Кіріспе
Тактильді жазу жүйесі – соқыр немесе көру қабілеті төмен адамдар қолданатын жазу жүйесі. Брайль (/b//r//eɪ//l/ BRAYL, bʁɑj) – көру қабілеті нашар адамдар қолданатын тактильді жазу жүйесі. Оны рельефті қағаздан немесе компьютер мен смартфонға қосылған, жаңартылатын Брайль дисплейі арқылы оқуға болады. Брайльді жазу үшін тақташа мен қалам, Брайль машинасы, электронды Брайль жазбасы немесе Брайльді басуға арналған құрылғыға қосылған компьютер қолданылады. Брайль жазуының авторы Луи Брайльдің есімімен аталады, ол бала кезінде бақытсыз оқиға салдарынан көзін жоғалтқан француз еді. 1824 жылы, он бес жасында, ол түнгі жазуды жетілдіру мақсатында француз алфавитіне негізделген Брайль кодын жасады. Ол 1829 жылы өз жүйесін жариялады, ол кейіннен музыкалық нотацияны да қамтыды. 1837 жылы жарық көрген екінші түзету – қазіргі заманда жасалған алғашқы екілік жазу түрі болды. Брайль әріптері 3х2 матрицасында орналасқан алты дөңгелек нүктелердің комбинациясы арқылы құралады. Осы нүктелердің саны мен орналасуы әріптерді бір-бірінен ажыратады. Брайльдің әртүрлі әліпбилері басылған мәтінді транскрипциялау кодтары ретінде пайда болғандықтан, сөздіктер (әріптердің белгілену жиынтығы) тілден тілге, тіпті бір тілдің ішінде де өзгереді. Мысалы, ағылшын Брайлінде Брайльдің 3 деңгейі бар: әріптеме транскрипциясы – негізгі сауаттылық үшін қолданылады; аббревиатуралар мен қысқартулар – орынды үнемдеу үшін қолданылады; және 3-дәрежелі – кеңінен қолданылмайтын, стандартталмаған жеке стенография. Брайль мәтінінен (әріптер, тыныш белгілер, аббревиатуралар) өзге, рельефті суреттер мен графиктер жасауға да болады, онда сызықтар бірнеше нүктелерден, жебелерден және Брайль нүктелерінен үлкен болатын белгілерден тұрады. Толық Брайль ұяшығында екі бағанға орналасқан алты дөңгелек нүкте бар, әр бағанда үш нүктеден болады. Нүктелердің орналасуы 1-ден 6-ға дейінгі сандармен анықталады. Нүктелердің орналасуы әріптерді, цифрларды, тыныш белгілерді немесе тіпті сөздерді көрсету үшін қолданылуы мүмкін.
the writing system used by people who are blind or have low vision
Braille (/b//r//eɪ//l/ BRAYL, bʁɑj) is a tactile writing system used by people who are visually impaired. It can be read either on embossed paper or by using refreshable braille displays that connect to computers and smartphone devices. Braille can be written using a slate and stylus, a braille writer, an electronic braille notetaker or with the use of a computer connected to a braille embosser. Braille is named after its creator, Louis Braille, a Frenchman who lost his sight as a result of a childhood accident. In 1824, at the age of fifteen, he developed the braille code based on the French alphabet as an improvement on night writing. He published his system, which subsequently included musical notation, in 1829. The second revision, published in 1837, was the first binary form of writing developed in the modern era. Braille characters are formed using a combination of six raised dots arranged in a 3 × 2 matrix, called the braille cell. The number and arrangement of these dots distinguishes one character from another. Since the various braille alphabets originated as transcription codes for printed writing, the mappings (sets of character designations) vary from language to language, and even within one; in English Braille there are 3 levels of braille: uncontracted braille a letter by letter transcription used for basic literacy; contracted braille an addition of abbreviations and contractions used as a space saving mechanism; and grade 3 various non standardized personal stenography that is less commonly used. In addition to braille text (letters, punctuation, contractions), it is also possible to create embossed illustrations and graphs, with the lines either solid or made of series of dots, arrows, and bullets that are larger than braille dots. A full braille cell includes six raised dots arranged in two columns, each column having three dots. The dot positions are identified by numbers from one to six. Dot configurations can be used to represent a letter, digit, punctuation mark, or even a word.
