Кіріспе
Алан Паркер режиссерлік еткен 1978 жылғы түрме драмалық фильмі – «Түн экспресі». Бұл фильм 1977 жылы Билли Хейздің сол аттас естеліктерінен Оливер Стоун бейімдеген. Фильмде Хейс (Брэд Дэвис ойнады), елден гашиш шығаруға тырысқан жас американдық студенттің түрік түрмесіне түсуі туралы айтылады. Фильмнің атауы – оның қашу әрекетіне байланысты түрме жаргоны. Актерлік құрамында сонымен қатар Айрин Миракл, Джон Херт, Бо Хопкинс, Пол Л. Смит және Рэнди Куэйд бар. «Түн экспресі» шыққаннан кейін сыншылардан жағымды пікірлер алды. Көптеген адамдар Дэвистің актерлік шеберлігін, актерлік құрамды, сценарийді, режиссураны және Джорджио Мородердің музыкалық сазын жоғары бағалады. Хейс және басқалар фильмді түрік түрмелерін зорлық-зомбылық пен жамандыққа толы орын ретінде көрсеткені үшін, сондай-ақ бастапқы материалдан тым көп ауытқуы үшін сынады. 1979 жылы өткен 51-ші «Оскар» сыйлықтарында фильм «Ең жақсы фильм» және Паркер үшін «Ең жақсы режиссер» номинацияларына ие болды, ал Стоун «Ең жақсы бейімделген сценарий», Мородер «Ең жақсы түпнұсқа саз» сыйлықтарын жеңіп алды. Сонымен қатар фильм алты «Алтын глобус» сыйлығын, оның ішінде «Драма жанрындағы ең жақсы фильм» және «Ең жақсы режиссер», «Ең жақсы монтаж» және «Екінші жолдағы ең жақсы актер» (Херт үшін) сыйлықтарын жеңіп алды.
the 1924 film
Midnight Express is a 1978 prison drama film directed by Alan Parker and adapted by Oliver Stone from Billy Hayes's 1977 memoir of the same name. The film centers on Hayes (played by Brad Davis), a young American student, who is sent to a Turkish prison for trying to smuggle hashish out of the country. The film's title is prison slang for his escape attempt. The cast also features Irene Miracle, John Hurt, Bo Hopkins, Paul L. Smith and Randy Quaid. Upon release, Midnight Express received generally positive reviews from critics. Many praised Davis's performance as well as the cast, the writing, the direction, and the musical score by Giorgio Moroder. Hayes and others criticized the film for portraying the Turkish prison men as violent and villainous and for deviating too much from the source material. The film was nominated for Best Picture and Best Director for Parker at the 51st Academy Awards in 1979, and won Best Adapted Screenplay for Stone and Best Original Score for Moroder. It also won six Golden Globes, including Best Motion Picture – Drama and BAFTA Awards for Best Direction, Best Editing and Best Actor in a Supporting Role (for Hurt).
