Кіріспе

1990 жылы түсірілген Стивен Фрирстің фильмі

«Алаяктар» – 1990 жылы түсірілген американдық нео-нуар қылмыстық триллері. Фильмді Стивен Фрирс режиссерлік етті, продюсері – Мартин Скорсезе, ал басты рөлдерді Джон Кусак, Анжелика Хьюстон және Аннет Бенинг сомдады. Сценарийді Дональд Э. Вестлейк Джим Томпсонның 1963 жылы жарық көрген, осы аттас романы негізінде жазған. Фильм «Үздік фильм» номинациясы бойынша «Independent Spirit» сыйлығын жеңіп алды және «The National Board of Review of Motion Pictures» оны 1990 жылғы үздік 10 фильмнің бірі деп атады.

Сюжет

Лили Диллон - тәжірибелі алаяқ. Ол Бобо Юстус үшін жұмыс істейді, ол мафиялық букмекер, жарыстарда үлкен ақшалай ставкалар жасайды, бұл ұзақ ұтыстарды азайтуға мүмкіндік береді. Ол жарысқа бару үшін Ла-Холлаға бара жатқанда, Лос-Анджелестегі ұлы Ройді, сегіз жылдан бері көрмеген кішкентай уақытты алдап жүрген адамды, көруге тоқтады. Ол оны ауырсынудан және ішкі қан кетуден кейін табады. Оның құрбандарының бірі оны кішігірім арамдық жасап, ішінен жауынгерлік шабуылмен ұрып-соқты. Ақыры медициналық көмек келген кезде, Лилли дәрігерге қарсы шығып, егер ұлы қайтыс болса, оны өлтіремін деп қорқытады. Ауруханада Лили Ройдің қыз досы Майра Лэнгтримен кездеседі, ол оның ұлынан сәл үлкен. Лили ұлын "жетілдір" емес деп, арамшөпті тастауға шақырады. Ла-Холлаға кеш кеткендіктен, жеңімпаз 70:1 есебімен ақша төлейтін жарыстан қалады. Бұл қателігі үшін Бобо оның құрсағына ұрып, оны сүлгіге оралған апельсинмен ұрып, тұрақты зақым келтіретінін айтады, бірақ соңғы сәтте оның қолын сигараға күйдіреді. Майра да Рой мен Лилли сияқты алаяқ. Ол өзінің жыныстық әсерін зергерге пайдаланады, ол ол қолғап үшін қалағанын алады, ал үй иесі аренданың кешіктірілген төлемін талап еткенде, ол ақша төлеудің орнына оны төсекке түсіреді. Ауруханадан шыққан соң, Рой Майраны демалыс күндері Ла-Холлаға алып кетеді. Пойызда ол оның бір топ теңізшілерді сымбатты ойынмен алдап жатқанын көреді. Майра Ройге өзі де алаяқ екенін және ұзаққа созылған арамза үшін жаңа серіктес іздеп жүргенін айтады. Ол Коул Лэнгли есімді алаяқпен қарым-қатынасын және олардың қалай пайдаланғандығын сипаттады. Байлар бизнес алаяқтарда, соның ішінде ашкөз мұнай инвесторы Глостер Хеббинг, ФБР-дің жалған рейдінде аяқталды. Рой қысқа мерзімді келісімшарт бойынша жұмыс істеуге қарсылық білдіреді, өйткені ол оны алдап кетуден қорқады. Майра Лиллидің Ройге деген құдіретін көріп, оны Лиллиге деген құмар қызығушылықта айыптайды. Ашулы Рой оны ұрып, қарым-қатынасын бұзады. Өкінішке қарай, Майра Лиллидің бірнеше жыл бойы Бободан ұрлап, ақшаны оның машинасының багажына жасырып жатқанын біледі және ол бұл ақпаратты оған береді. Лили досы ескертіп, қашады. Майра оны қашықтағы қонақүйге ертіп барады, оны өлтіріп, ақшаны ұрлап алуды көздейді. Кейінірек Ройді Феникс полициясы шақырады, ол өзінің анасының мәйітін мотельдің бөлмесінен табады, оның бетін оқ жарақаттан қираған. Ол оларға Лили екенін айтса да, оның денесінде Лилиде бұрын байқаған сигара күйілуінің жоқтығын байқайды. Ол үйге оралғанда, Лилли оның ақшасын ұрлау үшін кіріп кеткенін біледі. Лили Майраны өзіне қарсы қорғаныс ретінде ұрып-соққанын айтады, ал Майра оны құшақтауға тырысқан. Ол Мираның денесін өзіне тиесілі, өзін-өзі өлтіргендей етіп көрсетті. Рой Лилиге ақшасын алуға рұқсат бермегенде, ол оған қатты жалбарынады, содан кейін оны азғыруға тырысады, тіпті ол оның ұлы емес деп мәлімдейді. Рой одан ренжіді де, оны қабылдамады. Лили ашуланып, Рой су ішкен кезде портфельді соғады, шыныны сындырып, мойнына сынықтарды жібереді, бұл оның қан кетуіне әкеледі. Ұлының мәйітімен жылап, Лили ақшаны жинап, түнге қарай жоғалады.