Тапсырма
Тарихи тұрғысынан алғанда, сызықтық жазудың (баспа) мәндерін Брайльге бейімдеудің үш қағидасы болған: Луи Брайльдің бастапқы француз әріптерінің мәндерін пайдалану; транскрипцияланатын баспа әліпбиінің ретімен сәйкес Брайль әріптерін қайта тағайындау; және Брайльмен жазудың тиімділігін арттыру үшін әріптерді қайта тағайындау. Халықаралық келісім бойынша, көптеген Брайль әліпбилері негізгі латын әліпбиінің 26 әріпі үшін француздық реттілікті сақтайды, сондай-ақ осы 26 әріптен тыс әріптерді біріктіруге әрекеттер жасалды (Халықаралық Брайльді қараңыз), бірақ айырмашылықтар сақталады, мысалы, неміс Брайлінде. Бұл біріктіру әр ұлттың баспа әліпбиінің ретіне сәйкес Брайль кодын өзгертудің тудыратын шатасудан сақтайды, мысалы, алжирлік Брайльде болғандай, онда Брайль кодтары араб әліпбиінің ретіне сәйкес сандық түрде қайта тағайындалды және басқа елдерде қолданылатын мәндермен көп ортақ емес (қазіргі араб Брайлімен салыстырыңыз, ол француздық реттілікті қолданады), сондай-ақ ағылшын Брайлінің ерте американдық нұсқасында болғандай, w, x, y, z әріптері ағылшын әліпбиінің ретіне сәйкес қайта тағайындалды. Негізгі 26 әріптен тыс әріптер үшін қолданылатын жиі кездесетін тәсіл – Брайль үлгілерінің физикалық симметриясын иконографиялық түрде пайдалану, мысалы, ñ әрпіне кері n немесе sh әрпіне кері s тағайындау. (Венгр Брайлі мен Бхарати Брайлі, белгілі бір деңгейде осыны жасайды, қараңыз). Үшінші қағида – Брайль кодтарын жиілігіне сәйкес тағайындау, ең қарапайым үлгілер (стилуспен жазуға ең жылдам) әліпбидің ең көп кездесетін әріптеріне берілді. Мұндай жиілікке негізделген әліпбилер Германияда және АҚШ-та 19 ғасырда қолданылды (Американдық Брайльді қараңыз), бірақ Брайль теру машинасының ойлап табылуымен олардың артықшылығы жойылды және қазіргі қолданыста ешқайсысы расталмаған. Олардың кемшілігі – мәтіндегі нүктелердің аз саны әріптердің түзу сызығын анықтауға кедерілді, нәтижесінде мәтінді Брайльдің әріптерді кездейсоқ тағайындауынан қарағанда оқу қиын болды. Соңында, кодтарды сандық ретпен ұйымдастырмайтын Брайль жазулары бар, мысалы, жапондық Брайль және корей Брайлі, олар буын құрамының абстрактілі қағидаттарына негізделген. Кейде мәтіндер алты емес, сегіз нүктелі жасушада жазылады, бұл оларға көбірек символдарды кодтауға мүмкіндік береді. (Гарднер-Салинас Брайль кодтарын қараңыз). Люксембургтік Брайль жалпы қолдану үшін сегіз нүктелі жасушаны қабылдады; мысалы, ол әр әріптің астына нүкте қосып, оның үлкен әріп нұсқасын алады.
