Кіріспе

Дэвид Хартли, ағылшын саяхатшысы, дипломаты және өнертапқышы.
Дэвид Хартли кіші (1732 – 19 желтоқсан 1813) – ағылшын саясаткері, ғылыми өнертапқыш және философ Дэвид Хартлидің ұлы. Ол Кингстон-апон-Халл қаласынан Парламент депутаты болды, сондай-ақ король Георг III-тің Америка Құрама Штаттарымен Америка тәуелсіздігі және Америка революциясынан кейінгі басқа да мәселелер бойынша келіссөздер жүргізу үшін тағайындаған Ұлыбританияның толық өкілетті министрі лауазымын атқарды. Ол 1783 жылғы Париж шартына қол қойды, ол Америка Тәуелсіздік соғысын аяқтады. Хартли құл саудасын жою мәселесін Палата алдына алғаш көтерген депутат болды, ол 1776 жылы «құл саудасы Құдайдың заңдарына және адам құқықтарына қайшы» деген қаулы ұсынды.

Өмір

Хартли 1732 жылы Англияның Сомерсет графтығындағы Бат қаласында дүниеге келген. Ол 1747 жылдың 6 сәуірінде 15 жасында Оксфорд университетінің Корпус-Кристи колледжіне қабылданды. 1750 жылдың 14 наурызында бакалавр дәрежесін алды және өмірінің соңына дейін Оксфордтағы Мертон колледжінің мүшесі болды. 1759 жылы Линкольн Инн заңгерлік мектебінің студенті болды. 1760-шы жылдары ол ғалым ретінде танылды және өзара қызығушылықтары арқасында Бенджамин Франклинмен танысып, жақын дос және хат алмасушыға айналды. Хартли Лорд Рокингемнің вигтеріне жақын болған, бірақ Рокингем үкіметтерінің ешқайсысында қызмет етпеді. Ол 1774 жылдан 1780 жылға дейін және 1782 жылдан 1784 жылға дейін парламентте Кингстон-апон-Халл округін өкілдік етті, сондай-ақ Америкамен соғысқа және африкалық құл саудасына қарсы күрескендігі үшін зор беделге ие болды. Құлдыққа қарсы күрескен Уильям Уилберфорс 1780 жылы Халлдан депутаттыққа Хартлидің орнына келді және Хартлидің екінші мерзімінде оның әріптесі болды. Ол мемлекеттік қаржы саласындағы сарапшы болды және Америкадағы соғысқа қарсы парламентте жиі сөз сөйледі. Американдық саясатта либерал болғанымен, Хартли Лорд Норттың ұзақ жылдар бойы досы болды және премьер-министр Шелберннің жақтырылмады. Ол Шелберннің бейбіт келісім шарттарына қарсы дауыс беріп, Коалицияны қолдады. Бәлкім, Бенджамин Франклинмен достығы және Лорд Рокингемді тұрақты түрде қолдауының нәтижесінде, үкімет оны Парижге толық өкілеттігі бар өкіл ретінде жіберді, онда ол Франклинмен бірге 1783 жылдың 3 қыркүйегінде Ұлыбритания мен АҚШ арасындағы бейбітшілік шартын жасады және оған қол қойды. Хартли 1813 жылдың 19 желтоқсанында Бат қаласында 82 жасында қайтыс болды. Оның портретін Джордж Ромни салған, ал Дж. Уокер оны мезотинт әдісімен көшірген. Натаниел Уильям Враксалл Хартлидің "жеке мінез-құлықтарында ешқандай артықшылықтары болмаса да, адалдығымен, қажырлы еңбегімен және табандылығымен қатар, белгілі бір талантқа ие болғанын" айтады. Ол оның сөздерінің тым ұзақ және жалықтыратын болғанын, ал "оның сөйлеуге шығуы әрқашан кешкі асқа шақыру сияқты әсер еткенін" (Memoirs, iii. 490) қостырады.

Жазбалар

Хартлидің жазбалары көбінесе саяси сипатта болып, оның замандастарының радикалды либералдарының аргументтерін баяндайды. 1764 жылы ол Бут үкіметіне қарсы, «өзін министр санайтын адамға» арналған күшті шабуыл жазды. Оның ең маңызды жазбалары – 1778 және 1779 жылдары Лондонда жарияланған, сайлаушыларына жолданған «Америка соғысы туралы хаттар». Ол былай деп жазады: «Ұлыбритания мен Америка арасындағы ұлттық келісімге жол ашық. Министрлердің ұлттық мүддесі жоқ. Мақсат – тәуелсіз американдық кірістер арқылы тәждің ықпалды үстемдігін орнату еді, бұл кірістер парламенттің бақылауында болмайтын еді». Ол тұрақты түрде соғысқа қарсылықты қорғауға тырысады. 1794 жылы ол Бат қаласында парламенттік сайлаушыларына арналған, Француз революциясы туралы қолдаушылық пікірлерін баспаға шығарды. Хартли 1791 жылы Лондонда және 1801 жылы (түсіндірмелермен және қосымшалармен) әкесінің белгілі «Адам туралы ойлар» еңбегін редакциялады. 1859 жылы Хартлидің бірнеше құжаттары Лондонда сатылды. Бейбітшілік туралы алты томдық хаттар мен басқа да құжаттар Америкаға жіберіліп, Вашингтондағы Л. З. Лайтердің қорына қосылды; ал қалғандары Британ мұражайында сақталады.