Сюжет
1970 жылы 6 қазанда Түркияның Стамбул қаласында демалып жүрген американдық колледж студенті Билли Хейс кеудесіне гашиш кірпіштерін байлайды. Ол және оның әйел досы Сьюзан АҚШ-қа ұшақпен оралуға дайындалып жатқанда, Биллиді есірткі іздеуге дайын сарбаздар (терроризм қаупінен сақтанған) тексеріп алады. Биллиді полиция тұтқындап, жалаңаш күйінде тексеріп қарастырады. Білли өзінің қалың тексастық акценті үшін «Текс» деп атаған белгісіз американдық келіп, Биллиді полиция бөліміне алып барып, оған аударма жасайды. Билли гашишті такси жүргізушісінен сатып алғанын айтады. Ол полицияға жүргізушіні табуға көмектесуді ұсынады, өзі босатылатынына үміттенеді. Жақын маңдағы базарда Билли жүргізушіні полицияға көрсетеді, олар оны тұтқындайды, бірақ Биллиді босатуға ниеттенбейді. Ол қашуға тырысады, бірақ Текс оны қарумен ұстап қайтадан тұтқындайды. Сұлтанәхмет түрмесіндегі алғашқы түні суық болғандықтан Билли камерасынан шығып, жамылғы ұрлап алады. Кейіннен оны камерасынан алып, бас күзетші Хамиду ұрлық жасағаны үшін аяусыз сабап жазалайды. Бірнеше күннен кейін Билли Оңтүстікке қарайғы түрмеде Джиммимен (мешіттен екі шам ұрлаған американдық), Макспен (ағылшын героинге тәуелді) және Эрихпен (швед есірткі контрабандашысы) бірге оянады. Джимми Биллиге түрме шетелдіктер үшін қауіпті екенін ескертеді және ешкімге сенбеуге кеңес береді, тіпті кішкентай балаларға да. Билли өзінің жағдайын талқылау үшін әкесімен, АҚШ өкілімен және түрік адвокатымен кездеседі. Биллидің сотында прокурор оған есірткі контрабандасы бойынша айып тағады. Бас судья Биллиге жанашырлықпен қарап, есірткі иелігі үшін төрт жылдық жаза береді. Билли мен оның әкесі қатты күйзеледі, бірақ олардың түрік адвокаты бұл жақсы нәтиже дейді, себебі прокурор оны өмір бойына түрмеге қамауға алғысы келген. Джимми Биллидің түрмеден қашуға қатысуын қалайды. Бірақ Билли жақын арада босатылатынын күтіп, қашуға қатысудан бас тартады. Джимми жалғыз қашуға тырысып, ұсталып, аяусыз сабалады. Бостандыққа шығуына 53 күн қалғанда Билли Анкарадағы Түркияның Жоғарғы соты прокурордың апелляциясын қабылдап, оның үкімін жоққа шығарғанын біледі. Бастапқыда Биллиді контрабандашы ретінде айыптауды қалаған прокурор, енді оның тілегі орындалады. Билли 30 жылға сотталады. Үмітсіздікке ұшыраған Билли Джимми мен Макспен бірге түрме төменгі қабаттарындағы катакомбалар арқылы қашуға тырысады. Бірақ олар көптеген соқпаққа тап болып, қашудан бас тартады. Әсіресе, Рифки атты тұтқын, әрқашан түрлі қызметтер көрсету үшін ақпарат беруші ретінде жұмыс істейді, күзетшілерге қашу әрекеті туралы хабарлайды. Хамиду Джимминиң алғашқы қашу әрекетіне қатысқандығына күдіктенеді. Джиммини жазалау үшін қайтадан алып кетеді және оны ешқашан көрмейді. Биллидің түрмедегі жағдайы нашарлайды және қатыгездікке толы болады: физикалық және психикалық азаптаулар бірінен кейін бірі келеді, Билли психикалық күйзеліске ұшырайды. Ол Рифкиді аяусыз сабап, өлтіреді. Оны түрменің психикалық аурулар бөліміне жібереді, онда ол басқа да бұзылған тұтқындар арасында адасқан күйде серуендейді. Макс та сол жерге жіберіледі. Ол күзетшілерден белгісіз қылмыс үшін қашып бара жатқанда көрінеді және Хамиду оны ұстап алып, ауыр жарақаттандырады. 1975 жылы Биллидің әйел досы Сьюзан оны келіп көреді. Биллидің жағдайына қатты қайғырып, оған қашып кетуі керек немесе өлуі керек екенін айтады. Ол Биллиге қашып кетуіне көмектесу үшін ақша жасырылған кескін кітап қалдырады. Оның бұл сапары Биллидің санасын қайтаруға көмектеседі. Билли өлі жатқан Макспен қоштасып, оған тірі қалуын айтады және оны қайтаруге уәде береді. Макс оянып, сәл есін жинайды. Билли Хамидуға түрме ауруханасына апару үшін пара беруге тырысады, бірақ Хамиду оны бөлмеге кіргізіп, зорлауға тырысады. Билли ашуға буырады. Олар күресіп, Хамиду қабырғаға итеріліп, басы пальто ілгішіне ілініп, өледі. Билли күзетшінің киімін киіп, түрік тіліндегі білімімен алдап, түрменің есігінен шығып, бостандыққа қашады. Эпилогта 1975 жылдың қазан айында Билли Грекия шекарасын өтіп, үш аптадан кейін үйге келгені көрсетіледі.
