Кіріспе
Француз педагогы және Брайль жүйесінің ойлап тапқышы Луи Брайль (/b//r//eɪ//l/ brayl; lwi bʁɑj; 4 қаңтар 1809 – 6 қаңтар 1852) – француз педагогы және оның есімімен аталған, көзі нашар адамдарға арналған оқу және жазу жүйесі – Брайльді ойлап тапқан адам. Оның жүйесі бүкіл әлемде қолданылады және қазірге дейін дерлік өзгеріссіз сақталып келеді. Брайль үш жасында әкесінің шеге жасау шеберханасында тігіш инемен ойнап жатқанда бір көзінен жарақат алды, соның салдарынан соқыр болды. Жұқпалы ауру екі көзіне де тарап, толық соқырлыққа әкелді. Сол кезде соқырларға көп көмек болмағандықтан, ол білімін дамытып, Францияның соқыр жастардың Корольдік институтына стипендия алды. Онда оқып жүргенде, соқыр адамдарға жылдам және тиімді оқуға және жазуға мүмкіндік беретін тактильді код жүйесін жасауды бастады. Чарльз Барбьердің ойлап тапқан жүйесінен шабыттанған Брайльдің жаңа әдісі ықшамдау болды және музыканы қоса алғанда, түрлі мақсаттарда қолдануға қолайлы болды. Ол 1824 жылы, он бес жасында алғаш рет өзінің жұмысын әріптестеріне таныстырды. Ересек болғаннан кейін Брайль институтта профессор болып жұмыс істеді және музыкант ретінде де танылды, бірақ өмірінің көп бөлігін жүйесін жетілдіруге және кеңейтуге арнады. Оның өлімінен кейін көп жылдар бойы көптеген педагогтар оны қолданбады, бірақ кейінгі ұрпақтар Брайльді революциялық өнертабыс деп мойындады және оны әлемдік тілдерде қолдануға бейімдеді.
Louis Braille (/b//r//eɪ//l/ brayl; lwi bʁɑj; 4 January 1809 – 6 January 1852) was a French educator and the inventor of a reading and writing system named after him, braille, intended for use by visually impaired people. His system is used worldwide and remains virtually unchanged to this day. Braille was blinded at the age of three in one eye as a result of an accident with a stitching awl in his father's harness making shop. Consequently, an infection set in and spread to both eyes, resulting in total blindness. At that time, there were not many resources in place for the blind, but he nevertheless excelled in his education and received a scholarship to France's Royal Institute for Blind Youth. While still a student there, he began developing a system of tactile code that could allow blind people to read and write quickly and efficiently. Inspired by a system invented by Charles Barbier, Braille's new method was more compact and lent itself to a range of uses, including music. He presented his work to his peers for the first time in 1824, when he was fifteen years old. In adulthood, Braille served as a professor at the Institute and had an avocation as a musician, but he largely spent the remainder of his life refining and extending his system. It went unused by most educators for many years after his death, but posterity has recognized braille as a revolutionary invention, and it has been adapted for use in languages worldwide.
Ерте өмір
Луи Брайль 1809 жылдың 4 қаңтарында Парижден шығысқа қарай жиырма шақырымдай жердегі Купврэй деген шағын қалада дүниеге келді. Ол және оның үш үлкен туысы – Моник Кэтрин (1793 жылы туған), Луи Симон (1795 жылы туған) және Мари Селин (1797 жылы туған) – әкесі Симон Рене мен анасы Моникпен бірге үш гектар жерге егілген жүзімдікке ие болған шалғайда тұрды. Симон Рене былғары жасаумен және жылқыға керек заттарды дайындаумен айналысып, табысты кәсіп құрды. Брайль қадам басқаннан бастап, әкесінің шеберханасында ойнаумен болды. Үш жасында ол бір құралмен ойнап, теріге тесік ашуға тырысты. Жақын сүзіліп қарағанда, ол нүктемен тесіп өту үшін қатты басты, бірақ құрал қатайған былғарыдан сырғып, бір көзіне тиді. Жергілікті дәрігер зақымдалған көзін байлап, жапты, тіпті келесі күні Парижге хирургпен кездесуін ұйымдастырды, бірақ ешқандай ем зақымдалған мүшені сақтап қала алмады. Жас бала бірнеше апта бойы қатты азап шекті, себебі жарасы ауыр жұқты. Соңында ол екінші көзінің көру қабілетін де жоғалтты, бұл симпатикалық офтальмиядан болуы мүмкін. Ол өте кішкентай болғандықтан, көзінің көрмей қалғанын бірден түсінбеді және жиі неге әрдайым қараңғы екенін сұрайтын. Оның ата-анасы оның ең кіші баласын қалыпты өмірге тәрбиелеу үшін көп күш жұмсады, бұл сол заманға ерекше еді, және ол олардың қамқорлығында жақсы өсті. Ол ауылдық және далалық жолдарды әкесі жасаған таяқтармен жүруге үйренді және мүгедектігімен бейбіт өмір сүрді.
