызды болғанын көрсетеді, өйткені оларды дәстүрлі түрде тек бай ақсүйектер ғана қолданған. Епископтық епархия 988 жылы Регинбрандтан кейін шамамен жүз жылға жойылды, бірақ 1060 жылы жаңа епископ Кристиан тағайындалды және ол Орхуста жаңа шіркеу құрды, Sankt Nicolai Domkirke (Николай соборы), бұл жолы тастан. Ол қаланың қорғаныс қабырғасының сыртында салынды және 1070 жылы біздің әйелдің шіркеуі тұрған жерде аяқталды, бірақ жер астындағы крипт ғана сақталды.

In Valdemar's Census Book (1231) the city was called Arus, and in Icelandic it was known as Aros, later written as Aars. The spelling "Aarhus" is first found in 1406 and gradually became the norm in the 17th century. In 2010, the city council voted to change the name back from Århus to Aarhus again with effect from 1 January 2011. It is still grammatically correct to write geographical names with the letter Å and local councils are allowed to use the Aa spelling as an alternative and most newspapers and public institutions will accept either. Some official authorities such as the Danish Language Committee, publisher of the Danish Orthographic Dictionary, still retain Århus as the main name, providing Aarhus as a second option, in brackets and some institutions are still using Århus explicitly in their official name, such as the local newspaper Århus Stiftstidende and the schools Århus Kunstakademi and Århus Statsgymnasium. "Aa" was used by some major institutions between 1948 and 2011 as well, such as Aarhus University or the largest local sports club, Aarhus Gymnastikforening (AGF), which has never used the "Å" spelling. Certain geographically affiliated names have been updated to reflect the name of the city, such as the Aarhus River, changed from Århus Å to Aarhus Å. The original Aros settlement was situated on the northern shores of a fjord by the mouth of the Aarhus River, right where the city center is today. It quickly became a hub for sea going trade due to its position on intersecting trade routes in the Danish straits and the fertile countryside. The trade, however, was not nearly as prominent as that in Ribe and Hedeby during the Viking Age, and it was primarily linked to Norway as evidenced by archaeological finds. A shipbuilding yard from the Viking Age was uncovered upriver in 2002 by archaeologists. It was located at a place formerly known as Snekkeeng, or Snekke Meadow in English ('Snekke' is a type of longship), east of the Brabrand Lake close to Viby, and it was in use for more than 400 years from the late 700s till around the mid 1200s. Archaeological evidence indicates that Aarhus was a town as early as the last quarter of the 8th century. Discoveries after a 2003 archaeological dig included half buried longhouses, firepits, glass pearls and a road dated to the late 700s. Several excavations in the inner city since the 1960s have revealed wells, streets, homes and workshops, and inside the buildings and adjoining archaeological layers, everyday utensils like combs, jewellery and basic multi purpose tools from approximately the year 900 have been unearthed. The early town was fortified with defensive earthen ramparts in the first part of the 900s, possibly in the year 934 on order from king Gorm the Old. The fortifications were later improved and expanded by his son Harald Bluetooth, encircling the settlement much like the defence structures found at Viking ring fortresses elsewhere. The centre of Aarhus was originally a pagan burial site until Aarhus's first Christian church, Holy Trinity Church, a timber structure, was built upon it during the reign of Frode, King of Jutland, around 900. The bishopric of Aarhus dates back to at least 948 when Adam of Bremen reported that the missionary bishop Reginbrand of Aros attended the synod of Ingelheim in Germany, but the late Viking Age during the Christianization of Scandinavia was a turbulent and violent time with several naval attacks on the town, such as Harald Hardrada's assault around 1050, when the Holy Trinity Church was burned to the ground. Despite the conflicts, Aarhus continued to prosper from the trade and the finding of six runestones in and around Aarhus indicates the city had some significance around the year 1000, as only wealthy nobles traditionally used them. The bishopric diocese was obliterated for almost a hundred years after Reginbrand in 988, but in 1060 a new bishop Christian was ordained and he founded a new church in Aarhus, Sankt Nicolai Domkirke (St. Nicholas Cathedral), this time in stone. It was erected outside the town fortifications, and stood finished in 1070 at the site where Church of Our Lady stands today, but only an underground crypt remains.

Орта ғасырлар

Орта ғасырларда шіркеудің ықпалы артып, Орхус өзінің епископтық епархиясымен бірге гүлденген діни орталыққа айналды. Қала мен оның төңірегінде көптеген қоғамдық және діни ғимараттар салынды; әсіресе, ықпалды епископ Педер Вогнсен 12 ғасырдың соңында Орхус соборын салуды бастады, ал 1200 жылы Ароста барлығы төрт шіркеу болды. 13 ғасыр қаланың бастапқы жоспарын жаңа көшелермен, орын ауыстырулармен, бұзулармен және жаңа құрылыстармен толығымен өзгертіп, жаңадан ұйымдастыру кезеңі болды. Орта ғасырларда Орхус аймағында шіркеудің басымдығы айқын болды, ал Орхустың үлкен епископтығы гүлдеп, аумағын кеңейтіп, Виборгқа дейін жетті. Сауда және діни мәртебе қаланың өсуіне түрткіс берді, ал 1477 жылы викинг дәуірінен бері қаланы қоршап тұрған қорғаныс топырақ қамалдар кеңейту үшін қолданыстан шығарылды. Қамалдардың бір бөлігі бүгінге дейін сақталған, оларды өзен жағалауындағы тік беткейлер ретінде көруге болады, сондай-ақ олар ішкі қаланың кейбір атауларында, оның ішінде Волден (Қамал) және Гравен (Траншея) көшелерінде сақталған. Орхус 16 ғасырдың басына қарай елдегі ең ірі қалалардың біріне айналды. 1657 жылы Данияның ірі қалаларында октрой енгізілді, бұл Орхустың кейбір онжылдықтардағы орналасуын және сыртқы келбетін өзгертті. Контрабанданы болдырмау үшін ағаштан жасалған қала қабырғалары есіктермен және негізгі тас жолдарда – Mejlgade және Studsgade көшелерінде бақылау бекеттерімен орнатылды. Қала қақпалары көлік ағынын бірнеше көше арқылы бағыттап, саудагерлердің кварталарын құруға мүмкіндік берді. 17 ғасырда Орхус рецессия кезеңіне түсті, себебі ол швед соғыстары кезінде блокадалар мен бомбалауларға ұшырады, ал мемлекет тарапынан астанаға көрсетілген артықшылықтар сауданы баяулатты. 18 ғасырдың ортасына дейін өсім қайта жанданды, негізінен қала төңірегіндегі ауыл шаруашылығы аймақтарымен сауда-саттыққа байланысты; әсіресе астық табысты экспортқа айналды.

Индустрияландыру

Орхус 1830 жылдары өнеркәсіптік революция қалаға жеткенде және бумен жұмыс істейтін машиналарын өндірісі өскенде дами бастады. 1838 жылы сайлау заңдары реформаланды, нәтижесінде қалалық кеңеске 15 орын сайланды. Бастапқыда қағидалар өте қатаң болды, тек ең бай азаматтар ғана сайлауға қатыса алды. 1844 жылғы сайлауда 7000-нан астам халқы бар қалада тек 174 азамат қана талапкерлікке ие болды. Негізінен бай саудагерлер мен өнеркәсіпшілерден құралған алғашқы қалалық кеңес, Аархус өзені бойында орналасқан портты жақсартуға кірісті. Кемелердің үлкен болуы және жүк көлемінің өсуі өзен портын тиімсіз етіп шығарды. 1840 жылы порт өзеннің солтүстігіндегі жағалауға көшірілді, содан кейін 15 жыл ішінде Копенгагеннен тыс ең ірі өнеркәсіптік портқа айналды. Жаңа порттың басынан бастап қалалық кеңес басқаруында болды және бүгінгі күнге дейін солай болып келеді. Бірінші Шлезвиг соғысы кезінде Орхус 21 маусымнан 24 шілдеге дейін неміс әскерлерімен басылып алынды. Қалада ешқандай шайқас болған жоқ, бірақ қаланың солтүстігіндегі Вейлбиде «Риттерфетнген» деп аталатын атты әскер шайқасы болды, ол немістердің Ютландия арқылы шабуылын тоқтатты. Соғыс пен оккупация қалаға елеулі әсер етті, сондықтан көптеген көшелер, әсіресе Фредериксбьергте сол кездегі Дания офицерлерінің құрметіне аталды. Он бес жыл өткен соң, 1864 жылы қала екінші Шлезвиг соғысы кезінде қайтадан, бұл жолы жеті айға басылып алынды. Соғыстар мен оккупацияға қарамастан, қала кеңейіп, дамуын жалғастырды. 1851 жылы октрой жойылып, саудаға қолайлы жағдай жасау үшін қала қабырғалары бұзылды. Копенгагенмен тұрақты кеме қатынасы 1825-26 жылдары «Jylland» және «Dania» (1827-36) кемелерімен басталды, ал 1862 жылы Ютландияның алғашқы темір жолы Орхус пен Рандерс арасында салынды. 1896 жылы жергілікті фермерлер мен кәсіпкерлер астық және мал азығына бағытталған «Korn og Foderstof Kompagniet» (KFK) компаниясын құрды. KFK ел бойынша бөлімшелер ашты, ал штаб-пәтері Орхуста қалды, онда оның ірі астық силосдары бүгінге дейін тұр. Отто Мёнстед 1874 жылы Данияның консервіленген май компаниясын құрды, ол Англияға, Қытайға және Африкаға май экспорттауға бағытталды, ал кейіннен 1883 жылы Данияның алғашқы маргарин зауыты – Орхус май компаниясын құрды. Оның компаниясы маңызды жергілікті жұмыс берушіге айналды, зауыт қызметкерлері 1896 жылы 100 адамнан 1931 жылы 1000 адамға дейін өсті, бұл қаланың аймақтық сауда орталығынан өнеркәсіптік орталыққа өзгеруіне септігін тигізді. Басқа жаңа зауыттардың ішінде «Архус Флайдедок» кемежайы және «Архус Олифабрик» май зауыты бар. Орхус ғасыр басында елдегі ең ірі провинциялық қалаға айналды және қала өзін «Ютландияның астанасы» деп таныстырды. Халық саны 1870 жылы 15000-нан 1901 жылы 52000-ға дейін өсті, нәтижесінде қала Trøjborg, Frederiksbjerg және Marselisborg сияқты жаңа тұрғын аудандарды дамыту үшін үлкен аумақтарды қосты. Осы кезеңде Орхус театры (1900), бастапқы мемлекеттік кітапхана (1902), Орхус университеті (1928) және бірнеше ауруханалар сияқты көптеген мәдени мекемелер құрылды.

Aarhus began to prosper in the 1830s as the industrial revolution reached the city and factories with steam driven machinery became more productive. In 1838, the electoral laws were reformed leading to elections for the 15 seats on the city council. The rules were initially very strict, allowing only the wealthiest citizens to run. In the 1844 elections, only 174 citizens qualified out of a total population of more than 7,000. The first city council, mainly composed of wealthy merchants and industrialists, quickly looked to improve the harbour, situated along the Aarhus River. Larger ships and growing freight volumes made a river harbour increasingly impractical. In 1840, the harbour was moved to the coast, north of the river, where it became the largest industrial harbour outside Copenhagen over the following 15 years. From the outset, the new harbour was controlled by the city council, as it is to this day. During the First Schleswig War, Aarhus was occupied by German troops from 21 June to 24 July 1849. The city was spared any fighting, but in Vejlby north of the city a cavalry skirmish known as Rytterfægtningen took place which stopped the German advance through Jutland. The war and occupation left a notable impact on the city as many streets, particularly on Frederiksbjerg, are named after Danish officers of the time. Fifteen years later, in 1864, the city was occupied again, this time for seven months, during the Second Schleswig War. In spite of wars and occupation, the city continued to expand and develop. In 1851, the octroi was abolished and the city walls were removed to provide easier access for trade. Regular steamship links with Copenhagen had begun with the Jylland in 1825–26 and the Dania (1827–36), and in 1862 Jutland's first railway was established between Aarhus and Randers. In 1896, local farmers and businessmen created Korn og Foderstof Kompagniet (KFK), focused on grain and feedstuffs. KFK established departments all over the country, while its headquarters remained in Aarhus where its large grain silos still stand today. Otto Mønsted created the Danish Preserved Butter Company in 1874, focusing on butter export to England, China and Africa and later founded the Aarhus Butterine Company in 1883, the first Danish margarine factory. His company became an important local employer, with factory employees increasing from 100 in 1896 to 1,000 in 1931, partaking in the effective transformation of the city from a regional trade hub to an industrial centre. Other new factories of note included the dockyard Aarhus Flydedok and the oil mill Århus Oliefabrik. Aarhus became the largest provincial city in the country by the turn of the century and the city marketed itself as the "Capital of Jutland". The population increased from 15,000 in 1870 to 52,000 in 1901 and, in response, the city annexed large land areas to develop new residential quarters such as Trøjborg, Frederiksbjerg and Marselisborg. Many of its cultural institutions were also established at this time such as Aarhus Theatre (1900), the original State Library (1902), Aarhus University (1928) and several hospitals.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1940 жылы 9 сәуірде нацистік Германия Данияға басып кірді, келесі күні Орхусты басып алды; оккупация бес жылға созылды. Бұл – жайсыз кезең болды, ірі апаттар, адам өмірінің жоғалуы және экономикалық құлдырау орын алды. Орхус порты Балтық елдері мен Норвегияға жабдықтау орталығына айналды, ал айналасындағы теміржол желісі Батыс Ютландиядағы «Атлантика қабырғасын» және Германияға бағытталған жүктерді қамтамасыз етті. Бұл факторлардың жиынтығы, әсіресе 1944–1945 жылдары, неміс әскерлерінің күшті болуына әкелді. 1941–1942 жылдары алғашқы қарсылық топтары пайда болды, бірақ «Азаттық кеңесімен» үйлестірген алғашқы топ – Самсинг тобы болды, ол 1943 жылдың басынан бастап көптеген операцияларға жауапты болды. Самсинг тобы және Орхус маңындағы басқа топтар 1944 жылдың маусым айында Грета «Тора» Бартрамның отбасы мен таныстарын неміс билігіне тапсыруы салдарынан таратылды. Оған жауап ретінде Англиядағы байланыстарға көмек сұраныстары жіберілді және 1944 жылдың қазан айында Корольдік әуе күштері Гестапо штаб-пәтерін бомбалады, мұрағаттарды жойып, тергеуге кедергі келтірді. 1944 жылдың жазында Копенгагендегі «Холгер Данске» қарсылық тобы «5-ші колонна» тобын құруға көмектесті, сондай-ақ L топтарымен байланыс орнату үшін Англиядан SOE агенті келді. Содан кейін қарсылық операциялары күшейді, ал «Питер» тобының «Шальбургтаге» атты террорлық операциялары оған қарсы бағытталды. 1944 жылдың шілдесінде оқ-дәрілермен жүктелген баржа жарылып, портың көп бөлігін қиратты, жағдай одан да нашарлады. 1945 жылдың 5 мамырында Даниядағы неміс әскерлері капитуляциялады, бірақ өтпелі кезеңде қақтығыстар болды, нәтижесінде 22 адам қаза тапты. 8 мамырда британдық Корольдік драгундары қалаға кірді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдар

1970-1980 жылдары қалада экономикалық өсім қарқынды дамыды және қызмет көрсету секторы алғаш рет сауда, өнеркәсіп және қолөнерден басымдық алып, жұмыспен қамтудың жетекші саласы болды. Дамып келе жатқан және салыстырмалы түрде жас халық шығармашылық пен оң көзқарас кезеңін бастады; Гаффа және KaosPilot мектебі 1983 және 1991 жылдары құрылды, ал Орхус даниялық рок және поп музыкасының қайта жандануының орталығына айналды, TV2, Gnags, Томас Хельмиг, Bamses Venner, Anne Dorte Michelsen, Mek Pek және Shit & Chanel сияқты топтар мен музыканттарды таныстырды.

2000-шы жылдар

Мыңжылдықтың басынан бері Орхуста беспрецеденттік құрылыс шабуылы жүріп келеді, нәтижесінде көптеген жаңа мекемелер, инфрақұрылымдық жобалар, қалалық аудандар мен демалыс аймақтары бой көтерді. Құрылыс жобаларының бірнешеуі, мысалы, Жаңа университет ауруханасы (DNU) және портының жаңадан дамытылуы, Еуропадағы ең ірі жобалардың қатарына жатады. Бұрынғы өнеркәсіптік аймақтар жаңа қалалық аудандар мен шағын аудандарға айналып, қала орталығының көкжиегі мен жерді пайдалану ерекшеліктері өзгеріп жатыр. 2008 жылдан бастап, қаланың теңіз жағасына ең жақын орналасқан, De Bynære Havnearealer (Пери қалалық порт аймақтары) деп аталатын бұрынғы доктар жаңа, көп мақсатты аудандарға айналдырылуда. Бұл жоба Еуропадағы ең ірі порттық жобалардың бірі болып табылады. 2018 жылға қарай Aarhus Ø (Aarhus Docklands) деп аталған солтүстік бөлігі дерлік аяқталды, ал Sydhavnskvarteret (Оңтүстік порты ауданы) деп аталған оңтүстік ауданының дамуы ғана басталды. Фредерикс Пладс алаңындағы бұрынғы DSB жөндеу орындары 2014 жылдан бері жаңа бизнес және тұрғын үй ауданы ретінде салынып жатыр. Жақын жердегі бас автобус стансасы орталық теміржол вокзалына көшірілуі жоспарлануда, ал бұл жер жаңа тұрғын үйлер салынған ауданға айналдырылады. Қаланың басқа бөліктерінде бұрынғы Ceres сыра зауыты 2012-2019 жылдары CeresByen деп аталатын жаңа, көп мақсатты ауданға айналдырылды. Елдегі алғашқы жеңіл рельстік көлік жүйесі – Aarhus Letbane құрылысы 2013 жылы басталды және бірінші кезеңі 2017 жылдың желтоқсанында аяқталды. Содан бері жеңіл рельстік көлік қызметі екі қалааралық бағытпен Оддер және Грена қалаларына дейін кеңейтілді, сондай-ақ солтүстікке қарай Лисбьерг қалашығына дейін созылған желі де бар. Жеңіл рельстік көлік жүйесі болашақта көптеген қала маңындағы аудандарды орталық Орхусқа жақындатуды жоспарлап отыр, келесі кезеңде шығыстағы Брабранд және солтүстіктегі Хиннерупқа дейінгі жергілікті желілерді қамтиды. 2000 жылдардың басынан бері қарқынды өсім 2014 жылға қарай қаланың ішкі ауданындағы тұрғындар санын шамамен 260 000 адамға жеткізді. Осы жылдам өсім кем дегенде 2030 жылға дейін жалғасады деп күтілуде, ол кезде Орхус муниципалитеті 375 000 тұрғынға жету мақсатын қойды.

Since the turn of the millennium, Aarhus has seen an unprecedented building boom with many new institutions, infrastructure projects, city districts and recreational areas. Several of the construction projects are among the largest in Europe, such as the New University Hospital (DNU) and the harbourfront redevelopment. Both the skyline and land use of the inner city is changing, as former industrial sites are being redeveloped into new city districts and neighbourhoods. Starting in 2008, the former docklands known as De Bynære Havnearealer (The Peri urban Harbour areas), and closest to the city seaside, are being converted to new mixed use districts. It is among the largest harbourfront projects in Europe. The northern part dubbed Aarhus Ø (Aarhus Docklands) is almost finished as of 2018, while the southern district dubbed Sydhavnskvarteret (The South harbour neighbourhood) is only starting to be developed. The adjacent site of Frederiks Plads at the former DSB repair facilities have been under construction since 2014 as a new business and residential quarter. The main bus terminal close by is planned to be moved to the central railway station and the site will be redeveloped to a new residential neighbourhood. Elsewhere in the inner city, the site of the former Ceres breweries was redeveloped in 2012 2019 as a new mixed use neighbourhood known as CeresByen. Construction of Aarhus Letbane, the first light rail system in the country, commenced in 2013, and the first increment was finished in December 2017. Since then, the lightrail service has been expanded with two intercity sections to the towns of Odder and Grenå, respectively, and also includes a northward leg to the suburb of Lisbjerg. The light rail system is planned to tie many other suburbs closer to central Aarhus in the future, with the next phase including local lines to Brabrand in the east and Hinnerup to the north. Accelerating growth since the early 2000s, brought the inner urban area to roughly 260,000 inhabitants by 2014. The rapid growth is expected to continue until at least 2030 when Aarhus municipality has set an ambitious target for 375,000 inhabitants.

География

Орхус Орхус шығанағында, шығысында Каттегат теңізіне қарап, солтүстік-шығысында шығанақтың ар жағында Мольс және Хельгенес түбектері орналасқан. Мольс пен Хельгенес екеуі де үлкен Дюрсланд аймақтық түбегінің құрамына кіреді. Орхустан автомобиль және теміржол арқылы бірнеше ірі қалалар мен қалашаларға оңай жете аласыз, олардың ішінде Рандерс (солтүстікке қарай жолмен), Гренё (солтүстік-шығысқа), Хорсенс (оңтүстікке) және Силькеборг (шығысқа) бар.

Топография

Орхус шығанағы Орхус қаласына табиғи порты қамтамасыз етеді, ол жағалауға өте жақын орналасқан және тереңдігі жеткілікті. Орхус тұщы сулы фьордтың аузында негірленген, бірақ бастапқы фьорд қазір жоқ, себебі ол табиғи шөгінділердің нәтижесінде біртіндеп қазіргі Орхус өзені мен Брабранд көліне дейін тарылған. Орхустың төңірегіндегі жер бұрын ормандармен жабылған, олардың қалдықтары Марселисборг орманның оңтүстік бөлігінде және Риис Сковтың солтүстік бөлігінде сақталған. Бірнеше көлдер қаланың ішкі бөлігінен батысқа қарай созылады, ал пейзаж Søhøjlandet аймағымен бірігіп, Skanderborg және Silkeborg арасындағы Himmelbjerget төбесінен (биіктігі теңіз деңгейінен жоғары) асып түседі. Орхус муниципалитетіндегі ең биік табиғи нүкте – Højbjerg ауданының оңтүстігінде орналасқан Jelshøj, оның биіктігі теңіз деңгейінен 128 метр. Төбеде жергілікті аңыздар мен мифтерге орайластырылған қола дәуіріне жататын оба орналасқан. Орхустың төбелі аймағы соңғы мұз дәуірінен қалған морендық платодан тұрады, ол туннельді аңғарлардың күрделі жүйесімен тілгіленген. Бұл желідегі ең ірі аңғарлар – оңтүстіктегі Орхус аңғары, Орхус өзені, Брабранд көлі, Арслев көлі және Таструп көлімен бірге шығыстан батысқа қарай созылып жатыр, сондай-ақ солтүстіктегі Ега аңғары, Егаен ағысымен, Ега Энгсо, Гединг Кастед Мосе және Гединг көлі. Екі аңғардың көп бөлігі кептіріліп, кейіннен егіс жеріне айналдырылған, бірақ 2000 жылдардың басында кептірудің бір бөлігі алынып тасталды және экологиялық себептерге байланысты ылғалды жерлердің бір бөлігі қалпына келтірілді. Аңғарлар жүйесіне батыстағы Lyngbygård Å ағысы және қаланың оңтүстігіндегі кватернарлық эрозия арналарын бойлай созылған аңғарлар да кіреді. Ал Орхус өзені мен Гибер өзені – мұздықтар ерігеннен пайдарылған аңғарлар. Орхус шығанағының жағалауындағы жартастар эоцен және олигоцен дәуірлеріне (57-24 миллион жыл бұрын) жататын үстірт балшықтан тұрады.

Бөлімшелер

Орхус муниципалитетінде 45 сайлау округі және Халық Парламенті (ұлттық парламент) үшін төрт сайлау округінде сайлау учаскелері бар. Орхус епархиясында Орхус муниципалитеті шегінде 60 приходтан тұратын төрт деканат бар. Орхус муниципалитеті 21 пошталық индекс аймағын және тағы 9 аймақтың бір бөлігін қамтиды. Орхус қалалық аймағы мен жақын маңдағы қала маңы Орхус C, Орхус N, Орхус V, Viby J, Højbjerg және Brabrand аудандарына бөлінген.