Өндіріс

Жоба Мартин Скорсеземен басталды, ол кейін Стивен Фрирсті режиссер ретінде шақырды, ал өзі продюсерлік жасады. Фриарс "Қауіпті байланыстар" фильмін түсіріп бітіргеннен кейін жаңа жоба іздеп жүргенде, Скорсезе оған ұсыныс жасады. Британдық режиссер Томпсонның "қатал және өте стильдік" жазуына қызығып, оны "палп-фантастика грек трагедиясымен кездескендей" деп сипаттады. (Старк есімі фильмде "Старк, Коу және серіктестер" деген жазуда пайда болады; Вестлейк фильмнің түсіндірме жолында Ричард Старк, Такер Коу және "басқа да серіктестер" аттарымен роман жазғанын айтады.) Джон Кусак 1985 жылы Джим Томпсонның романын оқып, оған қатты әсер еткендіктен, кітапты өзі фильмге бейімдегісі келді. Скорсезе мен Фриарс бейімдеуді жоспарлап жатқанын білгенде, Кусак жобада рөл алуға белсенді түрде тырысты. Кусак Рой Диллон кейіпкерін "көріп шығуға тамаша, бұрмаланған рөл" деп есептеді. Лили рөліне Фриарс алғашқыда Шерді қарастырған, бірақ "Ай шағылысы" фильмінің сәттілігінен кейін ол тым қымбатқа барып қалды. Сисси Спейсек те Лили Диллон рөлін оқыды. Фриарс 1989 жылы "Қылмыстар мен жаңсақтықтар" фильмін түсіріп жатқан Анжелика Хьюстонмен алғаш рет Лили рөлі туралы сөйлескен, бірақ сценарийді оқығаннан кейін ол күмәнданды. Оқиға мен кейіпкерге "құмар болғанмен", сценарийдегі Лилиді Бобо Юстус апельсинмен толтырылған қаппен қатты ұрып-соққан көрініс оның ашықтығымен оны алаңдатты. Бірнеше айдан кейін Фриарс Хьюстонға қайта хабарласып, оның әлі де қызығушылығы барын білгісі келді.

Қабылдау

The Grifters әлемдік премьерасы 1990 жылдың 14 қыркүйегінде Торонто фестивалінде, Элгин театрында өтті. Фильм қаңтарда кеңінен көрсетілуге дейін Нью-Йорк және Лос-Анджелесте Академия сыйлығына іліккен фильмдердің іріктеу көрсетілімінде қысқаша уақыт бойы көрсетілді. Фильм сыншылардан жағымды пікірлер алды. Rotten Tomatoes сайтында 45 рецензия негізінде 91% рейтингке ие. Сайттағы консенсус: "Салқынқанды және сенімді орындалған, The Grifters – өнерді алдауға батыл дайындығымен көзге түсетін әдемі алаяқтық фильм". Chicago Sun Times газетінің редакторы Роджер Эберт The Grifters фильміне 4 жұлдыз берді, актерлік шеберлікті және сценарийді жоғары бағалады, ол соңғы жылдардағы фильмдерге қарағанда фильм нуарының мәнін жақсырақ бейнелегенін айтты. Ол былай деп жазды: "Бұл эпизодтар емес, сюжеттен тұратын фильм. Бұл кейіпкерлерге оқиғалардың тізбегі емес, салдарының торы".

Кассалық жинақ

Фильм шектеулі көрсетілім кезеңінде сәтті болды.

Марапаттар

Сыйлық санаты Номинант(тар) Нәтиже Ref. Академия сыйлығы Үздік режиссер Стивен Фриарс Үздік актриса Анжелика Хьюстон Үздік қосалқы актриса Аннет Беннинг Басқа ортадан алынған материалға негізделген үздік сценарий Дональд Э. Вестлейк Artios сыйлығы Драма жанрындағы көркем фильмді кастингтегі үздік жетістік Джульет Тейлор Бостон кино сыншылары қоғамы сыйлығы Үздік актриса Анжелика Хьюстон Британдық академия кино сыйлығы Қосалқы рөлдегі үздік актриса Аннет Беннинг Чикаго кино сыншылары қауымдастығы сыйлығы Үздік актриса Анжелика Хьюстон Даллас–Форт-Уорт кино сыншылары қауымдастығы сыйлығы Үздік фильм Үздік режиссер Стивен Фриарс Үздік актриса Анжелика Хьюстон Үздік қосалқы актриса Аннет Беннинг Эдгар Аллан По сыйлығы Үздік фильм Дональд Э. Вестлейк Golden Globe сыйлығы Драма жанрындағы үздік фильмдегі үздік актриса Анжелика Хьюстон Independent Spirit сыйлығы Үздік фильм Үздік әйел актриса Анжелика Хьюстон Лондон кино сыншылары шеңбері сыйлығы Жыл жаңашылы Аннет Беннинг Лос-Анджелес кино сыншылары қауымдастығы сыйлығы Үздік актриса Анжелика Хьюстон National Board of Review сыйлығы Топ-10 фильм 10-орын National Society of Film Critics сыйлығы Үздік фильм 2-орын Үздік режиссер Стивен Фриарс 2-орын Үздік актриса Анжелика Хьюстон Үздік қосалқы актриса Аннет Беннинг Үздік сценарий Дональд Э. Вестлейк 3-орын New York Film Critics Circle сыйлығы Үздік фильм Үздік актриса Анжелика Хьюстон Writers Guild of America сыйлығы Басқа ортадан алынған материалға негізделген үздік сценарий Дональд Э. Вестлейк