Нысан
Брайль – екілік кодтамасы бар алғашқы жазу жүйесі. Брайльдің жасаған жүйесі екі бөліктен тұрады: француз алфавитінің әріптерін алты биттік топтамаларға (жұптарға) сәйкестендіретін әріп кодтамасы. Брайль әріптерінің ұяшығында көтеріңкі нүктелермен бейнеленген алты биттік әріптердің физикалық бейнесі. Жеке ұяшықтағы нүктелердің орналасуы үш позициядан тұратын екі бағанға орналасады. Көтеріңкі нүкте алты позицияның кез келгенінде пайда болуы мүмкін, бұл 64 (26) мүмкін үлгіні құрайды, оның ішінде көтеріңкі нүктесі жоқ үлгі де бар. Анықтама үшін үлгі әдетте нүктелер көтерілген орындарды тізімдеу арқылы сипатталады, орындар жоғарыдан төменге қарай 1-ден 3-ке дейін сол жақта және 4-тен 6-ға дейін оң жақта нөмірленеді. Мысалы, 1 3 4 нүктелі үлгісінде сол бағанның жоғарғы және төменгі жақтарында, сондай-ақ оң бағанның жоғарғы жағында үш нүктесі көтерілген ұяшық сипатталады: яғни, «m» әрпі. Көлденең Брайль мәтінінің жолдары баспа мәтініне ұқсас бос орынмен бөлінеді, осылайша бір жолдағы нүктелерді жоғарыдағы және төмендегі Брайль мәтінінен ажыратуға болады. Брайль кодтарының (немесе код беттерінің) әртүрлі тағайындалуы әртүрлі баспа тілдерінің әріптер жиынтығын алты биттік ұяшыққа сәйкестендіру үшін қолданылады. Математикалық және музыкалық нотация үшін де Брайль жазбалары жасалды. Дегенмен, алты нүктелі Брайль ұяшығы тек 64 (26) үлгіге, бос орынды қоса алғанда, мүмкіндік береді, сондықтан Брайль әрпінің әріптері контекстіне байланысты әдетте бірнеше мәнге ие болады. Яғни, баспа мен Брайль әріптері арасындағы әріп сәйкестігі бір-бірге сәйкес келмейді. Мысалы, «d» әрпі және «4» саны баспа бетінде бірдей таңбамен белгіленеді. Көптеген Брайль әліпбилері қарапайым кодтамадан өзге, мәтіннің көлемін азайту және оқу жылдамдығын арттыру үшін қысқартуларды қолданады. (Қысқартылған Брайль әрпіне қараңыз.)
Character encoding that mapped characters of the French alphabet to tuples of six bits (the dots). The physical representation of those six bit characters with raised dots in a braille cell. Within an individual cell, the dot positions are arranged in two columns of three positions. A raised dot can appear in any of the six positions, producing 64 (26) possible patterns, including one in which there are no raised dots. For reference purposes, a pattern is commonly described by listing the positions where dots are raised, the positions being universally numbered, from top to bottom, as 1 to 3 on the left and 4 to 6 on the right. For example, dot pattern 1 3 4 describes a cell with three dots raised, at the top and bottom in the left column and at the top of the right column: that is, the letter m. The lines of horizontal braille text are separated by a space, much like visible printed text, so that the dots of one line can be differentiated from the braille text above and below. Different assignments of braille codes (or code pages) are used to map the character sets of different printed scripts to the six bit cells. Braille assignments have also been created for mathematical and musical notation. However, because the six dot braille cell allows only 64 (26) patterns, including space, the characters of a braille script commonly have multiple values, depending on their context. That is, character mapping between print and braille is not one to one. For example, the character corresponds in print to both the letter d and the digit 4. In addition to simple encoding, many braille alphabets use contractions to reduce the size of braille texts and to increase reading speed. (See Contracted braille.)
Брайль қарпімен жазу
Брайль жазуы қолмен, тақташа мен қаламды пайдаланып жасалуы мүмкін, онда әр нүкте беттің арт жағынан, айна образында жазылады. Сондай-ақ, Брайль жазу машинасымен немесе Перкинс Брайль принтерімен, электронды Брайль принтерімен немесе Брайль жазу құрылғысымен де жасауға болады. Смартфоны бар Брайль қолданушылары экрандағы Брайль енгізу пернетақтасын қосып, қалаған символдардың нүктелік конфигурациясына сәйкес саусақтарын экранға қойып, Брайль символдарын құрылғысына теруге болады. Бұл символдар автоматты түрде экрандағы басылымға аударылады. Брайль жазуына арналған әртүрлі құралдар Брайль қолданушысына нақты тапсырма үшін ең қолайлы әдісті таңдауға мүмкіндік береді. Мысалы, тақташа мен қалам – көзі ашық адамдардың қалам мен қағазы сияқты, қолмен тасымалданатын жазу құралы. Қателерді Брайль өшіргішімен жоюға болады немесе барлық алты нүктемен қайта жазуға болады. Интерпойнт – қағаздың екі жағына да бедерлеуге мүмкіндік беретін офсеттік баспа түрі, онда бір жағындағы нүктелер екінші жағындағы нүктелерді құрайтын ойыстардың арасында пайда болады. Компьютер немесе басқа электронды құрылғыны пайдаланып, Брайль жазуын Брайль басып шығару құрылғысымен (принтер) немесе жаңартылатын Брайль дисплейімен (экран) жасауға болады.