Соқырларға арналған білім беру
Брайль он жасқа дейін Купвриде оқыды. Зейінділігі мен еңбекқорлығының арқасында, Брайльге әлемдегі соқыр балаларға арналған алғашқы мектептердің бірі – Париждегі Ұлттық соқыр жастар институты (бұрынғы Корольдік соқыр жастар институты) оқуға мүмкіндік берілді. Отбасының үйден соңғы шыққан баласы Брайль 1819 жылдың ақпанында мектепке кетті. Сол кезде Корольдік институт жеткіліксіз қаржыландырылған, шала-жарым жағдайда болған, бірақ соқыр балаларға білім алу және бір-бірімен қарым-қатынас жасау үшін салыстырмалы тұрақты ортаны ұсынып тұрды.
Хауй жүйесі
Балаларға оқуды мектептің негізін қалаушы Валентин Хауй ойлап тапқан жүйе арқылы үйретті. Өзі көзі көрмейтін Хауй, өмірін соқырларға көмектесуге арнаған қайырымды адам еді. Ол балалар үшін кітаптардан кішкентай кітапхана жасап, қалың қағазға латын әріптерінің көтеріңкі бедерін түсіріп, кітаптарды дайындады. Оқырман мәтінді саусағымен басып, баяу бірақ Хауй бағалайтын дәстүрлі тәсілмен түсінетін. Хауйдің кітаптары Брайль әрпінің дамуына көмектесті, бірақ ол кітаптардың мазмұнының жеткіліксіздігіне де көңіл көшті: мұндай кітаптарда сақталатын ақпарат көлемі шамалы болды. Көтеріңкі әріптер мыс сымдарға басылған ылғал қағазды қолмен жасаудың күрделі процесі арқылы жасалғандықтан, балалар өздері "жазуды" үміттемеді. Жасыңқы Луи үйіне хат жіберу үшін Симон Рене оған қалың былғарыдан жасалған әліпби берді. Бұл процесс баяу және қиын болды, бірақ бала кемінде әріптердің сызықтарын басып, алғашқы сөйлемдерін жаза алды. Хауйдің қолмен жасалған кітаптары балаларға қолайсыз мөлшерде және салмақта болды. Оларды жасау өте қиын, өте нәзік және алуға қымбат болды: Хауйдің мектебі алғаш ашылғанда барлығы үш кітабы ғана болды.
Мұғалім және музыкант
Брайль Хауйдің кітаптарын қайта-қайта оқыды, сонымен қатар мектепте берілген ауызша сабақтарға да ерекше назар қойды. Ол өте қабілетті оқушы екенін көрсетті және мектептің оқу жоспарын толық оқығаннан кейін, бірден мұғалімнің көмекшісі болып қалуы сұралды. 1833 жылы ол толық профессорлық қызметке тағайындалды. Брайль өмірінің көп бөлігін осы институтта тарих, геометрия және алгебра пәндерін оқытумен өткізді. Музыкаға қабілеттілігінің арқасында Жан Николас Марригтың сабақтарында ол шебер виолончельші және органшы болды. Өмірінің кейінгі жылдарында оның музыкалық дарыны Францияның әртүрлі шіркеулерінде орган ойнауға мүмкіндік берді. Діңге берілген католик Брайль 1834-1839 жылдар аралығында Париждегі Сен-Николас-де-Шамп шіркеуінде, ал кейін Сен-Винсент-де-Пол шіркеуінде органшы болып қызмет етті.
Шығу тегі
1821 жылы Брайль Шарль Барбьер жасаған байланыс жүйесі туралы білді. Барбьер соқырларға оқу мен жазуға көмектесу мүмкіндігін сезінгендіктен, өзінің әдісін таныстыру үшін мектепке хат жазды. Барбьердің өнертабысы – қалың қағазға басылған екі бағандағы он екі нүктеден тұратын код болатын. Бұл нүктелерді саусақтармен толығымен сезінуге болады. Барбьердің көтеріңкі нүктелерден тұратын коды Брайльді өз жүйесін жасауға шабыттандырды. Брайль көретін және соқыр адамдар арасындағы байланыс үзілісін жоюға мүмкіндік беретін оқу және жазу жүйесін ойлап табуға бекінді. Оның сөздерімен айтқанда: "Байланысқа қол жеткізу – білімге қол жеткізудің ең кең мағынасы, және егер біз [соқырлар] көретін адамдардың қарауында немесе олардың қамқорлығында болуын қаламасақ, бұл біз үшін өте маңызды. Бізге аяныш керек емес, бізге осал екенімізді еске салмаудың да қажеті жоқ. Бізбен тең дәрежеде қарау керек – және байланыс арқылы осы мақсатқа қол жеткізуге болады."
