Кіріспе

Мидағы нейрондық жасушалар денелерінің аймақтары

Сұр зат, немесе американдық ағылшын тілінде ми заты – орталық жүйке жүйесінің маңызды құрамдас бөлігі, оған нейрондық жасушалар денелері, нейропиль (дендриттер және миелинсіз аксондар), глиальды жасушалар (астроциттер және олигодендроциттер), синапстар және капиллярлар кіреді. Сұр зат ақ заттан көптеген жасуша денелерінің болуымен және салыстырмалы түрде аз миелинді аксондармен ерекшеленеді, ал ақ затта жасуша денелері аз болады және негізінен ұзақ аралыққа миелинді аксондардан тұрады. Түс айырмашылығының себебі – миелиннің ақ түсі. Тірі тканьде сұр зат шындығында өте ақырғы сұр түсті, сары немесе қызғылт реңдермен, олар капиллярлық қан тамырларынан және нейрондық жасушалар денелерінен пайда болады.

Құрылымы

Сұр зат – миелинсіз нейрондар және орталық жүйке жүйесінің басқа жасушалары. Ол мида, ми діңі мен мишақта және омыртқа миының бойымен кездеседі. Сұр зат мидың жарты шарларының (ми қабығының) және мишақтың (мишақ қабығының) бетінде, сондай-ақ мидың тереңдігінде (таламус, гипоталамус, субталамус, базальді ганглиялар – путамен, глобус паллидус және nucleus accumbens, сондай-ақ септаль ядролар), мишақта (теңіз ми ядролары – дентат ядролары, глобус ядросы, эмболиформды ядро және фастигиалдық ядро) және ми түбірінде (substantia nigra, қызыл ядро, оливарий ядролары және бас сүйек жүйкелерінің ядролары) орналасқан. Омыртқа миындағы сұр зат – сұр бағана деп аталады, ол үш сұр бағанаға бөлініп, "H" әрпіндей пішінде таралады. Алға қараған бағанасы – алдыңғы сұр бағана, артқа қараған бағанасы – артқы сұр бағана, ал оларды байланыстыратын бағанасы – бүйірлік сұр бағана. Сол және оң жақтардағы сұр зат сұр комиссурамен байланысқан. Омыртқа миындағы сұр зат интернейрондардан, сондай-ақ проекциялық нейрондардың жасуша денелерінен тұрады. Сұр зат балалық шақ пен жасөспірім кезеңінде дамиды және өседі. Жақында жүргізілген нейросуреттеу зерттеулері 8 жасқа келген кезде сұр заттың көлемі азая бастайтынын көрсетті. Дегенмен, бала ересекке жеткенде сұр заттың тығыздығы артады.

Клиникалық маңызы

Алкогольді көп ішу сұр зат көлемінің айтарлықтай төмендеуімен байланысты. Қысқа мерзімді марихуана қолдану (30 күн) ақ немесе сұр заттың өзгеруімен байланысты емес. Дегенмен, бірнеше көлденең зерттеулер ұзақ мерзімді, қайталама марихуана қолданудың гиппокамп, миндаль безі, медиальді уақытша қабық және префронтальді қабықтағы сұр зат көлемінің кішіреюімен, ал мишықтағы сұр зат көлемінің ұлғаюымен байланысты екенін көрсеткен. Ұзақ мерзімді марихуана қолдану жасқа байланысты ақ заттың тұтастығындағы өзгерістермен де байланысты, жасөспірімдік және ерте ересек жаста марихуананы көп қолдану ең көп өзгерістерге алып келеді. Медитация сұр заттың құрылымын өзгерте алады. Әрекетке толы бейне ойындарды үнемі ойнау гиппокамптағы сұр заттың азаюына, ал 3D платформалық ойындар гиппокамптағы сұр заттың көбеюіне ықпал етеді. Теңдей IQ көрсеткішіне ие әйелдер мен еркектердің ақыл-оймен байланысты ми қабығының аймақтарындағы сұр және ақ зат арақатынасы әртүрлі. Жүктілік ми құрылымында маңызды өзгерістерге әкеледі, негізінен әлеуметтік таным функциясын атқаратын аймақтардағы сұр зат көлемінің төмендеуіне. Сұр заттың азаюы жүктіліктен кейін кем дегенде 2 жылға дейін сақталады. Мидың өзгеру профилі жасөспірімдік кезеңдегідей, гормоналды тұрғыдан ұқсас өмірлік кезеңмен салыстыруға болады.

Этимология

Латын тіліндегі ресми номенклатураның қазіргі басылымында, Terminologia Anatomica, substantia grisea ағылшын тіліндегі «сұр зат» үшін қолданылады. Дегенмен, «grisea» сөзі «сұр» деген мағынада классикалық латын тілінде кездеспейді. «Grisea» атауы француз тіліндегі «gris» сөзінен туындаған, ал «substantia cinerea» сөзі де қолданылып келеді. Классикалық латын тілінде кездесетін «cana» сөзі «сұр» мағынасын білдіруі мүмкін. Ал классикалық латын тіліндегі «cinerea» сөзі «күл түсті» дегенді білдіреді.