Сегіз нүктелі Брайль қарпі
Брайль жазуы 8 нүктелі кодқа дейін кеңейтілді, әсіресе Брайль басу машиналарын және жаңартылатын Брайль дисплейлерін пайдалану үшін. 8 нүктелі Брайльде қосымша нүктелер ұяшықтың төменгі бөлігіне қосылады, нәтижесінде 4 нүкте биіктігінде және 2 нүкте еніндегі матрица пайда болады. Қосымша нүктелерге 7 (сол төменгі нүкте үшін) және 8 (оң төменгі нүкте үшін) нөмірлері беріледі. Сегіз нүктелі Брайльдің артықшылығы – әріптің үлкен не кішкентай әріп екендігі тікелей сол әріпті қамтитын ұяшықта кодталады, сондай-ақ барлық басылатын ASCII символдарын бір ұяшықта бейнелеуге болады. 8 нүктеден тұратын барлық 256 (28) мүмкін комбинациялар Юникод стандартымен кодталған. Алты нүктелі Брайль жиі Braille ASCII ретінде сақталады.
Брайль қарпімен оқу
Брайль әдетте қағаз түрінде оқылады, мысалы, Брайль әрпімен жазылған қағаз кітаптар, қағаз Брайль әрпімен дайындалған құжаттар (мысалы, мейрамхана мәзірлері) және Брайль жазуы немесе қоғамдық көрсеткіштер. Оны жеке электрондық құрылғы ретінде немесе компьютермен немесе смартфонмен қосылған жаңартылатын Брайль дисплейі арқылы да оқуға болады. Жаңартылатын Брайль дисплейі компьютер немесе смартфон экранындағы бейнелі ақпаратты Брайль әрпіне айналдырады, оның үшін пішіндер тізбегі көтеріліп-түсіп, Брайль символдары құрайды. Қазіргі уақытта басылған кітаптардың 1%-дан астамы қағаз түрінде Брайль әрпіне аударылған. Брайльді ең жылдам оқитындар жеңіл тиістіру арқылы екі қолмен оқиды, бірақ бір қолмен оқу да мүмкін. Саусақ бір уақытта тек бір Брайль таңбасын оқи алады, бірақ ми Брайльді жоғары деңгейде топтап, сөздерді диграф, түбір немесе жұрнақ бойынша өңдейді. Бұл процесс көбінесе көру қабығында жүзеге асады.
Сауаттылық
Соқыр балалар, егер оларға қажетті құралдар, мысалы, Брайль әрпімен жазылған оқу материалдары берілмесе, ерте және жоғары білім берудің маңызды бөліктерін қалып қояды. Соқыр немесе көру қабілеті нашар балалар Брайль әрпін өте кішкентай кезінен үйрене бастауы керек, осылайша олар өскен сайын Брайль әрпімен еркін оқи алады. Көретін балалар жазумен табиғи түрде белгілерде, теледидарда және кітаптарда кездеседі. Соқыр балаларға да сауаттылыққа ертеден қол жеткізу қажет, олар Брайль әрпіне толы ортада болуы және айналасындағы әлемді зерттеу мүмкіндігіне ие болуы керек. Мысалы, баспа және Брайль әрпінде жазылған кітаптар мәтінді екі түрде ұсынады және көретін ата-аналар оны соқыр балаларға оқи алады (және керісінше), бұл соқыр балаларға формалды оқу сабақтары басталғанға дейін оқуға деген сүйіспеншілікті ертеден дамытуға мүмкіндік береді. Өмірінде кейін көру қабілетін жоғалтқан немесе кішкентай кезінде оқу мүмкіндігі болмаған ересектер де Брайль әрпін үйрене алады. Көп жағдайда, Брайль әрпін үйренген ересектер көру қабілетін жоғалтудан бұрын баспаға сауатты болған, сондықтан оқыту Брайль әрпін оқу үшін қажетті сезімдік және моторлық дағдыларды дамытуға көбірек бағытталған. Әртүрлі елдер белгілі бір ұйымдағы оқырмандардың қаншасы Брайль әрпін сұрағаны туралы статистика жарияласа да, бұл сандар Брайль сауаттылығы статистикасының толық емес суретін ғана көрсетеді. Мысалы, бұл деректер Брайль әрпін оқитын барлық адамдарды қамтымайды немесе әрқашан мектеп жүйесінде оқымайтын (ересектер) немесе электронды Брайль материалдарын сұраған оқырмандарды да қамти бермейді. Сондықтан, қазіргі