Музыкалық бейімдеу
Көп ұзамай бұл жүйе соқырларға арналған музыкалық нотацияны қамту үшін кеңейтілді. Өзінің музыкасына әуес болған Брайль, музыкалық кодтың "әрбір аспаптың ерекше қажеттіліктерін қанағаттандыруға жеткілікті икемді" болуын қамтамасыз ету үшін жоспарлау кезінде аса ұқыптылық танытты. 1829 жылы ол өзінің жүйесі туралы алғашқы кітабын жариялады: "Нүктелер арқылы сөздерді, музыканы және қарапайым әндерді жазу әдісі, соқырларға пайдалану және олар үшін құрастырылған". Айырықшасы, бұл кітап алғаш рет Хауй жүйесінің қабатта жазылған әріптер әдісімен басылды.
Жарияланымдар
Брайль өз шрифті туралы және соқырларға арналған жалпы білім беру туралы бірнеше жазба еңбектер жазды. "Сөздерді, музыканы және қарапайым әндерді жазу әдісі" (1829) 1837 жылы қайта қаралып, жаңадан басылды; оның математика бойынша нұсқаулығы, "Бастаушыларға арналған арифметиканың қысқаша шолуы" 1838 жылы қолданысқа енді; Брайльдің көптеген түпнұсқа баспа еңбектері Купвридегі Брайль туған үй-музейінде сақтаулы.
Декапункт
Нүктелер арқылы бейнелеудің жаңа әдісі (1839) Брайльдің соқыр адамдар көретін адамдар оқи алатын әріптерді жаза алатын жаңа жазу жүйесі жоспарын ұсынды. Декапойнт деп аталған бұл жүйе оның нүктелерді тебу әдісін Брайльдің қағазға жабу үшін жасаған жаңа арнайы тормен (грильмен) біріктірді. Брайль әліпбиімен жасалған және жаттап алуды қажет ететін сандық кестемен қолданғанда, бұл тор соқыр жазушыға стандартты әліпбиді дәл көшіруге мүмкіндік берді. Декапойнт енгізілгеннен кейін Брайль өзінің досы Пьер Франсуа Виктор Фукоға, ол жазу машинасы сияқты әріптерді басып шығаратын Рафиграф құрылғысын жасап жатқанда, көмек көрсетті. Фуконың машинасы үлкен жетістік деп танылды және 1855 жылы Парижде өткен Әлемдік көрмеде көрсетілді.
Кейінгі өмірі
Брайль жазуын оқушылары құрметтегенімен, оның жазу жүйесі тірілігінде институтта оқытылмаған. 1822 жылы қайтыс болған Валентин Хауйдің ізбасарлары мектептегі қалыптасқан әдістерді өзгертуге мүдделілік танытпады. Брайль бала кезінен денсаулығы нашар болған, ересектен кейін жағдайы одан да нашарлаған. Ұзақ жылдар бойы туберкулез деп есептелген, тыныс алу мүшелерінің созылмалы ауруы оны мазалаған. Сол кезде ем болмағандықтан, Брайль 16 жыл бойы осы аурумен өмір сүрді. 40 жасқа келгенде мұғалімдік қызметінен бас тартуға мәжбүр болды. Денсаулығы өлімге қатерлі жағдайға жеткенде, ол Корольдік институттың медпунктына жатты, 1852 жылы 43 жасқа толып, екі күннен кейін қайтыс болды.
Braille had always been a sickly child, and his condition worsened in adulthood. A persistent respiratory illness, long believed to be tuberculosis, dogged him. Despite the lack of a cure at the time, Braille lived with the illness for 16 years. By the age of 40, he was forced to relinquish his position as a teacher. When his condition reached mortal danger, he was admitted to the infirmary at the Royal Institution, where he died in 1852, two days after he turned 43.
Мұра
Соқыр оқушылардың қысымымен, Брайльдің жазу жүйесі 1854 жылы институтта қабылданды, яғни оның қайтысынан екі жыл өткен соң. Жүйе француз тілді елдерде кеңінен тарады, бірақ басқа аймақтарда таралуы баяу болды. Дегенмен, 1873 жылы өткен соқырлар мұғалімдерінің тұңғыш Еуропалық конференциясында доктор Томас Родс Армитаж Брайльді қолдады, содан кейін оның халықаралық қолданысы жылдам өсті. 1882 жылы доктор Армитаж: «Қазіргі таңда цивилизацияланған әлемде Брайль қолданылмаған мекеме дерлік жоқ, тек Солтүстік Америкадағы кейбіреулерінде ғана қолданылмайды» деді. Бірақ, соңында тіпті олар да бас иді: 1916 жылы АҚШ-тағы соқырларға арналған мектептерде Брайль ресми түрде қабылданды, ал 1932 жылы ағылшын тілі үшін бірыңғай Брайль кодексі бекітілді. Брайль технологиясының жаңа түрлері дамып келеді, олардың ішінде Брайль компьютерлік терминалдары, RoboBraille электрондық пошта жеткізу қызметі және математикалық және ғылыми нотацияға арналған толыққанды Nemeth Braille жүйесі бар. Ойлап табылғанына шамамен екі ғасыр өткеніне қарамастан, Брайль әлі де тиімді және берік жүйе болып табылады.