Қоршаған ортаны жоспарлау

Орхус қаласы экологиялық жоспарлауға үлкен инвестиция жасап келеді және ұлттық саясатқа сәйкес 2030 жылға қарай жылу беруде табиғи отынға тәуелділіктен толық дерлік құтылуды мақсат тұтып отыр. Осы мақсатқа жету үшін 2010 жылдары қалалық электр станциялары жаңғыртылды. 2015 жылы муниципалитет үш жекеменшік сабанмен жұмыс істейтін жылу станциясын өзіне қосты, ал келесі жылы Лисбьерг электр стансасында 77 МВт қуаттылықтағы биомассадан жылу және электр энергиясын бірге өндіретін жаңа зауыт салынды, ал Студструп электр стансасы көмірден ағаш тілімдеріне көшуді аяқтады. Доклендс ауданының дамуымен бірге, аудандық жылу жүйесін қамтамасыз ету үшін электр энергиясы бағасының ауытқуларын пайдаланатын, ірі теңіз суы жылу сорғысының құрылысы жоспарлануда. 2015 жылдан бері қала көше жарығында энергияны үнемдейтін LED технологиясын енгізіп келеді; 2019 жылдың қаңтарына қарай муниципалдық көше жарығының шамамен жартысы ауыстырылды. Бұл қаланың көміртегі шығарылымын азайтумен қатар, электр энергиясына жұмсалатын қаражатты 30%-ға үнемдеуге мүмкіндік береді, осылайша жоба 20 жыл ішінде өзін-өзі қаржыландырады. Муниципалитет су айналымын тиімді және тұтас басқаруға, бұрынғы ластанудан қорғауға және оны жоюға, сондай-ақ жасыл өсімді ынталандыруға және өзін-өзі қамтамасыз етуге ұмтылады. Басты мәселелер – артық мөлшердегі қоректік заттар, климаттың өзгеруіне байланысты жауын-шашын мөлшерінің артуына бейімделу және сумен қамтамасыз ету. Бұл мақсаттар көптеген ірі су тазарту жобаларында іске асырылуда, көбінесе жеке серіктестермен бірлесіп. 2000 жылдардың басында қала бойынша жер астындағы жаңбыр суы жиналатын алаңдар салынды, ал 2003 және 2006 жылдары тиісінше Арслев Энгсё және Эга Энгсё көлдері құрылды. 2025 жылға қарай ағынды суларды тазарту қондырғыларының саны 17-ден 2-ге дейін азайтылатын болады, себебі Марселисборг және Эга станцияларындағы тазарту қондырғыларын кеңейту жоспарлануда, олар барлық ағынды суларды қабылдауға дайын. Олар биогаз өндірісі үшін жаңғыртылды, нәтижесінде электр энергиясы мен жылу өндіруші мекемелерге айналды. Жаңа тазарту қондырғыларын қолдау және су тасқынын болдырмау мақсатында муниципалитет аумағындағы ағынды және жауын суларын екі бөлек дренаж жүйесіне бөлу жоспарлануда. Құрылыс 2017 жылы бірнеше аймақта басталды, бірақ бұл ұзақ процеске толы жоба, оның аяқталуы 2085 жылға жоспарланған. Жер асты суларының ластануын болдырмау, ауыз сумен қамтамасыз ету, биологиялық әртүрлілікті арттыру, тартымды ландшафт құру, табиғатқа оңай қол жеткізу және халыққа ашық ауада демалу мүмкіндігін ұсыну мақсатында ағаш отырғызу жобалары жүзеге асырылуда. 2000 жылы Орхустың жаңа ормандары жобасы аяқталды, оның мақсаты муниципалитет аумағындағы орманды екі есеге көбейту болды. 2009 жылы 2030 жылға дейін орманды тағы да екі есеге көбейтуді көздейтін кезеңнің жалғасуы жарияланды. Ағаш отырғызу жоспарлары жеке жер иелерімен бірлесіп, ұлттық деңгейдегі ірі жоба аясында жергілікті жоба ретінде іске асырылды. Табиғи ортаны кеңейтуге бағытталған басқа жобалардың ішінде Гединг Кастед-Богтағы жабайы табиғатты қалпына келтіру және муниципалитеттегі төрт Natura 2000 аймағын үнемі бақылау бар.

Aarhus has increasingly been investing in environmental planning and, in accordance with national policy, aims to be neutral and independent of fossil fuels for heating by 2030. The municipal power plants were adapted for this purpose in the 2010s. In 2015, the municipality took over three private straw fired heating plants and the year after, a new 77 MW combined heat and power biomass plant at Lisbjerg Power Station was completed while Studstrup Power Station finished a refit to move from coal to wood chips. In conjunction with the development of the Docklands district there are plans for a utility scale seawater heat pump which will take advantage of fluctuating electricity prices to supply the district heating system. Since 2015, the city has been implementing energy saving LED technology in street lighting; by January 2019, about half of the municipal street lighting had been changed. Apart from reducing the city's CO2 emissions, it saves 30% on the electricity bill, thereby making it a self financed project over a 20 year period. The municipality aims for a coherent and holistic administration of the water cycle to protect against, and clean up previous, pollution as well as encourage green growth and self sufficiency. The main issues are excessive nutrients, adapting to increased (and increasing) levels of precipitation brought on by climate change, and securing the water supply. These goals have manifested in a number of large water treatment projects often in collaboration with private partners. In the 2000s, underground rainwater basins were built across the city while the two lakes Årslev Engsø and Egå Engsø were created in 2003 and 2006 respectively. The number of sewage treatment plants is planned to be reduced from 17 to 2 by 2025, as the treatment plants in Marselisborg and Egå are scheduled for expansion to take over all waste water treatment. They have already been refitted for biogas production to become net producers of electricity and heat. To aid the new treatment plants, and avoid floodings, sewage and stormwater throughout the municipality is planned to be separated into two different drainage systems. Construction began in 2017 in several areas, but it is a long process that is scheduled to be finished by 2085. Afforestation projects have been undertaken to prevent groundwater pollution, secure drinking water, sequester , increase biodiversity, create an attractive countryside, provide easy access to nature and offer outdoor activities to the public. In 2000, the first project, the New Forests of Aarhus, was completed, which aimed to double the forest cover in the municipality and, in 2009, another phase was announced to double forest cover once more before the year 2030. The afforestation plans were realised as a local project in collaboration with private landowners, under a larger national agenda. Other projects to expand natural habitats include a rewilding effort in Geding Kasted Bog and continuous monitoring of the four Natura 2000 areas in the municipality.

Экономика

Орхустың экономикасы негізінен білім және қызмет көрсетуге негізделген, және Орхус университеті мен ірі денсаулық сақтау индустриясы оған зор әсер етеді. Қызмет көрсету секторы экономикада үстемдік танытады және қала өндірістен ауытқуымен бірге өсіп келеді. Сауда және көлік салалары маңыздылығын сақтайды, үлкен порты мен теміржол желісіндегі орталық орнынан пайда көреді. 1960 жылдан бері өндіріс баяу, бірақ тұрақты түрде төмендеп келеді, ал ауыл шаруашылығы муниципалитет аймағында ұзақ уақыттан бері маргиналды сектор болып табылады. Муниципалитетте 175 000 жұмыс орны бар, оның шамамен 100 000-ы жеке секторда, ал қалғаны мемлекеттік, аймақтық және муниципалдық деңгейлер арасында бөліседі. Адамдар Орхусқа Randers, Silkeborg және Skanderborg сияқты қалалардан жұмысқа барады, және Орхус муниципалитетінде жұмыс істейтіндердің шамамен үштен бірі көршілес муниципалитеттерден келеді. Орхус – Солтүстік және Балтық елдеріндегі сауда орталығы, кең сауда орталықтарымен, елдегі ең жұмбақ көшесімен және көптеген мамандандырылған дүкендері бар тығыз қалалық ядромен ерекшеленеді. Еңбек нарығы білім және қызмет көрсетуге негізделген, ал ең ірі жұмыспен қамту салалары – денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер, сауда, білім беру, консалтинг, ғылыми зерттеулер, өнеркәсіп және телекоммуникациялар. Муниципалитетте ұлттық орташа көрсеткіштен жоғары және орташа табысты жұмыс орындары көбірек, ал төмен табысты жұмыс орындары азырақ. Жел энергетикасы индустриясы Орхуста және Орталық Ютландия аймағында терең тамырлар танытқан, ал ұлттық деңгейде саладағы табыстың көп бөлігі Орхус аймағындағы компаниялар арқылы өндіріледі. Бұл индустрия муниципалитет аймағында шамамен мың адамды жұмыспен қамтиды, бұл жергілікті экономиканың маңызды бөлігін құрайды. Биотехнология индустриясы қалада жақсы дамыған, көптеген шағын және орта кәсіпорындар негізінен ғылыми-зерттеу және әзірлеу жұмыстарына бағытталған. Қалада Uber және Google сияқты бірнеше ірі технологиялық компаниялардың кеңселері бар. Орхуста бірнеше ірі компанияның бас кеңсесі орналасқан, оның ішінде елдің он ірі компаниясының төртеуі. Оларға Еуропадағы ең ірі сүт өнімдері тобының бірі – Arla Foods, Данияның ең ірі сауда желісі – Salling Group, бүкіл әлем бойынша тұрмыстық тауарлар сататын Jysk, жел турбиналарын өндіретін Vestas, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібінің ірі өндірушісі – Terma A/S, құрылыс компаниясы Per Aarsleff және бірнеше ірі сауда компаниялары кіреді. Басқа да ірі жұмыс берушілерге Krifa, Systematic A/S және Bestseller A/S жатады. 2000 жылдардың басынан бері қалаға Ютландия түбегінің басқа аймақтарынан көшіп келген ірі компаниялардың саны артып келеді.

The economy of Aarhus is predominantly knowledge and service based, strongly influenced by the University of Aarhus and the large healthcare industry. The service sector dominates the economy and is growing as the city transitions away from manufacturing. Trade and transportation remain important sectors, benefiting from the large port and central position on the rail network. Manufacturing has been in slow but steady decline since the 1960s while agriculture has long been a marginal sector within the municipality. The municipality is home to 175,000 jobs with some 100,000 in the private sector and the rest split between state, region and municipality. People commute to Aarhus from as far away as Randers, Silkeborg and Skanderborg and almost a third of those employed within the Aarhus municipality commute from neighbouring communities. Aarhus is a centre for retail in the Nordic and Baltic countries, with expansive shopping centres, the busiest commercial street in the country and a dense urban core with many speciality shops. The job market is knowledge and service based, and the largest employment sectors are healthcare and social services, trade, education, consulting, research, industry and telecommunications. The municipality has more high and middle income jobs, and fewer low income jobs, than the national average. The wind power industry has strong roots in Aarhus and the larger region of Central Jutland, and nationally, most of the revenue in the industry is generated by companies in the greater Aarhus area. The wind industry employs about a thousand people within the municipality, making it a central component in the local economy. The biotech industry is well established in the city, with many small and medium sized companies mainly focused on research and development. There are multiple Big Tech companies with offices in the city, including Uber and Google. Several major companies are headquartered in Aarhus, including four of the ten largest in the country. These include Arla Foods, one of the largest dairy groups in Europe, Salling Group, Denmark's largest retailer, Jysk, a worldwide retailer of household goods, Vestas, a global wind turbine manufacturer, Terma A/S, a major defence and aerospace manufacturer, Per Aarsleff, a civil engineering company and several large retail companies. Other large employers of note include Krifa, Systematic A/S,), and Bestseller A/S. Since the early 2000s, the city has experienced an influx of larger companies moving from other parts of the Jutland peninsula.

Орхус порты

Орхус порты Солтүстік Еуропадағы ең ірі өнеркәсіптік порттардың бірі болып табылады, және Даниядағы ең үлкен контейнерлік терминалы, Данияның контейнерлік трафигінің 50% астамын өңдейді, сонымен қатар әлемдегі ең ірі контейнерлік кемелерді қабылдайды. Бұл – тәуелсіз қаржысы бар, муниципалдық басқару құқығына ие порт. Порттың нысандары жылына шамамен 9,5 миллион тонна жүк тасымалдайды (2012 жылғы мәлімет бойынша). Астық – басты экспорттық тауары, ал мал азығы, тас, цемент және көмір – негізгі импорт тауарларының қатарында. 2012 жылдан бері порт Гамбург портынан күшейе түскен бәсекелестікке тап болды, және жүк көлемі 2008 жылғы ең жоғары көрсеткіштен аздап төмендеді.

Туризм

ARoS өнер мұражайы, Ескі қала мұражайы және Тиволи Фриден Данияның ең танымал туристік орындарының қатарында. Олардың жалпы саны шамамен 1,4 миллион келушіні құрайды және туризмнің басты қозғаушы күші болып табылады, бірақ Moesgård мұражайы және Kvindemuseet сияқты басқа да орындар да танымал. Қаланың кең ауқымды сауда мүмкіндіктері де туристер үшін маңызды тартымдылық болып табылады, сондай-ақ фестивальдар, әсіресе NorthSide және SPOT тартады. Көптеген келушілер круиздік кемелермен келеді: 2012 жылы 38 000-нан астам жолаушысы бар 18 кеме портына келді. 2010 жылдары туристік инфрақұрылымда елеулі кеңею болды, бұл 2014 жылдың шілдесінде 240 бөлмелі Comwell қонақ үйінің ашылуымен аяқталды, ол қаладағы қонақ үй бөлмелерінің санын 25%-ға арттырды. Бағалаулар бойынша, жылына кем дегенде бір түн тұратын келушілердің саны 750 000-ға жетеді, олардың көп бөлігі басқа аймақтардан келген даниялықтар, ал қалғаны негізінен Норвегия, Швеция, Солтүстік Германия және Ұлыбританиядан келеді. Жалпы, олар қалада жыл сайын шамамен 3 миллиард Дания кроны (402 миллион евро) жұмсайды. Туристердің Орхусты бағыт ретінде таңдауына басты себеп – қала мен мәдениетті танысу, отбасылық және жұптық демалыс немесе Дания бойынша саяхаттың бір бөлігі болуы. Орташа тұру мерзімі үш күннен сәл ғана асады.