уақытта Брайль сауаттылығы деңгейі туралы сенімді статистика жоқ, бұл туралы «Journal of Visual Impairment and Blindness» журналында жазылған. Брайль әрпін оқи білетін адамдардың нақты пайызы қанша болмасын, барлығы бірдей Брайль әрпіне мұқтаж адамдарға оны ұсыну керек деген пікірде. Брайль сауаттылығына қол жеткізуге көптеген факторлар әсер етеді, соның ішінде мектеп бюджетінің шектеулері, экранды оқу бағдарламасы сияқты технологиялық жетістіктер, білікті оқытушыларға қол жеткізу және соқыр балаларды қалай оқыту керек деген әртүрлі философиялық көзқарастар. АҚШ-та Брайль сауаттылығын дамытудағы маңызды өзгеріс 1973 жылғы оңалту заңының қабылдануы болды, бұл Конгресс актісі мыңдаған балаларды соқырларға арналған арнайы мектептерден жалпы білім беретін мектептерге көшірді. Мемлекеттік мектептердің аз ғана бөлігі ғана Брайль әрпін оқытуға білікті мұғалімдерді жалдауға мүмкіндік алғандықтан, заң күшіне енгеннен бері Брайль сауаттылығы төмендеді. Брайль әрпіне ерте білім беру соқыр немесе нашар көретін баланың сауаттылығы үшін өте маңызды. Вашингтон штатында жүргізілген зерттеуде, Брайль әрпін ерте жасында үйренген адамдар көргіш жастағы әріптестерінен кем емес, тіпті жақсы нәтижелер көрсеткені анықталды, олардың сөздік қоры мен мәтінді түсіну қабілеті жоғары болды. Ересектер арасында жүргізілген алдын ала зерттеуде, ересектердің сауаттылық дағдылары мен жұмыспен қамту арасындағы байланысты бағалау кезінде, Брайль әрпін оқуды үйренген қатысушылардың 44%-ы жұмыссыз болса, баспа түрінде оқуды үйренгендердің арасында бұл көрсеткіш 77% болды. Қазіргі уақытта АҚШ-тағы 85 000-ға жуық соқыр ересектердің арасында Брайль әрпін оқи білетіндердің 90%-ы жұмыс істейді. Брайль әрпін білмейтін ересектердің тек 33%-ы ғана жұмыс істейді.
Брайль қарпімен транскрипция
Баспаны эквивалентті Брайль таңбасын баспадағы эквивалентіне ауыстыру арқылы транскрипциялау мүмкін болғанымен, ағылшын тілінде мұндай таңбаларды транскрипциялау (келісім-шартсыз Брайль деп аталады) көбінесе жаңадан бастаушылар немесе тек қысқа оқу тапсырмаларымен айналысатын адамдар (мысалы, үй шаруасының жапсырмаларын оқу) қолданады. Брайль таңбалары баспадағы әріптерге қарағанда әлдеқайда үлкен, ал стандартты 28 см × 30 см (11" х 11.5") бетке 43 таңбадан тұратын 25 жолға ғана сыяды. Орынды азайту және оқу жылдамдығын арттыру үшін көптеген Брайль алфавиттері мен орфографиялары лигатураларды, аббревиатураларды және қысқартуларды пайдаланады. Ағылшын тіліндегі барлық қағаз түріндегі Брайль кітаптары контракт бойынша транскрипцияланады: Конгресс кітапханасының Брайль транскрипциясы жөніндегі нұсқаулық 300-ден астам беттен тұрады және Брайль транскрипторлары сертификаттау емтихандарынан өтуі керек. Бұрынғыда Брайльдің келісім-шартсыз түрі 1-дәрежелі Брайль деп, ал келісім-шартты түрі 2-дәрежелі Брайль деп аталған. Келісім-шартсыз Брайль – баспа сөздерінің тікелей транслитерациясы (бірге-бір сәйкестік); сондықтан, "about" сөзі келісім-шартсыз Брайльде де, баспа әрпінде де бірдей әріптерден тұрады. Келісім-шартты Брайль орынды үнемдеу үшін қысқаша жазуларды қамтиды; мысалы, "ab" әрпі жалғыз тұрғанда ағылшынның келісім-шартты Брайльінде "about" сөзін білдіреді. Ағылшын тіліндегі кейбір Брайль оқырмандары тек келісім-шартсыз Брайльді үйренеді, әсіресе егер Брайль үй шаруасының жапсырмаларын оқу сияқты қысқа оқу тапсырмалары үшін қолданылса. Дегенмен, білім алу және жұмыс істеу мақсатында Брайльді пайдалануды және ұзақ мәтіндерді оқуды жоспарлағандар көбінесе келісім-шартты Брайльге көшеді. Ағылшын Брайльіндегі қысқартулар жүйесі 23 сөзден тұрады, олар бір таңбаға қысқартылады. Осылайша, "but" сөзі "b" әрпіне, "can" – "c", "do" – "d" және т.