Құрметтер мен сыйлықтар
Луи Брайльдің зор жеке мұрасы Т. С. Элиоттың 1952 жылғы мақаласында сипатталған: Купврэйдегі Луи Брайльдің туған үйі тарихи ескерткіш ретінде тіркелген және Луи Брайль мұражайына ие. Бұл орын өз кезегінде Брайль алаңы деп аталды. Оның қайтыс болғанына 100 жыл толуына орай, оның денесі Париждегі Пантеонға көшірілді. Символикалық әрекет ретінде, Луи Брайльдің қолы Купврэйде қалдырылып, туған үйінің жанына құрметпен жерленді. Луи Брайльге арналған ескерткіштер мен монументтерді әлемнің түкпір-түкпірінен табуға болады. Ол бүкіл әлемдегі пошта маркаларында бейнеленді, ал 1992 жылы 9969 Брайль астероиді оның құрметіне аталды. «Британника» энциклопедиясы оны «Барлық уақыттағы ең ықпалды 100 өнертапқыш» тізіміне енгізді. 2006 жылы Луи Брайльдің 197-ші туған күніне арналған Google Doodle Google бас бетінде «Google» деген сөзді Брайль әрпімен көрсетті. 2009 жылы Луи Брайльдің туғанына 200 жыл толуына орай, оның өмірі мен жетістіктеріне арналған көрмелер мен симпозиумдар әлем бойынша өткізілді. Осы мерекелердің аясында Бельгия және Италия 2 еуро монета, Үндістан 100 және 2 рупиялық ескерткіш монеталар, ал АҚШ Луи Брайльдің құрметіне бір долларлық монета шығарды. 2019 жылдан бері Дүниежүзілік Брайль күні Луи Брайльдің туған күні, 4 қаңтарда жыл сайын атап өтіледі.
Braille's childhood home in Coupvray is a listed historic building and houses the Louis Braille Museum. which was itself renamed Braille Square. On the centenary of his death, his remains were moved to the Panthéon in Paris. In a symbolic gesture, Braille's hands were left in Coupvray, reverently buried near his home. Statues and other memorials to Louis Braille can be found around the world. He has been commemorated in postage stamps worldwide, and the asteroid 9969 Braille was named for him in 1992. The Encyclopædia Britannica lists him among the "100 Most Influential Inventors Of All Time". A Google Doodle for Louis Braille's 197th birthday in 2006 was shown on Google's homepage, spelling "Google" in braille. The 200th anniversary of Braille's birth in 2009 was celebrated throughout the world by exhibitions and symposiums about his life and achievements. Among the commemorations, Belgium and Italy struck 2 euro coins, India released a set of two commemorative coins (Rs 100 and Rs 2), and the USA struck a one dollar coin, all in Braille's honor. World Braille Day is celebrated every year on Braille's birthday, 4 January, since 2019.
Танымал мәдениетте
Луи Брайльдің бала кезіндегі жетістіктерінің арқасында ол балалар үшін ерекше батыр ретінде танылады, және оның өміріне арналған көптеген жасөспірімдер әдебиеті туындылары жарық көрді. Өнер саласындағы басқа да жұмыстарға американдық телеарналық арнайы бағдарлама "Жас батырлар: Луи Брайль" (2010); француз телефильмі "Une lumière dans la nuit" (2008) (ағылшын тілінде "Брайльдің құпиясы" деген атпен шығарылды); және Лола мен Кольман Дженнингстің "Брайль: Луи Брайльдің ерте өмірі" (1989) атты драмалық пьесасы кіреді. Музыкада Галифакс қаласынан шыққан әнші-күйші Терри Келли, Канада Брайль сауаттылығы қорының төрағасы, Брайльдің өміріне арналған "Merci, Louis" әнін жазды. Луи Брайльдің өмірін баяндайтын "The Braille Legacy" музыкалық спектаклі, режиссері Том Саузерленд және Жером Прадонның қатысуымен, 2017 жылдың сәуір айында Чаринг Кросс театрында тұңғыш рет көрсетілді.