Ғылыми-зерттеу парктері

Орхустағы ең ірі ғылыми-зерттеу паркі – INCUBA Science Park, ол IT және биомедициналық зерттеулерге бағытталған. Ол 1986 жылы құрылған Данияның алғашқы ғылыми-зерттеу паркі – Forskerpark Aarhus (Research Park Aarhus) негізінде құрылған, ол 2007 жылы INCUBA Science Park құру үшін тағы бір ғылыми-зерттеу паркімен біріктірілді. Ұйымның бір бөлігі Орхус университетіне және жеке инвесторларға тиесілі, мақсаты – мемлекеттік мекемелер мен стартап компаниялар арасындағы тығыз қарым-қатынасты дамыту. 2015 жылы Навитас паркінде жаңа факультет ашылғаннан кейін ұйым физикалық тұрғыда 4 нысанға бөлінді, ол Орхус теңіз және техникалық инженерлік мектебімен және AU Инженерлік мектебімен бірлесіп пайдаланылады. Тағы бір маңызды білім орталығы – Скейбидегі Agro Food Park, ол азық-түлік ғылымдары мен ауыл шаруашылығы саласындағы компаниялар мен мемлекеттік мекемелер арасындағы ынтымақтастықты жеңілдету үшін құрылған. 2017 жылдың қаңтар айында Arla Foods компаниясы Agro Food Park-те Arla Nativa жаһандық инновациялық орталығын ашады, ал 2018 жылы Орхус университеті Данияның азық-түлік және ауыл шаруашылығы орталығын да сол жерге көшіреді. 2016 жылы Agro Food Park-те 50 компания мен мекемеде 1000-ге жуық адам жұмыс істеді, ал 2016 жылдың тамызында Agro Food Park басшылығы 92 000 м² көлемдегі нысандарды кеңейту жоспарларын жариялады. Бұл ұйымдардың біріккен күші Копенгагеннен тыс архитектура саласындағы бірегей тәжірибе және білім ошағын құрайды, оны Данияның Бизнес және өсу министрлігі arkitekturklyngen (архитектура кластері) деп атайды. "Кластерді" ілгерілету мақсатында Архитектура мектебіне 2020 жылдары даму жоспарланған Жаңа жүк станциясы ауданында жаңа оқу ғимараты беріледі. Осы уақыт аралығында қалалық кеңес аймақта мәдениет, бизнес және білім беру орталығын қолдайды, ол болашақ ауданда да қызметін жалғастыруы мүмкін. Ауданның болашақ тұрғындары – жергілікті қоғамдастыққа қатысуға дайын кәсіпорындар мен ұйымдар болады, ал аймақ шығармашылық пен дизайнның орталығына айналуы күтілуде.

The largest research park in Aarhus is INCUBA Science Park, focused on IT and biomedical research, It is based on Denmark's first research park, Forskerpark Aarhus (Research Park Aarhus), founded in 1986, which in 2007 merged with another research park to form INCUBA Science Park. The organisation is owned partly by Aarhus University and private investors and aims to foster close relationships between public institutions and startup companies. It is physically divided across 4 locations after a new department was inaugurated in Navitas Park in 2015, which it will share with the Aarhus School of Marine and Technical Engineering and AU Engineering. Another major centre for knowledge is Agro Food Park in Skejby, established to facilitate co operation between companies and public institutions working within food science and agriculture. In January 2017 Arla Foods will open the global innovation centre Arla Nativa in Agro Food Park and in 2018 Aarhus University is moving the Danish Centre for Food and Agriculture there as well. In 2016, some 1000 people worked at Agro Food Park, spread across 50 companies and institutions and in August 2016 Agro Food Park management published plans to expand facilities from 92,000 m2 to Taken together these organisations form a unique concentration of expertise and knowledge in architecture outside Copenhagen, which the Danish Ministry of Business and Growth refers to as arkitekturklyngen (the architecture cluster). To promote the "cluster", the School of Architecture will be given new school buildings centrally in the new Freight Station Neighborhood, planned for development in the 2020s. In the interim, the city council supports a culture, business and education centre in the area, which may continue in the future neighbourhood in some form. The future occupants of the neighbourhood will be businesses and organisations selected for their ability to be involved in the local community, and it is hoped that the area will evolve into a hotspot for creativity and design.

Қалалық көрініс

Орхус викингтер дәуірінен қазіргі заманға дейін кезең-кезеңмен дамыды, оның барлығы қалада көрінеді. Қаланың әртүрлі бөліктерінде көптеген сәулет стилі кездеседі: романдық, готикалық, Ренессанс, барокко, рококо, ұлттық романтизм, скандинавиялық классицизм, неоклассицизм, ампир және функционализм. Қала негізгі көлік артерияларының – өзеннің, портының және кейін теміржол станциясының – маңында қалыптасты, нәтижесінде ең көне аудандар бүгінде ең орталық және қыжылдаған жерлерге айналды. Волден (Қоршау) және Гравен (Траншея) көшелері алғашқы викингтер қалашығының қорғаныс құрылыстарына куәлік етеді, ал Мидтбьендегі Аллегадеренген сол елді мекеннің шамамен шекарасын бойлай өтеді. Орта ғасырларда қала ішіндегі көшелер желісі тар, ирек көшелермен және өзен мен жағалауға жақын төмен, тығыз салынған үйлермен қалыптасты. Вестерпорт (Батыс қақпасы) әлі де ортағасырлық қала қақпасының атын сақтап келеді, ал Постхуссмёген және Телефонсмёген тар көшелері сол кездің баж алынатын бекеттерінің қалдықтары болып табылады. Қаланың ішкі бөлігінде ең көне сақталған ғимараттар орналасқан, әсіресе Латын кварталында, Мейлгаде және Сколегадеде 17 ғасырдың басына дейін салынған үйлер бар. Клостергаде, Студсгаде және Сколегадеде ортағасырлық саудагерлердің аулалы сарайларын көруге болады. Қазіргі қаланың ең үлкен бөлігі 1800 жылдардың соңындағы индустриализация кезінде және одан кейін салынды, ал бүгінде ең көп кездесетін сәулет стилі – тарихилік және модернизм, әсіресе дат функционализмінің көптеген көрнекті үлгілері. 2000 жылдардағы құрылыс шары Орхустың жаңа бейнесін қалыптастырды: қайта жаңартылған порты, көптеген жаңа аудандар (оның ішінде қала ішінде) және жандандырылған қоғамдық кеңістік. Сонымен қатар, қаланың аспан сызығы бірнеше биік ғимараттардың арқасында өзгеріп келеді. 2012 жылдың екінші тоқсанында аймақтағы халық саны небәрі 5 адамды құрады, бірақ 2019 жылдың қазанында бұл көрсеткіш 3940-қа жетті. Басты қоғамдық көлік қызметін 23-автобус маршруты және Østbanetorvet теміржол станциясы қамтамасыз етеді. Орхус Летбане жеңіл теміржолының аймақты қамтамасыз ету жоспарлары қазір тоқтатылды.

Aarhus has developed in stages, from the Viking Age to modern times, all visible in the city today. Many architectural styles are represented in different parts of the city such as Romanesque, Gothic, Renaissance, Baroque, Rococo, National Romantic, Nordic Classicism, Neoclassical, Empire and Functionalism. The city has developed around the main transport hubs – the river, the harbour, and later the railway station – and as a result, the oldest parts are also the most central and busiest today. The streets of Volden (The Rampart) and Graven (The Moat) testify to the defences of the initial Viking town, and Allégaderingen in Midtbyen roughly follows the boundaries of that settlement. The street network in the inner city formed during the Middle Ages with narrow, curved streets and low, dense housing by the river and the coast. Vesterport (Westward Gate) still bears the name of the medieval city gate and the narrow alleyways Posthussmøgen and Telefonsmøgen are remnants of toll stations from that time. The inner city has the oldest preserved buildings, especially the Latin Quarter, with houses dating back to the early 17th century in Mejlgade and Skolegade. Medieval merchants' mansions with courtyards can be seen in Klostergade, Studsgade and Skolegade. By far, the largest part of the present day city was built during and after the industrialization of the late 1800s, and the most represented architectural styles today are historicism and modernism, especially the subgenre of Danish functionalism of which there are many fine examples. The building boom of the 2000s has imprinted itself on Aarhus with a redeveloped harbourfront, many new neighbourhoods (also in the inner city), and a revitalized public space. It is also beginning to change the skyline with several dominating high rises. In the second quarter of 2012, the population of the area stood at only 5; however, that number had risen to 3,940 by October 2019. The main public transportation service is bus line 23, as well as Østbanetorvet train station. Plans to service the area by the light rail line Aarhus Letbane have now been shelved.

Көрнекті орындар

Архус соборы (Århus Domkirke) Архус қаласының орталығында орналасқан, Даниядағы ең ұзын және ең биік шіркеу, ұзындығы және биіктігі сәйкесінше. Бастапқыда 13 ғасырда роман стиліндегі базилика ретінде салынған, кейін 15-шы ғасырдың соңы мен 16-шы ғасырдың басында готикалық собор ретінде қайта салынды және кеңейтілді. Собор шамамен 1300 жылы аяқталғанмен, құрылысы бір ғасырдан астам уақытқа созылды; Архус Кафедралық мектебі 1195 жылы негізделді және әлемдегі 44-ші ең көне мектеп болып есептеледі. Қаланың ішкі бөлігіндегі тағы бір маңызды және тарихи ескерткіш – 13-шы ғасырдан бастап роман және готика стилінде салынған Біздің Анамыз шіркеуі (Vor Frue Kirke). Ол кішкентай және оған дейін әсерлі болмаса да, Архустың алғашқы соборы болып табылады және 1060 жылы салынған одан да көне шіркеудің орнында тұрғызылды; Скандинавиядағы ең көне тас шіркеу. 1889 жылғы Ұлттық Роман стиліндегі Лангеландсгаде казармасы – елдегі ең көне бұрынғы әскери казарма, 1989 жылдан бері университеттің Эстетика және Коммуникация факультетінің орны. 1898 жылы қала Хак Кампманнның неоклассикалық және модерн стильдерінде жобалаған Марселисборг сарайын (Marselisborg Slot) принц Кристиан мен принцесса Александринге үйлену тойына сыйға тартты. 1898 жылғы Архус кеден үйі (Toldkammeret) Хак Кампманның ең жақсы туындысы саналады. 1903 жылы ашылған Тиволи Фриден (Tivoli Freedom) қаланың ең ірі ойын-сауық паркі және туристік орталыққа айналды. 1916 жылы модерн стилінде салынған Архус театры Даниядағы ең ірі провинциялық театр болып табылады. Архус университетінің алғашқы ғимараттары, әсіресе 1932 жылы аяқталған бас ғимарат, Кей Фискер, Повл Штегман және К.Ф. Мёллердің жобасы бойынша функционалистік архитектураға қосқан үлесі үшін халықаралық танылдыққа ие болды. 1941 жылғы қалалық әкімшілік (Aarhus Rådhus) мармармен қапталған ерекше мұнарасымен, Арне Якобсен мен Эрик Мёллердің заманауи функционалистік стилінде жобаланды.

Мәдениет

Орхуста жыл сайын көптеген мәдени шаралар мен фестивальдер, мұражайлар, театрлар және ұлттық және халықаралық маңызы бар спорттық іс-шаралар өтеді, сондай-ақ Даниядағы ең ірі мәдени орталықтардың бірі болып табылады. Әр түрлі жанрдағы музыканың ұзақ тарихы бар, және көптеген даниялық музыкалық топтар Орхуста пайда болған. Кітапханалар, мәдени орталықтар мен білім беру мекемелері азаматтарға түрлі мәдени шараларға қатысуға, оларға араласуға немесе кез келген мәдени өнімді құруға тегін немесе оңай мүмкіндік береді. 1938 жылдан бері Орхус өзін "Smilets by" (Күлкілі қала) деп таныстырып келеді, бұл атау ресми ұран ретінде де, бейресми есім ретінде де қолданылады. 2011 жылы қалалық кеңес ұранды "Aarhus. Дания прогреске қадам басады" деп өзгертуге тырысты, бірақ ол көп ұнамай, бірнеше жылдан кейін тоқтатылды. Басқа қолданылған ұрандар: Byen ved havet (Теңіз жағасындағы қала), Mellem bugt og bøgeskov (Шығанақ пен бук орманы арасында) және Verdens mindste storby (Әлемдегі ең кішкентай мегаполис). Орхус Hjem til Aarhus (Па Slaget 12 орындаған), Lav sol over Aarhus (Gnags орындаған), 8000 Aarhus C (Flemming Jørgensen орындаған), Pigen ud af Aarhus (Tina Dickow орындаған) және Slingrer ned ad Vestergade (Gnags орындаған) сияқты танымал әндерде де еске алынады. 1919 жылы Sangen til Aarhus (Аархусқа арналған ән) бір кезде кең танымал болды, бірақ қаланың ең ежелгі және ең танымал "ұлттық әнұраны" – Карл Кристиан Мьоллердің 1872 жылғы классикалық шығармасы Aarhus Tappenstreg болып саналады, ол кейде ресми шараларда немесе жергілікті әскери оркестрлер мен симфониялық оркестрлердің орындауында орындалады.