б. дейін қысқартылады. Тіпті бұл қарапайым ереже арнайы жағдайларды қажет ететін мәселелерді тудырады; мысалы, "d" – бұл нақтырақ айтқанда, "do" етістігінің аббревиатурасы; музыкалық гамманың нотасын білдіретін "do" есімдігі басқа сөз болып табылады және оны толық жазу керек. Сөздердің бөліктері қысқартылуы мүмкін, және бұл процеске көптеген ережелер бағынады. Мысалы, нүктелері 2, 3, 5 орналасқан таңба (Брайль ұяшығында төмендетілген "f" әрпі) сөздің ортасында қолданылғанда "ff" дегенді білдіреді. Сөздің басында осы таңба "to" сөзін білдіреді; таңба Брайльмен жазылады, одан кейін бос орын қалдырылмайды. (Бұл қысқарту Бірыңғай ағылшын Брайль кодексінде алынып тасталды.) Сөздің соңында сол таңба леп белгісін білдіреді. Кейбір қысқартулар баспа әріптерімен салыстырғанда көбірек ұқсас. Мысалы, "letter" дегенді білдіретін қысқарту , "little" дегенді білдіретін қысқартудан екінші әріптегі бір нүктемен ғана ерекшеленеді: little, letter. Бұл сөздердің Брайльмен жазылуында шатасу тудыруы мүмкін және келісім-шартты Брайльді үйрену процесін қиындатуы мүмкін. Қысқарту ережелері сөздің тілдік құрылымын ескереді; сондықтан, префикс немесе жұрнақ қосылған негізгі сөздің әдеттегі Брайль түрін өзгертетін жағдайда қысқартулар қолданылмайды. Транскрипция ережелерінің кейбір бөліктері толыққанды кодификацияланбаған және транскриптордың пікіріне сүйенеді. Сондықтан, егер қысқарту ережелері бір сөзді бірнеше жолмен қолдануға рұқсат берсе, дұрыс айтылуға жақын қысқартуға басымдық беріледі. "3-дәрежелі Брайль" – көптеген қосымша стенографиялық қысқартуларды қамтитын стандартталмаған жүйелердің әртүрлілігі. Олар жариялау үшін емес, жеке тұлғалардың жеке ыңғайлылығы үшін қолданылады.
Брайль қарпіне аударатын бағдарламалық қамтамасыз ету
Адамдар Брайль жазуын дайындағанда, бұл Брайль транскрипциясы деп аталады. Компьютерлік бағдарламалық қамтамасы Брайль жазуын жасағанда, оны Брайль аудармашысы деп атайды. Брайль аударма бағдарламалық қамтамасы әлемнің көптеген тілдерін және математика (математикалық нотация), мысалы WIMATS, музыка (музыкалық нотация) және тактильді графика сияқты техникалық салаларды қолдану үшін жасалған.
Брайль қарпімен оқу әдістері
Брайль – көру қабілетіне емес, сезіну қабілетіне негіделген сирек жазу жүйелерінің бірі болғандықтан, Брайль оқырманы жаңа дағдыларды меңгеруі керек. Брайль оқырмандары үшін маңызды дағдының бірі – саусақтарымен сөздерді сырғағанда тегіс және бірқалыпты қысым жасау қабілеті. Брайльді түсіну және дамыту үшін көптеген әртүрлі стильдер мен техникалар қолданылады, бірақ Б. Ф. Холландтың зерттеуі ешқандай бір техника басқаларынан артық емес екенін көрсетеді. Лоуэнфилд пен Абельдің тағы бір зерттеуі екі қолдың көрсету саусақтарын пайдалана отырып оқитын оқушылар Брайльді «ең жылдам және ең жақсы оқи алатынын» көрсетті. Бұл зерттеуде баса назар аударылатын тағы бір маңызды оқу дағдысы – бір жолдың соңындағы сөзді оң қолмен оқып бітіріп, келесі жолдың басын сол қолмен бірден табу.