Өндіріс
Бұл фильмде оқиғалардың көп бөлігі Түркияда болғанымен, түсірілімнің басым бөлігі Мальтадағы Валетта қаласындағы Форт Сент-Эльмода өтті, себебі Стамбулда түсіруге рұқсат берілмеді. Фильмнің титрлерінде фильмтің толығымен Мальтада түсірілгені көрсетілген. Дегенмен, Стамбулдың фондық кадрларын түсіру үшін шағын топ темекі жарнамасын түсіріп жүргендей көрініс жасады. Фильм туралы теледокументалды фильм, «Мен саумын, тірімін және бостанмын» (басқа атауы: «Түн экспресін жасау») 1977 жылдың 1 қаңтарында шықты. Ол жеті минуттық, актерлер мен түсіру тобының өндіріс барысындағы жұмысы және бастапқыдан аяғына дейінгі еңбектері туралы әңгімелейді. Сондай-ақ, фильмнің түсірілім кезеңдерінен алынған кадрлар мен Хейстің түрме жиынтығына алғашқы сапары да көрсетілген.
Шығару
Фильм 1978 жылы Канн кинофестивалінде көрсетілді. Ол 1978 жылғы 10 тамызда Лондондағы Одеон Хеймаркетте көрсетілімге түсті, алтыншы күні 3 472 долларлық табыс әкелді, бұл Ұлыбританиядағы Columbia Pictures рекордты көрсеткіші. 1978 жылғы 6 қазанда Нью-Йоркте көрсетілгеннен кейін, 27 қазанда бүкіл АҚШ бойынша көрсетілімге шықты.
Үй медиасы
Фильм алғаш рет 1979 жылы Columbia Pictures Home Entertainment компаниясы арқылы VHS және Betamax форматтарында шықты. 1998 жылы ол DVD форматында тұңғыш рет көрсетілді. Фильмнің 30 жылдығына орай арнайы DVD 2008 жылы, ал Blu-ray дискісі 2009 жылы жарық көрді.
Қабылдау
Фильмді шолу агрегаторы Rotten Tomatoes деректері бойынша, сыншылардың 90%-ы фильмге оң баға берді, бұл 29 шолуға негізделген, орташа бағасы 7.6/10. Сайттың сыншыларының консенсусы былай деді: "Шикі және тынымсыз, Midnight Express түрмедегі жағдайды шынайы бейнелеу арқылы қозғалтады, қиындықтарға төзудің қарапайым әрекетінен туындаған қайғыны шығарады". Metacritic-те фильмнің салмақты орташа есебі 100 балдық шкала бойынша 59 балды құрайды, бұл 11 сыншының бағасына негізделген, "аралас немесе орташа пікірлер" дегенді білдіреді. Роджер Эберт Midnight Express фильміне төрт жұлдыздың үшеуін берді, шолуында: "Фильм шынайы қорқыныш тудырады, бірақ менің жалғыз қарсылығым – ол Білли Хейзге көңіл жағуға тым құлшынып тұр" делінген. Джин Сискел фильмге төрт жұлдыздың екі жарым жұлдызын берді және оны "қуатты фильм, бірақ театрдан одан да күштірек әсер алуды күттік. Сондықтан мен кітапты оқыдым, мен экранда көре алмаған оқиғаны осы кітаптан таптым" деді. Ол сондай-ақ Брэд Дэвистің "басты рөлге лайық емес екенін, өзін сенімсіз ұстайтынын және фильм сияқты, артық ойнайтынын" айтты. Variety журналының Артур Д. Мерфи "Фильмді қабылдау үшін бірнеше нәрсені ұмыту керек", атап