Мұражайлар

Орхуста көптеген мұражайлар бар, оның ішінде елдегі ең үлкен екі мұражай – қонақтар саны бойынша өлшенгенде, Den Gamle By және ARoS Aarhus Kunstmuseum. Den Gamle By (Ескі қала), ресми түрде Danmarks Købstadmuseum (Данияның Базар қалалары мұражайы) деп аталады, 16-шы ғасырдан 1970-ші жылдарға дейінгі Дания қалаларының көріністерін ұсынады, әр аймақ әртүрлі кезеңге арналған. Еліміздің әртүрлі аймақтарынан жиналған 75 тарихи ғимарат мұнда әкелініп, дербес қалашық құрылды. ARoS Aarhus Kunstmuseum, қаланың басты өнер мұражайы, 18-ші ғасырдан бастап қазіргі күнге дейінгі Дания өнерінің, сондай-ақ халықаралық өнер ағымдары мен әлемнің түкпір-түкпірінен келген суретшілердің картиналары, инсталляциялары мен мүсіндерін қамтитын Скандинавиядағы ең ірі өнер мұражайларының бірі. Шатырындағы әйгілі шыны құрылым, Your Rainbow Panorama, Олафур Элиассонның жобасы болып табылады және қаланың түрлі-түсті панорамасын ұсынатын серуендеу жолына ие. Moesgård мұражайы археология және этнография саласында Архус университетімен бірлесіп жұмыс істейді, Данияның тарихқа дейінгі кезеңдері, соның ішінде Илеруп Адалдан және Граубаль адамынан табылған қару-жарақ құрбандықтары туралы көрмелер ұсынады. Kvindemuseet, Әйелдер мұражайы, 1984 жылдан бері Дания мәдени тарихындағы әйелдердің өмірі мен еңбектері туралы жинақтарды қамтиды. Оккупация мұражайы (Besættelsesmuseum) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаланың неміс оккупациясын көрсететін экспонаттарды ұсынады; Архус университетінің кампусындағы Университет саябағында 5000-нан астам жануарлар түрін қамтитын Табиғат тарихы мұражайы бар, олардың көпшілігі табиғи ортада тіршілік етеді; ал Стено мұражайы – планетариймен бірге ғылым және медицина тарихы мұражайы. Kunsthal Aarhus (Аархус өнер залы) қазіргі заманғы өнер көрмелерін ұйымдастырады, оларға сурет салу, мүсін жасау, фотосурет, перформанс, фильм және бейне жатады. Бұл мұражай емес, өнер орталығы, Еуропадағы ең көнелерінің бірі, ол 1917 жылы салынған және негізделген.

Кітапханалар мен қоғамдық орталықтар

Даниядағы қоғамдық кітапханалар мәдени және қоғамдық орталықтар болып табылады. Олар мәдени өмірде белсенді рөл атқарады және көптеген шаралар, көрмелер, талқылау топтары, семинарлар, білім беру курстары ұйымдастырып, азаматтар үшін және олармен күнделікті мәдени шараларды жеңілдетеді. 2015 жылдың маусым айында Докк1 қаласының ірі орталық кітапханасы мен мәдени орталығы порто фронтында ашылды. Dokk1 құрамына азаматтық әкімшілік және қызметтер, коммерциялық кеңселерді жалға алу, үлкен жерасты роботтық тұрақ кіреді және қаланың айқын белгісі және қоғамдық кездесу орны болуға бағытталған. Dokk1 ғимараты және оған қоса берілген алаңдар мен көшелер Urban Mediaspace Aarhus деп аталады және бұл Орхус муниципалитетінің жүзеге асырған ең ірі құрылыс жобасы. Бұл ірі кітапханадан басқа, Орхустың кейбір аудандарында жергілікті кітапханалар бар, олар ұқсас мәдени және білім беру қызметтерін, бірақ жергілікті деңгейде жүзеге асырады. Университет кампусындағы Мемлекеттік кітапхана (Statsbiblioteket) ұлттық кітапхана мәртебесіне ие. Қала ICORN ұйымының (Халықаралық қауіпсіз қалалар желісі) мүшесі болып табылады, оның мақсаты өз елдерінде қудаланған авторлар мен жазушыларға қауіпсіз баспана беру. Қаланың әр жерінде бірнеше мәдени және қоғамдық орталықтар бар. Олардың қатарында орталық Апаркендегі Folkestedet, коммерциялық емес бірлестіктер, ұйымдар мен клубтар үшін, сондай-ақ қарт адамдарға арналған шараларды ұйымдастырады. Жақын орналасқан Godsbanen теміржол ауласында семинарлар, шаралар мен көрмелер өтеді, ал Брабрандтағы Globus1 спорттық және түрлі мәдени шараларды жеңілдетеді.

Сахналық өнер

Қала классикалық және альтернативті, андеграунд және танымал музыкалық дәстүрлерге ие, сондай-ақ Мусикхусет концерт залдары, Дэн Йиске Операсы, Орхус симфониялық оркестрі (Aarhus Symfoniorkester) және Det Jyske Musikkonservatorium (Royal Academy of Music, Aarhus/Aalborg) сияқты білім беру және өнер орындары бар. Музихусет – Скандинавиядағы 3600-ден астам орындық ең ірі концерт залы. Басқа да маңызды музыкалық орындарға 1999 жылы қайта жаңартылған VoxHall, оған қоса Атлас, гавань жағасындағы Train түнгі клубы және бұрынғы теміржол жүк станциясы – Godsbanen жатады. Орхустағы актерлік сахна алуан түрлі, көптеген топтар мен орындар анимациялық театр мен балалар театрынан бастап классикалық және импровизациялық театрға дейін жанрлардың кең ауқымымен айналысады. Орхус театры – ең көне және ең ірі орын, онда көбінесе кәсіби классикалық қойылымдар көрсетіледі. Екінші ірі театр – Свалеганген, ол өзінің қойылымдарымен эксперименталды, ал басқа да танымал топтар мен орындарға EntréScenen, Katapult, Gruppe 38, Helsingør Teater, Det Andet Teater және Teater Refleksion, сондай-ақ Бора Бора сияқты би орындары кіреді. Годсбанен мәдени орталығында бірнеше сахналар мен алаңдар бар. Қалада екі жылда бір рет Халықаралық тірі театр (ILT) фестивалі өтеді, келесі шара 2021 жылға жоспарланған. 2010 жылдан бері PROMUS (Produktionscentret for Rytmisk Musik) музыкалық өндіріс орталығы, жалпы даниялық рок музыкасын насихаттайтын мемлекеттік қаржыландырылатын ROSA (Dansk Rock Samråд) бірлесе отырып, қаладағы рок сахнасын қолдап келеді. Орхус өзінің музыкалық тарихымен мәшһүр. Жас халқының ықпалымен 1950 жылдары көптеген танымал американдық джаз музыканттарының гастрольдік аялдамасына айналған джаз клубтары ашылды. 1960 жылдары музыкалық сахна рок және басқа жанрларға дамыды, ал 1970 және 1980 жылдары Орхус рок музыкасының орталығына айналып, Kliché, TV 2 және Gnags сияқты әйгілі топтар мен Томас Хельмиг және Энн Линнет сияқты әртістерді тәрбиеледі. 1970 жылдан бері танымал топтарға Under Byen, Michael Learns to Rock, Nephew, Carpark North, Spleen United, VETO, Hatesphere және Illdisposed, сондай-ақ жеке орындаушылар Medina және Tina Dico кіреді.

The city enjoys strong musical traditions, both classical and alternative, underground and popular, with educational and performance institutions such as the concert halls of Musikhuset, the opera of Den Jyske Opera, Aarhus Symfoniorkester (Aarhus Symphony Orchestra) and Det Jyske Musikkonservatorium (Royal Academy of Music, Aarhus/Aalborg). Musikhuset is the largest concert hall in Scandinavia, with seating for more than 3,600 people. Other major music venues include VoxHall, rebuilt in 1999, and the associated venue of Atlas, Train nightclub at the harbourfront, and Godsbanen, a former rail freight station. The acting scene in Aarhus is diverse, with many groups and venues engaged in a broad span of genres, from animation theatre and children's theatre to classical theatre and improvisational theatre. Aarhus Teater is the oldest and largest venue with mostly professional classical acting performances. Svalegangen, the second largest theatre, is more experimental with its performances and other notable groups and venues includes EntréScenen, Katapult, Gruppe 38, Helsingør Teater, Det Andet Teater and Teater Refleksion as well as dance venues like Bora Bora. The cultural center of Godsbanen includes several scenes and stages The city hosts a biannual international theatre festival, International Living Theatre (ILT), with the next event being scheduled for 2021. Since 2010 the music production centre of PROMUS (Produktionscentret for Rytmisk Musik) has supported the rock scene in the city along with the publicly funded ROSA (Dansk Rock Samråd), which promotes Danish rock music in general. Aarhus is known for its musical history. Fuelled by a relatively young population jazz clubs sprang up in the 1950s which became a tour stop for many iconic American Jazz musicians. By the 1960s, the music scene diversified into rock and other genres and in the 1970s and 1980s, Aarhus became a centre for rock music, fostering iconic bands such as Kliché, TV 2 and Gnags and artists such as Thomas Helmig and Anne Linnet. Acclaimed bands since the 1970s include Under Byen, Michael Learns to Rock, Nephew, Carpark North, Spleen United, VETO, Hatesphere and Illdisposed in addition to individual performers such as Medina and Tina Dico.

Іс-шаралар мен мерекелер

Орхуста жыл сайынғы немесе қайталанып тұратын көптеген фестивальдер, концерттер мен шаралар өтеді, ал ең танымал және кең ауқымды фестиваль – Aarhus Festuge, оған ірі спорттық шаралар да кіреді. Aarhus Festuge – Скандинавиядағы ең ірі көпмәдениетті фестиваль, ол әрқашан белгілі бір тақырыпқа негізделген және жыл сайын тамыздың соңы мен қыркүйектің басында он күнге созылады, қала ортасын түрлі мерекелік шаралармен және әр түрлі безендірулермен өзгертеді. Көптеген музыкалық фестивальдер бар; сегіз күндік Aarhus Jazz Festival қаланың көптеген жерлерінде джаз музыкасын ұсынады. Ол 1988 жылы құрылған және әдетте жыл сайын шілдеде, кейде тамыз немесе қыркүйекте өтеді. Орхуста заманауи танымал музыкаға арналған бірнеше жылдық музыкалық фестивальдер бар. NorthSide фестивалі жыл сайын маусымның ортасында үлкен ашық сахналарда танымал топтарды ұсынады. Бұл 2010 жылы құрылған салыстырмалы түрде жаңа шара, бірақ алғашқы үш жылында бір күндік шарадан үш күндік фестивальге дейін өсті, қазір 2015 жылы 35 000 төлем жасаған қонаққа ие. Spot фестивалі қала орталығының таңдалған жерлерінде Дания және Скандинавияның жас таланттарын көрсетуді мақсат етеді. Grøn Koncert музыка фестивалі жыл сайын Данияның көптеген қалаларында, соның ішінде Орхуста өтеді. Danmarks grimmeste festival (Данияның ең сұм фестивалі) – Брабрандтың Skjoldhøjkilen аймағында өтетін шағын жазғы музыка фестивалі. Орхуста белгілі бір өнер саласына арналған қайталанып тұратын шаралар да өтеді. Халықаралық Тірі Театр (ILT) – 2009 жылы құрылған екі жылдық фестиваль, онда сахналық және өнерлері кең ауқымда ұсынылады. Фестиваль әлемдегі ең үздік спектакльдер мен сахналық өнерді көрсетуді көздейді, сонымен бірге Орхустан және жалпы Еуропадан театрға және сахналық өнерге қызығушылық танытқан адамдарды тартады. LiteratureXchange – 2018 жылдан бастап әлемнің әр түрлі елдерінен келген әдебиеттерге және аймақтық таланттарға бағытталған жаңа жылдық фестиваль. Қала өзінің гей және лесбиян қауымдастығын белсенді түрде қолдайды және жыл сайынғы Aarhus Pride гей-парадын өткізеді, ал Aarhus Festuge көбінесе ЛГБТ қауымдастығына арналған көрмелерді, концерттерді және шараларды қамтиды. Жергілікті деңгейдегі маңызды шаралардың бірі – 1991 жылдан бері Университет паркінде өткізіліп келе жатқан университеттер арасындағы қайық жарысы, ол жергілікті көрермендердің шамамен 20 000 адамды тартатын шараға айналды. Қайық жарысында университет факультеттерінің костюмді командалары үрленген қайықтарда бір-бірімен жарысып, Gyldne Bækken (Алтын камералы ыдыс) кубогын жеңуге тырысады. Søndergade көшесіндегі Salling универмагындағы Рождество шамдарын жағу соңғы уақыттарда да қызығушылық тудырып, жаяу жүргіншілерге арналған қала орталығын мыңдаған адамдармен толтырады. Сент-Люсия күні, Санк Ханс (Сент-Джон кешкі) және Фастелавен сияқты маңызды күндер қала бойынша көптеген шаралармен дәстүрлі түрде тойланады.