Халықаралық біркелкілік
Брайль алғаш рет француз тілінен басқа тілдерге бейімделгенде, көптеген схемалар қолданылды, оның ішінде жергілікті әліпбиді француз тілінің әліпбилік ретімен сәйкестендіру. Мысалы, ағылшын тілінде француз әліпбиінде болмаған W әрпі, Брайль бойынша X әрпімен, X – Y әрпімен, Y – Z әрпімен, ал Z – француз тіліндегі бірінші дауысты әріппен алмастырылды. Немесе, жиі қолданылатын әріптер ең қарапайым Брайль үлгілерімен көрсетілу үшін әліпби толығымен өзгертілді. Нәтижесінде, осы жағдай өзара түсіністіктің қатты қиындығына әкелді. 1878 жылы Парижде өткен "Соқырларға көмек көрсету жөніндегі" халықаралық конгресс түрлі тілдер мен жазу жүйелері үшін Брайль кодтарының халықаралық стандартын ұсынды. Бұл стандартта кодтар белгілі бір әліпбидің ретіне емес, фонетикалық сәйкестік пен латын әрпіне транслитерацияға негізделуі керек болды. Бұл бірыңғай Брайль Үндістан мен Африка тілдеріне, араб, вьетнам, еврей, орыс, армян тілдеріне, сондай-ақ латын әрпімен жазылатын барлық тілдерге қолданылды. Мысалы, грек тілінде γ (g) әрпі латынның g әрпімен жазылады, әлдебір алфавит бойынша оның орны c әрпімен сәйкес келеді; еврей тілінде ב (b) әрпі латынның b әрпімен туыс, алфавиттің екінші әрпі, кейде /b/ деп, кейде /v/ деп айтылады және сәйкесінше b немесе v деп жазылады; орыс тілінде ц (ts) әрпі латын әрпі қолданылатын славян тілдерінде /ts/ дыбысын білдіретін c әрпімен жазылады; ал араб тілінде ф (f) әрпі тарихи тұрғыдан p әрпі болғанымен және араб әрпінің (тарихи o мен q әрптері арасында) сол бөлігінде кездеседі, бірақ f әрпімен жазылады.
Басқа Брайль жазбасы
Брайль үлгілеріне мән берудің басқа да жүйелері бар, олар әліпбилік ретті бастапқы француз ретіне қарапайым түрде бейімдеуден өзгеше. Кейбір Брайль әліпбилері бірыңғай Брайль әліпбиінен басталып, содан кейін мақсатты тілдердің дыбыстануына сәйкес айтарлықтай өзгеріп кетеді, ал кейбіреулері одан да көп өзгеріске ұшырайды. Әртүрлі қытай жүйелерінде бастапқы дауыссыздар мен қарапайым дауыстылар үшін дәстүрлі Брайль мәндері қолданылады. Дегенмен, мандарин және кантон Брайль жазбаларында әріптер буын басында (бастау) немесе буын соңында (қайырым) орналасқан жағдайда әртүрлі оқылады. Мысалы, латын әрпі k (,) буын басында кантондық k-ны (Yale және басқа да қазіргі заманғы транскрипцияларда g) көрсетеді, ал буын соңында aak-ты білдіреді. Латын әрпі j (,) кантондық буын басындағы j-ны, ал буын соңында oei-ді көрсетеді. Брайльді бейімдеудің жаңа жүйелеріне корей тілі жатады, ол буын басы мен буын соңы үшін жеке формаларды қолданады, әрі хангул сияқты, Брайль ұяшықтарын буындық топтарға біріктіреді. Ал жапон тілінде тәуелсіз дауысты ұяшықтары мен өзгертетін дауыссыз ұяшықтары бір Брайль ұяшығына біріктіріліп, әрбір жапон морасының абугида түрінде бейнеленеді.