айтқанда, Хейз есірткі таратқандығын жазды. Дегенмен, ол Дэвистің "күшті актерлік көрсеткенін" және "Алан Паркердің режиссерлік жұмысы мен басқа да еңбектері де, өтірік және екіжүзділікке көз жұмсасаңыз, таңғажайып" екенін атап өтті. Los Angeles Times газетінің Чарльз Шамплин фильмге оң баға берді, "Фильмде ерекше зарлы, шөлді шынайылық пен орасан зор күш бар. Бұл мықты және кешірімсіз материал, оны көркемдігі және Хейздің, кем дегенде, құтылып, оқиғаны айту үшін тірі қалғаны туралы түсінікпен жеңілдетуге болады" деп жазды. The Washington Post газетінің Гари Арнольд фильмді "әдемі сенсациялық" және "көрерменді таң қалдыратын жалғандықтармен толтырылған" деп сипаттап, басты кейіпкер туралы "оның басынан аяғына дейін бейкүндеу балаға көңіл жағуға ешқандай себеп жоқ" деп жазды.
Түрікфобия туралы айыптар
"Миднайт экспресс" түрік халқын жағымсыз бейнелегені үшін де сынға ұшырады. Мэри Ли Сетл 1991 жылы жазған "Түріктердің ой-толғаулары: бір орынның өмірбаяны" атты кітабында былай деп жазды: "Мен «Арабияның Лоренсі» және «Миднайт экспресс» фильмдерінде көрген түріктер, мен өмірімдегі ең бақытты үш жылды бірге өткізген адамдармен салыстырғанда, әжуалық карикатуралар сияқты болды". Паулин Каэл «Нью-Йоркер» журналында фильм туралы жазған рецензиясында былай деді: "Бұл оқиға кез келген елде орын алуы мүмкін еді, бірақ егер Билли Хейс осыдан ең көп коммерциялық пайда табу үшін тұтқындалуды жоспарлаған болса, онда түрік түрмесінің артықшылықтарын қайдан алуға болатын еді? Түріктерді қорғауға кім келіседі? (Олардың саны тіпті «Колумбия Пикчерс» компаниясын оларды қалай көрсету туралы ойлануға мәжбүр етпейді.)" World Film Directors журналының бір рецензенты былай деп жазды: "Миднайт экспресс – «ұлттық жеккөрушілік фильм ретінде есімде қалған ең зорлық фильм», «көзқарасты тарылтатын мәдени форма, көрермендердің ең жаман қорқыныштарын, наразылықтарын және ашуын бекітеді». Нью-Йорктік Дэвид Денби «Миднайт экспресс» фильмін «тек түрікке қарсы, тұтқындардың құқықтарын қорғауға немесе түрме жағдайларына наразылық білдіруге арналмаған фильм» деп сынға алды. Денби сондай-ақ фильмдегі барлық түріктер – күзетшілер немесе тұтқындар – «сәтсіздер» және «шошқалар» ретінде бейнеленгенін, ал «барлық түріктер ешбір жағдайда төмендеп, ақымақ адамдар ретінде көрсетілгенін» айтты. Норман Стоун оны «тамаша, бірақ өте жаңылыстыратын фильм» деп сипаттады.
Кассалық жинақ
Фильм 2,3 миллион долларға түсіріліп, бүкіл әлем бойынша 35 миллион доллардан астам жинады. 1978 жылы Түркия үкіметі фильмнің Израильде көрсетілуін тоқтатуға әрекеттенді, бірақ сәтті болмады.