Aarhus hosts many annual or recurring festivals, concerts and events, with the festival of Aarhus Festuge as the most popular and wide ranging, along with large sports events. Aarhus Festuge is the largest multicultural festival in Scandinavia, always based on a special theme and takes place every year for ten days between late August and early September, transforming the inner city with festive activities and decorations of all kinds. There are numerous music festivals; the eight day Aarhus Jazz Festival features jazz in many venues across the city. It was founded in 1988 and usually takes place in July every year, occasionally August or September. There are several annually recurring music festivals for contemporary popular music in Aarhus. NorthSide Festival presents well known bands every year in mid June on large outdoor scenes. It is a relatively new event, founded in 2010, but grew from a one day event to a three day festival in its first three years, now with 35,000 paying guests in 2015. Spot festival is aiming to showcase up and coming Danish and Scandinavian talents at selected venues of the inner city. The outdoor Grøn Koncert music festival takes place every year in many cities across Denmark, including Aarhus. Danmarks grimmeste festival (lit. Denmark's ugliest Festival) is a small summer music festival held in Skjoldhøjkilen, Brabrand. Aarhus also hosts recurring events dedicated to specific art genres. International Living Theatre (ILT) is a bi annual festival, established in 2009, with performing arts and stage art on a broad scale. The festival has a vision of showing the best plays and stage art experiences of the world, while at the same time attracting thespians and stage art interested people from both Aarhus and Europe at large. LiteratureXchange is a new annual festival from 2018, focused on literature from around the world as well as regional talents. The city actively promotes its gay and lesbian community and celebrates the annual Aarhus Pride gay pride festival while Aarhus Festuge usually includes exhibits, concerts and events designed for the LGBT communities. Notable events of a local scope include the university boat race, held in the University Park since 1991, which has become a local spectator event attracting some 20,000 people. The boat race pits costumed teams from the university departments against each other in inflatable boats in a challenge to win the Gyldne Bækken (Golden Chamber Pot) trophy. The annual lighting of the Christmas lights on the Salling department store in Søndergade has also become an attraction in recent times, packing the pedestrianised city centre with thousands of revellers. Significant dates such as Saint Lucy's Day, Sankt Hans (Saint John's Eve) and Fastelavn are traditionally celebrated with numerous events across the city.

Парктер, табиғат және демалыс

Риис Сков пен Марселисборгтың бук ормандары солтүстік және оңтүстік жағалаудағы төбелерді алып жатыр, ал қала орталығынан басқа, құмды жағажайлар бүкіл муниципалитеттің жағалауын құрайды. Екі қоғамдық теңіз моншасы бар: солтүстік – Ден Перманенте, Риис Сковтың астында және порт аймағына жақын, және оңтүстік – Баллехаге жағажайы, Марселисборг ормандарында. Данияның көп бөлігіндегідей, муниципалитетте жеке жағажайлар жоқ, бірақ Den Permanente-ге кіру үшін мүшелік қажет, жазғы маусымды қоспағанда. Салыстырмалы түрде жұмсақ, орташа теңіз климаты жыл бойы ашық ауада демалуға мүмкіндік береді, оның ішінде жаяу серуендеу, таулы жерлерде серуендеу, велосипед тебу және командалық спорт түрлері. Тау велосипедтері көбінесе белгіленген бағыттармен шектеледі. Кеме спорты, каякинг, моторлы қайықтар сияқты су спорты түрлері де танымал, ал шығанақ қыста сирек қатып қалғандықтан, оларды жылдың көп бөлігінде жасауға болады. Жаяу жүргіншілер мен велосипедшілерге арналған демалыс және көлік жолдары қала орталығынан ауылға қарай созылып, моторлы көліктерден қорғап, тыныш атмосфераны қамтамасыз етеді. Осыған Brabrandstien жолы да кіреді, ол 19 шақырымдық қашықтықты қамтиды және Brabrand көлін айналып өтеді. Аруус-Силкеборг аралық ұзақ қашықтықтық жаяу серуендеу жолы Brabrandstien-нен басталады. Аруус қаласында 134 саябақ пен жасыл алаң бар, олардың жалпы ауданы шамамен… 1875 жылдан бері қолданыстағы Орталық Ботаникалық бақ (Botanisk Have) танымал орын, себебі ол Ескі қаланың ашық аспан астындағы мұражайын қамтиды және жыл бойы көптеген шараларды қабылдайды. Бастапқыда жергілікті тұрғындар үшін жеміс ағаштары мен басқа да пайдалы өсімдіктерді өсіру үшін пайдаланылған, қазір әлемнің әртүрлі аймақтарынан алынған ағаштар мен бұталардың маңызды коллекциясын қамтиды, соның ішінде жергілікті даниялық өсімдіктерге арналған бөлім де бар. Жақында жаңартылған тропикалық және субтропикалық жылыжайларда әлемнің түкпір-түкпірінен экзотикалық өсімдіктер қойылған. Қала орталығында сондай-ақ, үлкен ескі емен ағаштарымен және ерекше ландшафт дизайнымен танымал Университет паркі орналасқан. Марселисборг сарайының астындағы жағалаудағы Естелік парк (Mindeparken) Аруус шығанағына панорамалық көрініс ашып, жергілікті тұрғындардың серуендеуіне, пикник жасауына немесе шаралар өткізуіне танымал. Басқа да маңызды саябақтарға кішігірім Орталық қалалық әкімшілік паркі (Rådhusparken) және Мариенлист паркі (Marienlystparken) жатады. Мариенлист паркі – 1988 жылдан бері салынып келген салыстырмалы түрде жаңа парк, ол қала орталығынан тыс, Хаследе орналасқан және адамдар аз, бірақ Аруустағы ең үлкен парк болып табылады, онда орманды жерлер, кең жасыл алаңдар мен футбол алаңдары бар. Марселисборг ормандары мен Риис Сковтың барлық түрдегі демалыс қызметтерінің ұзақ тарихы бар, соның ішінде бірнеше мейрамханалар, қонақ үйлер және жасыл дене шынықтыру мүмкіндіктері де бар. Мұнда жүгіруге, жаяу серуендеуге және тау велосипедтерімен жүруге арналған белгіленген жолдар бар, сондай-ақ үлкен шаралар тұрақты түрде өткізіледі. Оларға жүгіру жарыстары, велосипед жарыстары және бағдарлау, сондай-ақ жыл сайынғы Classic Race Aarhus жарысы, онда тарихи жарыс машиналарын көруге болады, барлығы мыңдаған адамды тартады. Марселисборг орманындағы Марселисборг елендер паркі (Marselisborg Dyrehave) – қоршалған орманды жайылымдар, онда сика және еліктер еркін жүреді. Марселисборг ормандарының оңтүстік бөлігіндегі Моесгард мұражайының астында Данияның ежелгі тарихының әртүрлі кезеңдерін көрсететін жайылымдар мен орманды жерлердің үлкен тарихи пейзажы орналасқан. Орманның бөліктері соңғы мұз дәуірінен бастап қазіргі уақытқа дейінгі белгілі бір климаттық кезеңдерді көрсететін ағаштар мен өсімдіктерді қамтиды. Пейзажға тас дәуірі мен қола дәуіріне жататын қайта құрылған қабірлер, темір дәуірі, викинг дәуірі және ортағасырлық ғимараттар орналасқан, ал олардың арасында ешкілер, қойлар мен жылқылар жайылып жүреді.

The beech forests of Riis Skov and Marselisborg occupy the hills along the coast to the north and south, and apart from the city centre, sandy beaches form the coastline of the entire municipality. There are two public sea baths, the northern Den Permanente below Riis Skov and close to the harbour area, and the southern Ballehage Beach in the Marselisborg Forests. As in most of Denmark, there are no private beaches in the municipality, but access to Den Permanente requires a membership, except in the summer. The relatively mild, temperate marine climate, allows for outdoor recreation year round, including walking, hiking, cycling, and outdoor team sports. Mountain biking is usually restricted to marked routes. Watersports like sailing, kayaking, motor boating, etc. are also popular, and since the bay rarely freezes up in winter, they can also be practised most of the year. Recreational and transportational pathways for pedestrians and cyclists, radiate from the city centre to the countryside, providing safety from motorised vehicles and a more tranquil experience. This includes the 19 kilometre long pathway of Brabrandstien, encircling the Brabrand Lake. The long range hiking route Aarhus Silkeborg, starts off from Brabrandstien. Aarhus has an unusually high number of parks and green spaces, 134 of them, covering a total area of around The central Botanical Gardens (Botanisk Have) from 1875 are a popular destination, as they include The Old Town open air museum and host a number of events throughout the year. Originally used to cultivate fruit trees and other useful plants for the local citizens, there are now a significant collection of trees and bushes from different habitats and regions of the world, including a section devoted to native Danish plants. Recently renovated tropical and subtropical greenhouses, exhibit exotic plants from throughout the world. Also in the city centre is the undulating University Park, recognised for its unique landscaped design with large old oak trees. The Memorial Park (Mindeparken) at the coast below Marselisborg Palace, offers a panoramic view across the Bay of Aarhus and is popular with locals for outings, picnics or events. Other notable parks include the small central City Hall Park (Rådhusparken) and Marienlyst Park (Marienlystparken). Marienlyst Park is a relatively new park from 1988, situated in Hasle out of the inner city and is less crowded, but it is the largest park in Aarhus, including woodlands, large open grasslands and soccer fields. Marselisborg Forests and Riis Skov, has a long history of recreational activities of all kinds, including several restaurants, hotels and opportunities for green exercise. There are marked routes here for jogging, running and mountain biking and large events are hosted regularly. This includes running events, cycle racing and orienteering, the annual Classic Race Aarhus with historic racing cars, all attracting thousands of people. Marselisborg Deer Park (Marselisborg Dyrehave) in Marselisborg Forests, comprises of fenced woodland pastures with free roaming sika and roe deer. Below the Moesgård Museum in the southern parts of the Marselisborg Forests, is a large historical landscape of pastures and woodlands, presenting different eras of Denmark's prehistory. Sections of the forest comprise trees and vegetation representing specific climatic epochs from the last Ice Age to the present. Dotted across the landscape are reconstructed Stone Age and Bronze Age graves, buildings from the Iron Age, Viking Age and medieval times, with grazing goats, sheep and horses in between.

Тамақ, сусын және түнгі өмір

Орхуста әлемнің әртүрлі мәдениеттерінен, әсіресе Жерорта теңізі мен Азия елдерінен, сондай-ақ халықаралық деликатестер, дәстүрлі даниялық тағамдар мен жаңа скандинавиялық тағамдар ұсынатын көптеген мейрамханалар мен дәмханалар бар. Ең көне мейрамханалардың бірі – 1924 жылы ашылған Rådhuscafeen («Қалалық кафе»), ол дәстүрлі даниялық тағамдарды ұсынады, ал 1906 жылдан бері жұмыс істейтін Peter Gift сыраның кең таңдауымен және smørrebrød пен басқа да даниялық тағамдармен танымал таверна. Орхуста жаңа скандинавиялық тағамдарды Kähler Villa Dining, Hærværk және Domestic мейрамханаларында тамашалауға болады, бірақ жергілікті өнімдерді көптеген жерлерде, әсіресе Фредериксбьергтегі аптасына екі рет өткізілетін азық-түлік базарларында табуға болады. Орхус және Орталық Дания аймағы 2017 жылы «Еуропаның гастрономия аймағы» деп таңдалды. Қала (және муниципалитет) гастрономия саласындағы білім алмасуды қолдау және жеңілдету мақсатында құрылған халықаралық коммерциялық емес Délice желісінің мүшесі. Халықаралық деликатестер ұсынатын жоғары деңгейдегі мейрамханаларға Frederikshøj, Substans, Gastromé, Det Glade Vanvid, Nordisk Spisehus, Restaurant Varna, Restaurant ET, Gäst, Brasserie Belli және Møf жатады. Орхустағы мейрамханалар 2015 жылдан бастап Мишлен инспекторлары Копенгагеннен тысқары аймақтарды алғаш рет зерттеген кезде провинциялық Данияда алғашқы Мишлен жұлдыздарын алды. Орталықта көше тағамдарының көптеген сатушыларын кездестіруге болады, олар көбінесе Pølsevogne (колбаса фургондары) деп аталатын тұрақты орындардағы шағын тіркемелерден сауда жасайды, олар дәстүрлі түрде даниялық хот-догтар, колбасалар және басқа да жылдам тағамдарды ұсынады. Суши, кебаб және карривурст сияқты басқа мәдени дәмдерден шабыттанған дүкендердің саны артып келеді. Қала орталығы, әсіресе өзен бойында және Латын кварталында кафелерге толы. Олардың кейбіреулері, мысалы Café Casablanca, Café Carlton, Café Cross және Gyngen сияқты кешкі мейрамханаларды да қамтиды. Aarhus Street Food және Aarhus Central Food Market – қала орталығында орналасқан екі жабық тағам алаңы, олар әртүрлі көше тағамдары, кафелер мен барлардан тұрады. Орхустың түнгі өмірі жанды және әртүрлі. Көбінесе іс-әрекет қала орталығында, жаяу жүргіншілерге арналған өзен жағасында, Фредериксгаде, Латын кварталында және Фредериксбьергтегі Ягергардсгадеде шоғырланған, бірақ қаланың басқа да аймақтарында да жағдай қозғалып жатыр. Түнгі өмірдің көрінісі арзан алкоголь мен үйлі атмосфераны ұсынатын кішкентай орындардан бастап шампан мен коктейль беретін сәнді түнгі клубтарға дейін, немесе барлары, би алаңдары мен демалыс бөлмелері бар шағын және үлкен музыкалық орындарға дейін әртүрлі мүмкіндіктерді ұсынады. Сусын ішіп, әлеуметтесуге болатын жақсы танымал орындардың кейбіреулері: порт маңындағы сәнді лаунж және түнгі клуб Kupé, су құбырлары мен марапатталған сыра таңдауын ұсынатын Ris Ras Filliongongong, көбінесе блюз және рок ойнайтын даниялық топтардың кең таңдауын ұсынатын Fatter Eskild, Nørregade-дегі Løve's шарап және кітап кафесі, тікелей музыкасы бар ағылшын стиліндегі Sherlock Holmes пабы және собордың қарсы жағында орналасқан Sct. Clemens сыра зауыты мен Hereford Beefstouw мейрамханасы. Кейбір түнгі өмір орындары гейлер мен лесбиянке арналған, соның ішінде Gbar (түнгі клуб) және Café Sappho. Århus Set (даниялық: Århus Sæt) – қаланың құрметіне аталған және екі сусыннан – Ceres Top сырасы мен Arnbitter шотынан тұратын, көбінесе бірге тапсырылатын сусын жиынтығы. Көптеген барлар мен пабтарда «бір жиынтық» деп тапсырыс беру жеткілікті. Aarhus Bryghus – жергілікті қолөнер сыра зауыты, оның өндірісі айтарлықтай. Сыра зауыты Вибидің оңтүстік ауданында орналасқан және олардың қолөнер сыраларының көптеген түрлері сол жерде, қаланың көптеген ірі дүкендерінде, сондай-ақ кейбір барлар мен мейрамханаларда қол жетімді. Олар экспортпен де айналысады.

