Кіріспе

Тез ерте гендер (IEG) – жасушалық стимулдардың кең спектріне жауап ретінде уақытша және жылдам белсендірілетін гендер. Олар жаңа ақуыздар синтезделгенге дейін, стимулға жауап берудің алғашқы кезеңінде транскрипция деңгейінде белсендірілетін тұрақты жауап механизмін көрсетеді. IEG гендері "кейінгі жауап" гендерінен ерекшеленеді, олар ерте жауап гендерінің өнімдері синтезделгеннен кейін ғана белсендірілуі мүмкін. Сондықтан IEG гендері "геномдық жауапқа қақпа" деп аталады. Бұл термин хост-жасушаның вирустық инфекциясына ұшырағаннан кейін синтезделген вирустық реттеуші ақуыздарды немесе сыртқы сигналдармен тыныш жасушаның стимуляциясынан кейін дереу түзілетін жасушалық ақуыздарды сипаттау үшін қолданылады. "Геномдық жауапқа қақпа" ретінде көптеген IEG өнімдері табиғи транскрипция факторлары немесе басқа ДНК байланысатын ақуыздар болып табылады. Дегенмен, IEG өнімдерінің басқа маңызды топтарына секрецияланатын ақуыздар, цитоскелет ақуыздар және рецептор суббірліктері кіреді. Нейрондық IEG гендері есте сақтау және психикалық аурулардың дамуы контекстінде мидың белсенділігін бақылау үшін негізгі маркер ретінде қолданылады. IEG гендері адам цитомегаловирусын емдеуде терапиялық мақсат ретінде де қызығушылық тудырады.

Түрлері

Ең ерте анықталған және ең жақсы сипатталған IEG-ге ретровирустық онкогендерге гомологты деп табылған c fos, c myc және c jun гендері жатады. Сондықтан IEG-тер жасуша өсуі мен дифференциациялану сигналдарын ерте реттеушілер ретінде жақсы белгілі. Дегенмен, басқа да зерттеулер IEG-тің көптеген басқа жасушалық процестерде де атқаратын рөлін көрсетеді. Arc/Arg3.1, Zif268 және Homer – нейрондардағы синапстық күшті реттейтін IEG-лер.

Реттеу

IEG экспрессиясы жасушаның ішкі және сыртқы сигналдарына жауап ретінде пайда болады, жаңа транскрипция факторларын синтездеу қажеттілігі болмай, тез жүзеге асады. IEG-тің генетикалық тізбектері көбінесе ұзындығы бойынша қысқа (~19кб) болады және транскрипцияны бастау кезінде артықшылықты ұсынатын, белгілі бір транскрипция факторларын байланыстыру орындарының жоғары концентрациясын көрсетеді. IEG mRNA-ның ақуыздарға аударылуы ақуыз синтезін тежеушілерге қарамастан жүреді, бұл ақуыз өндірісі процесін тоқтатады. IEG-тің жылдам экспрессиясы оның промоторлық тізбегінің гистон ацетилациясы арқылы қолжетімділігімен де байланысты, бұл экспрессияға дейін де, кейін де сақталады. IEG-ті белсендіруге әкелетін көптеген сигналдық жолдар бар, олардың көпшілігі (MAPK/ERK, PI3K және т.б.) қатерлі ісіктер контекстінде зерттеледі. Мидағы дереу ерте гендер синаптикалық функцияларды өзгерту сияқты әртүрлі функциялармен байланысты, мысалы, уақытша және жылдам белсендірілетін өсу факторлары арқылы немесе жасушалық ақуыздардың экспрессиясы арқылы. Осы өзгерістердің жадтың мида қалай сақталуының механизмі болып табылады деп есептеледі, бұл жад іздері немесе энграмдар тұжырымдамасында көрсетілген. Нейропсихиатриялық аурулар контекстінде, қорқынышпен байланысты естеліктердің қалыптасуына қатысты кейбір IEG-тің жоғары реттелуі шизофрения, паникалық бұзылыс, посттравматикалық стресс бұзылысы сияқты әртүрлі аурулардың дамуына әкелуі мүмкін.

Есте сақтау

ЗNF268 және Arc сияқты кейбір IEG-лер оқу және есте сақтау қабілетіне, сондай-ақ ұзақ мерзімді потенциацияға қатысты. Нейрондық стимуляцияның кең ауқымы, сезімдік және мінез-құлықтық факторлардан бастап, дәрілік препараттардың салдарынан туындаған конвульсияларға дейін IEG экспрессиясын тудыруы мүмкін. Жалпы алғанда, гендердің экспрессиясы гендердің ДНҚ промотор аймақтарында 5-метилцитозиннің болуы арқылы эпигенетикалық тұрғыдан басылуы мүмкін. Алайда, есте сақтауды консолидациялаумен байланысты IEG-лерде 5-метилцитозиннің деметилденуі қалыпты цитозин негізін құрастырып, ген экспрессиясын жылдамдатады. Деметилдену GADD45G ақуызына қатысқан ДНҚ жөндеу процесі арқылы жүзеге асады. Осылайша, IEG-лер психикалық аурулар контекстінде нейрондық белсенділікті бағалаудағы маңызды маркерлер болып табылады, олардың экспрессия үлгісі генетикалық және қоршаған орта факторларымен қалыптасады. Вирустық инфекцияға қарсы дәстүрлі емдеу, мысалы, Ганцикловир, вирустың репликациялық циклінің бастапқы кезеңдерін бақылау үшін нуклеозидтік аналогтарды қолданады, бірақ бұл тәсілдердің резистенттілікке ұшырау мүмкіндігі бар. IE1 және IE2 мақсаттарын анықтау HCMV патогенезін реттеуде және вирусты жасырын күйде ұстауда маңызды деп есептеледі. IE1 және IE2 вирустық ақуыздары вирустың жасырындығын ерте және кеш гендердің экспрессиясын бақылау арқылы реттейді. IE гендерінің экспрессиясын антисенс олигонуклеотидтер, РНК интерференциясы және гендік мақсатты рибосомалар арқылы өшіру терапиялық қолдану үшін зерттелді. Балама ретінде, CRISPR технологиясының дамуы IE транскрипциясына жауапты HCMV гендерін жоюға мүмкіндік беретін ДНҚ-ны дәл өңдеуге мүмкіндік береді. ДНҚ-ны нысанаға алу, вирустық мРНК жоқ немесе төмен концентрацияда болатын жасырын инфекцияларда тиімдірек. Сонымен қатар, IE экспрессиясына қатысатын эпигенетикалық факторлар мен сигналдық жолдарды бақылайтын шағын молекулалық химиялық ингибиторлар зерттелді.