Қолданылуы
Брайль жазбасын соқыр, соқыр-саңыр немесе көру қабілеті нашар адамдар, сондай-ақ тумысынан көру қабілеті нашар адамдар да, өмірінде кейіннен көру қабілетін жоғалтқандар да оқи алады. Брайль жазуын баспаға басылған мәтінді оқи алмайтын адамдар да пайдалана алады, олар толыққанды көре алатын болса да, физикалық мүмкіндіктері шектеулі болғандықтан мұндай мүмкіндікке ие болмайды. Тіпті көру қабілеті нашар адамдар да көру деңгейіне немесе жағдайға байланысты (мысалы, жарық немесе түстердің контрасты нашар болған кезде) Брайль жазуының тиімділігін сезінеді. Брайль қарпі қысқа және ұзақ оқу тапсырмалары үшін қолданылады. Қысқа оқу тапсырмаларына тұрмыстық заттарды (немесе әмияндағы карталарды) анықтау үшін Брайль жазуы бар жазулар, лифт батырмаларын оқу, телефон нөмірлеріне, рецепттерге, азық-түлік тізімдеріне және басқа да жеке жазбаларға қол жеткізу жатады. Ұзақ оқу тапсырмаларына білім беру материалдарына, романдар мен журналдарға қол жеткізу үшін Брайль шрифті қолданылуы мүмкін. Брайльдің жаңартылатын дисплейіне қол жеткізген адамдар электронды пошта мен электронды кітаптарды оқу, Интернетке шолу және басқа электронды құжаттарды қарау үшін Брайльді пайдалана алады. Сондай-ақ, Брайль қарпімен ойналатын карталар мен үстел ойындарын сатып алуға болады. Үндістанда кейбір заң актілері Брайль қарпімен жарияланады, мысалы, Ақпаратқа қол жеткізу туралы заң. Силхети Брайль қарпі Солтүстік-Шығыс Үндістанда қолданылады. Канадада жолаушылардың қауіпсіздігі туралы ақпарат Брайль және сезімтал орындықтар қатарларының белгілері Канаданың Көлік агенттігінің ережелеріне сәйкес ұшақтарда, пойыздарда, ірі паромдарда және провинциялар аралық автобустарда міндетті түрде болуы керек. АҚШ-та 1990 жылғы "Мүгедектерге қолжетімділік туралы" заңға сәйкес, ғимараттардың әртүрлі белгілері Брайль қарпімен жазылуы тиіс. Ұлыбританияда дәрілік заттардың қаптамасында дәрінің атауы Брайль қарпімен көрсетілуі керек.
Юникод
Брайль жазуы 3.0 нұсқасында (1999) Юникод стандартына қосылды. Көптеген Брайль басу машиналарын және жаңартылатын Брайль дисплейлері Юникод кодтық нүктелерін пайдаланбайды, оның орнына Брайль ASCII үшін стандартты ASCII-ге тағайындалған 8 биттік кодтық нүктелерді қайта қолданады. (Осылайша, қарапайым материал үшін, бірдей бит ағыны көретін оқырмандар үшін визуалды әріптік формалар немесе соқыр оқырмандар үшін тактильді үлгілердегі олардың нақты семантикалық эквиваленті ретінде түсіндірілуі мүмкін. Дегенмен, кейбір кодтардың тактильді және визуалды интерпретациялары мүлдем өзгеше, ал көпшілігі Брайль ASCII-де анықталмаған.) Кейбір басу машиналарын 8 нүктелі Брайль жазуы немесе толық графикалық режим үшін арнайы басқару кодтары бар, онда нүктелер Брайль жасушалары арасында кеңістік қалдырмай, беттің кез келген жеріне орналастырылуы мүмкін, осылайша диаграммаларда үздіксіз сызықтар салуға болады, бірақ олар сирек қолданылады және стандарт емес. Юникод стандарты 6 нүктелі және 8 нүктелі Брайль глифтерін олардың екілік түріне сәйкес кодтайды, тағайындалған сандық ретін ескермейді. 1-ші нүкте Юникод скалярлық мәнінің төменгі байтының ең кіші битіне сәйкес келеді, ал 8-ші нүкте сол байттың жоғары битіне сәйкес келеді. Брайль үшін Юникод блогы U+2800 – U+28FF. Үлгілерді таңбаларға және т.б. сәйкестендіру тілге байланысты: тіпті ағылшын тілінде де, мысалы, американдық Брайль және британдық Брайль жазуларын қараңыз.
Байқау
Жыл сайын 4 қаңтарда Луи Брайльдің туған күнін еске алу және оның еңбегін құрметтеу мақсатында Халықаралық Брайль күні бүкіл әлемде тойланады. Бұл күн мемлекеттік мереке болып саналмаса да, Біріккен Ұлттар Ұйымы 2019 жылдан бері оны ресми мереке ретінде мойындады.
Брайль жазуы құрылғылары
Соқыр адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандыратын, Брайль әрпімен жұмыс істейтін түрлі қазіргі заманғы электрондық құрылғылар бар, мысалы, жаңартылатын Брайль дисплейлері мен Брайль электрондық кітаптары. Олар әртүрлі типтегі графикалық ақпаратты (суреттер, карталар, кестелер, мәтіндер және т.б.) беру үшін әртүрлі технологияларды пайдаланады.