Aarhus has a large variety of restaurants and eateries offering food from cultures all over the world, especially Mediterranean and Asian, but also international gourmet cuisine, traditional Danish food and New Nordic Cuisine. Among the oldest restaurants are Rådhuscafeen (lit. The City Hall Café), opened in 1924, serving a menu of traditional Danish meals, and Peter Gift from 1906, a tavern with a broad beer selection and a menu of smørrebrød and other Danish dishes. In Aarhus, New Nordic can be experienced at Kähler Villa Dining, Hærværk and Domestic, but local produce can be had at many places, especially at the twice weekly food markets in Frederiksbjerg. Aarhus and Central Denmark Region was selected as European Region of Gastronomy in 2017. The city (and municipality) is a member of the Délice Network, an international non profit organization nurturing and facilitating knowledge exchange in gastronomy. Appraised high end restaurants serving international gourmet cuisine include Frederikshøj, Substans, Gastromé, Det Glade Vanvid, Nordisk Spisehus, Restaurant Varna, Restaurant ET, Gäst, Brasserie Belli, Møf. Restaurants in Aarhus were the first in provincial Denmark to receive Michelin stars since 2015, when Michelin inspectors ventured outside Copenhagen for the first time. Vendors of street food are numerous throughout the centre, often selling from small trailers on permanent locations formally known as Pølsevogne (lit. sausage wagons), traditionally serving a Danish variety of hot dogs, sausages and other fast food. There are increasingly more outlets inspired by other cultural flavours such as sushi, kebab and currywurst. The city centre is packed with cafés, especially along the river and the Latin quarter. Some of them also include an evening restaurant, such as Café Casablanca, Café Carlton, Café Cross and Gyngen. Aarhus Street Food and Aarhus Central Food Market are two indoor food courts from 2016 in the city centre, comprising a variety of street food restaurants, cafés and bars. Aarhus has a robust and diverse nightlife. The action tends to concentrate in the inner city, with the pedestrianised riverside, Frederiksgade, the Latin Quarter, and Jægergårdsgade on Frederiksbjerg as the most active centres at night, but things are stirring elsewhere around the city too. The nightlife scene offers everything from small joints with cheap alcohol and a homely atmosphere to fashionable nightclubs serving champagne and cocktails or small and large music venues with bars, dance floors and lounges. A short selection of well established places where you can have a drink and socialise, include the fashionable lounge and night club Kupé at the harbourfront, the relaxed Ris Ras Filliongongong offering waterpipes and an award winning beer selection, Fatter Eskild with a broad selection of Danish bands playing mostly blues and rock, the wine and book café Løve's in Nørregade, Sherlock Holmes, a British style pub with live music, and the brew pub of Sct. Clemens, with A Hereford Beefstouw restaurant across the cathedral. A few nightlife spots are aimed at gays and lesbians specifically, including Gbar (nightclub) and Café Sappho. The Århus Set (Danish: Århus Sæt) is a set of drinks often ordered together, named for the city and consisting of two beverages, one Ceres Top beer and one shot Arnbitter, both originally from Aarhus. Ordering "a set" suffices in most bars and pubs. Aarhus Bryghus is a local craft brewery with a sizeable production. The brewery is located in the southern district of Viby and a large variety of their craft brews are available there, in most larger well assorted stores in the city, and in some bars and restaurants as well. They also export.

Жергілікті диалект

Орхус диалектісі, көбінесе Аархусск деп аталады (ағылшын тілінде Аархусиан), Орталық-Шығыс Ютландия диалект аймағындағы ютланд диалектісі, дәстүрлі түрде Орхуста және оның төңірегінде сөйленеді. Данияның көптеген жергілікті диалекттері сияқты, 20-шы ғасырда Аархусианның қолданылуы азайды. Бүгінде көптеген даниялықтар стандартты дания тілінің аймақтық ерекшеліктері бар бірнеше нұсқаларын қолданады. Дегенмен, Аархусиан егде жастағы адамдардың арасында және иммигранттар көп шоғырланған аймақтарда әлі де кең таралған. Аархусиан тіліндегі жиі қолданылатын, дәстүрлі және ерекше сөздерге мысалдар: træls («жалықтыратын»), noller («ақымақ» немесе «ессіз») және dælme (сөйтіп, «көңілім қалайды!»). Диалектің ерекшелігі – бір буынды сөздердің соңындағы «d» әрпі stød арқылы айтылады, ал көп буынды сөздердегі бірдей әріп «j» болып естіледі, мысалы, Оддер «Оййер» деп айтылады. Шығыс Ютландияның басқа диалекттері сияқты, ол стандартты дания тіліне ұқсас екі грамматикалық родқа ие, бірақ тек бір родқа ие Батыс Ютландия диалекттерінен өзгеше. 2009 жылы Орхус университеті диалектті ең жақсы бейнелейтін заманауи қоғам қайраткерлерінің тізімін жасады, оған Якоб Хаугаард, Томас Хельмиг, Стеффен Брандт, Стиг Тёфтинг, Флемминг Йоргенсен, Тина Диккоу және Камилла Мартин кірді. Халық мәдениетінде диалект Нильс Малмростың «Архус түні» фильмінде және 90-шы жылдардағы Джейкоб Хаугаард пен Финн Нёрбигаардтың комедиялық очерктерінде маңызды орын алады.

Білім

Орхус – Ютландия аймағындағы білім берудің басты орталығы болып табылады. Ол жартылай аралдың батыс және оңтүстік бөліктерінен, әсіресе үлкен аумақтан студенттерді тартады. Жастар мен студенттердің салыстырмалы түрде көп келуі мәдени шаралар үшін табиғи база құрайды. Даниядағы студенттердің ең көп шоғырланған жері – Орхус, азаматтардың 12% қысқа, орта және ұзақ мерзімді оқу курстарында білім алады. 25 жоғары оқу орнынан өзге, білім беруден бизнеске тәжірибе алмасуға көмектесетін бірнеше зерттеу платформалары құрылды. Қалада 52 000-нан астам студент оқиды. 2012 жылдан бастап Орхус университеті (AU) студенттер саны бойынша Даниядағы ең ірі университет атанды. Ол әлемдегі ең беделді және ықпалды рейтингтердің топ-100 университетіне кіреді. Университетте шамамен 41 500 бакалавр және магистр студенті, сондай-ақ 1 500 докторант білім алады. Aarhus Tech – Даниядағы ең ірі техникалық колледждердің бірі. Ол ағылшын тілінде бакалавриат бағдарламаларын, соның ішінде кәсіптік білім беру және оқыту (VET), үздіксіз кәсіптік оқыту (CVT) және адам ресурстарын дамытуды ұсынады. Бизнес академиясы Орхус – Даниядағы ең ірі бизнес академияларының бірі. Ол IT, бизнес және техникалық салаларда бакалавриат және кейбір академиялық дәрежелерді ұсынады. Академиялық деңгейдегі техникалық аспектілер Aarhus Tech, Орхус теңіз және техникалық инженерлік мектебі және Орхус ауыл шаруашылығы білім беру орталығымен бірлесіп жүзеге асырылады. Данияның Медиа және журналистика мектебі (DMJX) – 1946 жылдан бері журналистика курстарын ұсынатын ең көне және ең ірі колледж. 2014 жылғы мәліметтерге сәйкес, шамамен 1 700 студент білім алады. DMJX 1974 жылдан бері тәуелсіз институт болып табылады, бакалавриат деңгейінде зерттеулер мен оқыту жұмыстарын жүргізеді. 2004 жылы Орхус университетімен бірлесіп журналистика бойынша магистрлік бағдарлама ашылды. Бұл бағдарлама университет арқылы диплом беретін журналистика бойынша университеттік зерттеулер орталығы арқылы ұсынылады. Орхустағы Корольдік музыка академиясы (Det Jyske Musikkonservatorium) – 1927 жылы Дания Мәдениет министрлігінің қолдауымен құрылған консерватория. 2010 жылы ол 1930 жылы құрылған Аалборгтегі Корольдік музыка академиясымен бірікті. Ол Корольдік Ұлылығы мұрагер принц Фредериктың қолдауымен музыка оқыту, сондай-ақ жеке және кәсіби музыканттық шеберлік сияқты салаларда магистратура деңгейінде білім береді. VIA University College 2008 жылдың қаңтар айында құрылды және Орталық Дания аймағындағы барлық бакалавриат бағдарламаларын ұсынатын сегіз жаңа аймақтық ұйымның бірі болып табылады. Ол 50-ден астам жоғары білім беру бағдарламаларын ұсынады, олар даниялық немесе кейде ағылшын тілінде оқытылады, сондай-ақ кәсіптік білім беруге қатысады және әртүрлі ғылыми-зерттеу және даму жобаларына қатысады. Архитектура мектебі Орхус (Arkitektskolen Aarhus) 1965 жылы құрылды. Копенгагендегі Дания Корольдік көркемсурет академиясымен бірге Данияда сәулетшілерді даярлауға жауапты. Шамамен 900 студенті бар, ол бес негізгі бөлімде білім береді: сәулет және эстетика, қала және ландшафт, сәулеттік мұра, дизайн және сәулеттік дизайн.

Aarhus is the principal centre for education in the Jutland region. It draws students from a large area, especially from the western and southern parts of the peninsula. The relatively large influx of young people and students creates a natural base for cultural activities. Aarhus has the greatest concentration of students in Denmark, fully 12% of citizens attending short, medium or long courses of study. In addition to around 25 institutions of higher education, several research forums have evolved to assist in the transfer of expertise from education to business. The city is home to more than 52,000 students. Since 2012, Aarhus University (AU) has been the largest university in Denmark by number of students enrolled. It is ranked among the top 100 universities in the world by several of the most influential and respected rankings. The university has approximately 41,500 Bachelor and Master students enrolled as well as about 1,500 PhD students. Aarhus Tech is one of the largest technical colleges in Denmark, teaching undergraduate study programmes in English, including vocational education and training (VET), continuing vocational training (CVT), and human resource development. Business Academy Aarhus is among the largest business academies in Denmark and offers undergraduate and some academic degrees, in IT, business and technical fields. The academic level technical aspects are covered in a collaboration with Aarhus Tech, Aarhus School of Marine and Technical Engineering and Aarhus Educational Centre for Agriculture. The Danish School of Media and Journalism (DMJX) is the oldest and largest of the colleges, offering journalism courses since 1946, with approximately 1,700 students as of 2014. DMJX has been an independent institution since 1974, conducting research and teaching at undergraduate level, and in 2004, master's courses in journalism was established in a collaboration with Aarhus University. The latter is offered through the Centre for University studies in journalism, granting degrees through the university. The Royal Academy of Music in Aarhus (Det Jyske Musikkonservatorium) is a conservatoire, established under the auspices of the Danish Ministry of Culture in 1927. In 2010, it merged administratively with the Royal Academy of Music in Aalborg, which was founded in 1930. Under the patronage of His Royal Highness Crown Prince Frederik, it offers graduate level studies in areas such as music teaching, and solo and professional musicianship. VIA University College was established in January 2008 and is one of eight new regional organisations offering bachelor courses of all kinds, throughout the Central Denmark Region. It offers over 50 higher educations, taught in Danish or sometimes in English, with vocational education and it participates in various research and development projects. Aarhus School of Architecture (Arkitektskolen Aarhus) was founded in 1965. Along with the Royal Danish Academy of Fine Arts of Copenhagen, it is responsible for the education of architects in Denmark. With an enrolment of approximately 900 students, it teaches in five main departments: architecture and aesthetics, urban and landscape, architectonic heritage, design and architectural design.

Көлік

Орхуста екі айналма жол бар: 1-ші айналма, шамамен Орхус С орталық ауданын қоршап тұрады, және 2-ші айналма. Қала орталығынан алты ірі қалааралық тас жол шығады, олар жақын орналасқан Грена, Рандерс, Виборг, Силькеборг, Скандерборг және Оддер қалаларымен байланысады. Қаланың ішкі бөлігінде автокөлік қозғалысы қатаң реттеледі, үлкен бөліктері жаяу жүргіншілерге арналған, ал 2000-ші жылдары велосипедшілерге басымдық берілген жолдар жүйесі енгізілді, олар қала маңындағы аудандарға жалғасады. Орхустың негізгі теміржол станциясы – Орхус орталық станциясы, ол қала орталығында орналасқан. DSB Данияның барлық аймақтарына және Германиядағы Фленсбург пен Гамбургке қатынайтын бағыттармен қызмет көрсетеді. Aarhus Letbane – 2017 жылдың желтоқсанында ашылған жергілікті электрлі трамвай-пойыз жүйесі, орталық станция мен қала орталығын Скейбдегі Университет ауруханасымен байланыстырады, сондай-ақ 2018 жылдың соңында Грена мен Оддерге қатынайтын жергілікті теміржол қызметтерін алмастырды. Бұл Даниядағы алғашқы электрлі жеңіл рельсті жүйе және алдағы жылдары тағы да көп бағыттар ашу жоспарлануда. Жеңіл рельсті жүйеге билеттер жергілікті сары автобус желілерінде де қолжетімді. Қалалық автобус желілерінің көпшілігі қала орталығынан өтеді және Park Allé немесе Banegårdspladsen арқылы, немесе екеуінен де, орталық вокзалдың жанынан өтеді. Аймақтық және қалааралық автобустар Орхус автобус терминалында тоқтайды, ол орталық станциядан шығысқа қарай орналасқан. FlixBus Дания мен Еуропаның басқа қалаларына қатынайтын ұзақ қашықтыққа арналған автобустарды ұсынады. Даниялық Mols Linien компаниясына қарасты паромдар жолаушылар мен автокөліктерді Зеландиядағы Орхус пен Sjællands Odde арасында тасымалдайды. Парк құрамына әлемдегі ең ірі дизельді катамарандар – HSC KatExpress 1 және HSC KatExpress 2, сондай-ақ HSC Max Mols кіреді. Орхус әуежайы Орхустың солтүстік-шығысындағы Дюрсландта, Тирструп маңында орналасқан және Копенгаген мен халықаралық бағыттарға байланысты ұшақ қатынайды. Үлкен Билунд әуежайы Орхустың оңтүстік-батысында орналасқан. Қалаға жақын жаңа әуежай салу туралы көп жылдар бойы талқылаулар жүргізілді, бірақ әзірге ешқандай жоспар іске асырылмады. 2014 жылдың тамызында қалалық кеңес жаңа халықаралық әуежайдың мүмкіндігін анықтау үшін ресми түрде процесті бастады. Қазіргі уақытта шағын гидроұшақ Орхус порты мен Копенгаген порты арасында күніне төрт рейс орындайды. Орхуста тегін велосипед бөлісу жүйесі бар – Aarhus Bycykler (Аархус қалалық велосипедтері). Велосипедтер 1 сәуірден 30 қазанға дейін қаланың 57 стендінде қолжетімді, оларды супермаркеттегі кадилер сияқты босату терезесіне 20 DKK монетасын салып алуға болады. Велосипед қайтарылған кезде монета кездейсоқ стендтен алынады. Велосипедтерді көптеген дүкендерден де жалдауға болады.

Aarhus has two ring roads; Ring 1, roughly encircling the central district of Aarhus C, and the outlying Ring 2. Six major intercity motorways radiate from the city centre, connecting with nearby cities Grenå, Randers, Viborg, Silkeborg, Skanderborg and Odder. In the inner city, motorised traffic is highly regulated, larger parts are pedestrianised and in the 2000s, a system of roads prioritised for cyclists have been implemented, connecting to suburban areas. The main railway station in Aarhus is Aarhus Central Station located in the city centre. DSB has connections to destinations throughout Denmark and also services to Flensburg and Hamburg in Germany. Aarhus Letbane is a local electric tram train system that opened in December 2017, connecting the central station and the inner city with the University Hospital in Skejby and also replaced local railway services to Grenaa and Odder in late 2018. It is the first electric light rail system in Denmark and more routes are planned to open in coming years. Tickets for the light rail are also available in local yellow bus lines. Most city bus lines go through the inner city and pass through either Park Allé or Banegårdspladsen, or both, right at the central station. Regional and Inter city buses terminate at Aarhus Bus Terminal, just east of the central station. FlixBus provides long distance buses that travel to other cities in Denmark and Europe. Ferries administered by Danish ferry company Mols Linien transports passengers and motorvehicles between Aarhus and Sjællands Odde on Zealand. The ferries comprises HSC KatExpress 1 and HSC KatExpress 2, the world's largest diesel powered catamarans, and HSC Max Mols. Aarhus Airport is located on Djursland, north east of Aarhus near Tirstrup, and provides links to both Copenhagen and international destinations. The larger Billund Airport is situated south west of Aarhus. There has been much discussion about constructing a new airport closer to the city for many years, but so far no plans have been realised. In August 2014, the city council officially initiated a process to assert the viability of a new international airport. A small seaplane now operates four flights daily between Aarhus harbour and Copenhagen harbour. Aarhus has a free bike sharing system, Aarhus Bycykler (Aarhus City Bikes). The bicycles are available from 1 April to 30 October at 57 stands throughout the city and can be obtained by placing a DKK 20 coin in a release slot, like caddies in a supermarket. The coin can be retrieved when the bike is returned at a random stand. Bicycles can also be hired from many shops.

Денсаулық сақтау

Орхуста 2007 жылы Данияның денсаулық сақтау жүйесі реформаланған кезде аймақтарда ресми түрде құрылған алты «Супер аурухананың» бірі – Орхус университетінің ауруханасы орналасқан. Университет ауруханасы 2000 жылдары Скейби Сигехус, қалалық аурухана, округтік аурухана, Марселисборг ауруханасы және Рисков психиатриялық ауруханасы сияқты жергілікті ауруханалардың бірігуі нәтижесінде құрылды. Бүгінде бұл Даниядағы ең ірі аурухана болып табылады, онда шамамен 10 000 қызметкер және 1150 төсек-орын бар. 2008 жылдан бері ол Даниядағы үздік аурухана деп танылды. 2012 жылы «Жаңа университеттік аурухана» (Det Nye Universitetshospital (DNU)) деп аталатын жаңа, ірі аурухана ғимаратының құрылысы басталды, ол 2019 жылы аяқталды. Бұл аурухана барлық бұрынғы бөлімшелерді біріктіріп, орталықтандырды. Жаңа аурухана төрт клиникалық орталыққа, қызмет көрсету орталығына, әкімшілік бөлімге және он екі ғылыми-зерттеу орталығына бөлінген. Орхуста пластикалық хирургиядан бастап бедеулікпен емдеуге дейінгі түрлі салаларда мамандандырылған жеке ауруханалар да жұмыс істейді. 1984 жылы құрылған Ciconia Aarhus жеке ауруханасы – Даниядағы жетекші және алғашқы бала тудыру клиникасы. Ciconia жасалма ұрықтандыру арқылы 6000 баланың дүниеге келуіне көмектесті және бедеулік саласындағы зерттеулерді үздіксіз жүргізіп келеді. 2004 жылы құрылған Aagaard клиникасы – тағы бір жеке бедеулік және гинекологиялық клиника. 2004 жылдан бері ол 1550 баланың дүниеге келуіне ықпал еткен бедеулік емдерін жүзеге асырып келеді. Орхус муниципалитеті сондай-ақ тамақтану, дене шынықтыру, жыныстық денсаулық, темекі шегу және ішімдік ішу, қарттарға арналған шаралар, денсаулық сақтау курстары және өмір салты салаларында бірқатар мамандандырылған қызметтер ұсынады.

Медиа

Архуста пайда болған алғашқы күнделікті газет Århus Stiftstidende болды, ол 1794 жылы Aarhuus Stifts Adresse Contoirs Tidender ретінде құрылды, және оның көзқарасы умеренно консервативті болды. Бір кездері Данияның ең ірі газеттерінің бірі болған ол, бір уақытқа провинцияның жетекші газетіне айналды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Demokraten (1884–1974) және Jyllands Posten газеттерінен бәсекеге тап болды, екеуі де Архуста жарық көрді. 1998 жылы Randers Amtsavis газетімен бірікті, қазір Berlingske Media компаниясының бөлігі болып табылатын Midtjyske Medier компаниясы басқарады. Jyllands Posten күнделікті газеті 1871 жылы Архуста құрылды және көбінесе оңшыл редакциялық бағытты ұстанады. Жайлы жаңалықтарды жариялауға беделді газет ретінде танылған ол, әрқашан, әсіресе Ютландиядан келген жаңалықтарды қамтыды, бірақ 1960 жылдары ұлттық газет ретінде танылғаннан кейін бұл азайып қалды. Бүгінде ол Даниядағы ең көп сатылатын үш жайлы газеттің бірі, ал қалғандары – Berlingske және Politiken. Jyllands Posten, Архус және оның айналасындағы жаңалықтарға арналған бөлім – JP Aarhus-ты жариялайды, және 2010 жылдан 2016 жылға дейін тегін қалалық ақпараттық веб-сайтын ұйымдастырды. Копенгагендегі Politiken медиа компаниясы Дания мен Швецияның кейбір аймақтарында аптасына бір рет бірнеше тегін жергілікті газеттер шығарады. Архуста олар бес жергілікті газет шығарады: Aarhus Midt, Aarhus Nord, Aarhus Vest, Aarhus Syd және Aarhus Onsdag. Aarhus Onsdag (Архус сәрсенбісі) толығымен жарнама есебінен қаржыландырылады және қағаз және онлайн форматта қолжетімді. Ол 2017 жылдың маусым айында Århus Stiftstidende-ден сатып алынды, бірақ одан бұрын көп жылдар бойы жарық көрді. Danmarks Radio Архуста 200-ден астам қызметкері бар үлкен бөлімшеге ие. Ол DR Østjylland радио бағдарламасын жүргізеді, DR P4 бағдарламасына жергілікті үлесін қосады және жергілікті аймақтық теледидар бағдарламаларын шығарады. 1999 жылы TV 2 өзінің Ютландиядағы бас кеңсесін Рандерстен Солтүстік Архустағы Скейбиге көшірді. Станция аймақтық жаңалықтар мен ағымдағы оқиғалар туралы теле- және радиобағдарламаларды хабарлайды. 2012 жылдан бастап ол өзінің жеке телеарнасы – TV 2 Østjylland-ты іске қосты. Архустың 1984 жылдан бері хабар тарататын TVAarhus жергілікті телеарнасы бар. 2014 жылғы 1 шілдедегі келісімге сәйкес, TVAarhus-ты Архустағы 130 000 үй шаруашылығы көруге болады, бұл оны Даниядағы ең ірі кабельдік жергілікті телеарнаға айналдырады. 1700-ден астам студенті бар Данияның медиа және журналистика мектебі (Danmarks Medie og Journalisthøjskole) – елдегі ең үлкен және ең көне журналистика мектебі. Мектеп Орхус университетімен тығыз байланыста жұмыс істейді, онда 1946 жылы алғашқы журналистика курсы ашылды. 2004 жылы екі институт журналистиканы университеттерде зерттеу орталығын құрды, ол магистратура курстарын ұсынады.

The first daily newspaper to appear in Aarhus was Århus Stiftstidende, established in 1794 as Aarhuus Stifts Adresse Contoirs Tidender, with a moderately conservative approach. Once one of Denmark's largest, it was a leading provincial newspaper for a time, but after the Second World War it increasingly faced competition from Demokraten (1884–1974) and Jyllands Posten, both published in Aarhus. In 1998, it merged with Randers Amtsavis and is now run by Midtjyske Medier, part of Berlingske Media. The daily newspaper of Jyllands Posten was established in 1871 in Aarhus, and takes a generally right wing editorial approach. With a reputation as a serious news publication, the paper has always included news from Jutland in particular, but somewhat less so since its promotion as a national newspaper in the 1960s. Today it is one of the three bestselling serious newspapers in Denmark, the others being Berlingske and Politiken. Jyllands Posten publishes JP Aarhus, a section dedicated to news in and around Aarhus, and hosted a free cityguide website from 2010 to 2016. The Copenhagen based media company of Politiken, also publishes several free local papers once a week in parts of Denmark and Sweden. In Aarhus, they publish a total of five local newspapers; Aarhus Midt, Aarhus Nord, Aarhus Vest, Aarhus Syd and Aarhus Onsdag. Aarhus Onsdag (Aarhus Wednesday) is financed completely by advertisements and available in both paperform and online. It was bought from Århus Stiftstidende in June 2017, but has been published for many years previous. Danmarks Radio has a large department in Aarhus with over 200 employees. It runs the DR Østjylland radio programme, provides local contributions to DR P4, and produces local regional television programmes. In 1999, TV 2 moved its Jutland headquarters from Randers to Skejby in northern Aarhus. The station broadcasts regional news and current affairs television and radio programmes. Since 2012, it has run its own TV channel, TV 2 Østjylland. Aarhus has its own local TV channel TVAarhus, transmitting since 1984. After an agreement on 1 July 2014, TVAarhus can be watched by 130,000 households in Aarhus, making it the largest cable transmitted local TV channel in Denmark. With over 1,700 students, the Danish School of Media and Journalism (Danmarks Medie og Journalisthøjskole) is the country's largest and oldest school of journalism. The school works closely with Aarhus University, where the first journalism course was established in 1946. In 2004, the two institutions established the Centre for University Studies in Journalism, which offers master's courses.