Кіріспе

Квакер, Достар діни қоғамының негізін қалаушы. Маргарет Фелл немесе Маргарет Фокс (Аскеу, бұрын Фелл; 1614 – 23 сәуір 1702) – Достар діни қоғамының негізін қалаушылардың бірі. Халық арасында "квакерлік ағымның анасы" деп танылатын ол, алғашқы квакер уағыздаушылары мен миссионерлерінің бірі – Батыл алпыстың құрамында болды. Оның қыздары Изабел (Фел) Йеманс және Сара Фелл де квакерлердің жетекшілері еді.

Өмір

Ол Маргарет Аскью ретінде Ланкаширдің (қазіргі Камбрия) Киркби Айрелеф приходындағы Марш Грандж отбасылық үйінде дүниеге келді. 1632 жылы адвокат Томас Феллге үйленді және Свартмур залының ханымы болды. 1641 жылы Томас Ланкаширдегі бейбіт сот судьясы болды, ал 1645 жылы Ұзақ Парламент мүшесі болды. Ол 1647 жылдан 1649 жылға дейін Оливер Кромвельдің билікті қабылдауын мақұлдамай, мүшеліктен бас тартты. Маргарет пен Томастың жеті қызы мен бір ұлы болды; тек Томас пен олардың ұлы ғана квакер сеніміне көнбеді. 1652 жылдың маусым айының соңында Джордж Фокс Свартмур залына келді. Маргарет Фелл онымен кездесті және кейін ол "біз ешқашан оқымаған кітапты ашты, тіпті оны оқудың біздің міндетіміз екенін естімеген едік (яғни) санамыздағы Мәсіхтің Нұрына ешқашан назар аудармағанбыз" деп жазды. Бір-екі күннен кейін шіркеуде лекция күні болды, ол Фоксты олармен бірге қатысуға шақырды; ол әннен кейін келіп, сөйлеуге рұқсат сұрады. Келесі апталарда ол және үй ішіндегілердің көпшілігі шындыққа көнді. Келесі алты жыл ішінде Свартмур залы квакер қызметінің орталығы болды; ол жаңа қозғалыстың ресми хатшысы болып қызмет етті, көшпелі миссионерлерден хаттар қабылдап, жіберіп, кейде Фокс, Ричард Хабберторн, Джеймс Нейлер және басқалардан ескертулер жеткізді. Ол көптеген хаттар жазып, миссионерлерге қаражат жинап, үлестірді. 1658 жылы күйеуінің қайтысынан кейін ол Свартмур залын бақылауда ұстады, ол кездесу орны және қуғын-сүргіннен паналауға болатын жер болып қалды, бірақ кейде 1660 жылдары үкіметтік күштер шабуыл жасады. Маргарет Фелл Достар діни қоғамының негізін қалаушы аздаған мүшелерінің бірі және ақсүйектердің қалыптасқан мүшесі болғандықтан, Фокс сияқты басшыларды қудалау немесе тұтқындау кезінде жиі араласты. Стюарттардың қайта орналасуынан кейін ол 1660 және 1662 жылдары король Карл II мен оның Парламентіне діни мәселелерде сана бостандығы туралы өтініш беру үшін Ланкаширден Лондонға сапар шекті. Джордж Фокс және басқа да көрнекті (еркек) квакерлер қол қойған өтініш тек 1660 жылдың қарашасында ұсынылды. Бұл өтініштердің құрылымы мен сөздері әртүрлі болғанымен, мазмұны ұқсас болды, Достар әлемді өзгертуді қаласа да, олар өздері "ұлы" (яғни рухани) деп санайтын мақсатқа қатысты зорлық-зомбылық емес, ынандыруды қолданады. 1664 жылы Маргарет Фелл ант беруден бас тартып, үйінде квакерлердің жиналуына рұқсат бергені үшін тұтқындалды. Ол өзін қорғап: "Егер Раббы маған үй берсе, онда мен Оған сол жерде ғибадат етемін", - деді. Ол Ланкастер түрмесінде алты ай өтті, содан кейін өмір бойы бас бостандығынан айырылды және мүлкі тәркіленді. Ол 1668 жылға дейін түрмеде отырды, сол кезде ол діни кітапшалар мен хаттар жазды. Оның ең танымал еңбегінің бірі – "Әйелдердің сөйлеуінің дұрыстығы", ол әйелдердің қызметіне негізделген жазбаларға сүйенген аргумент және 17 ғасырдағы әйелдердің діни басшылығы туралы маңызды мәтіндердің бірі. Бұл қысқаша кітапшада Фелл жыныстардың теңдігі туралы пікірін квакерліктердің негізгі қағидаларының біріне, атап айтқанда рухани теңдікке негіздейді. Оның сенімі бойынша, Құдай барлық адамдарды жаратқан, сондықтан еркектер де, әйелдер де Ішкі Нұрды ғана емес, пайғамбар болу қабілетін де иелене алады. Патша мен кеңестің бұйрығымен босатылғаннан кейін ол 1669 жылы Джордж Фоксқа үйленді. Некеден кейін Ланкаширге оралғанда, ол Конвентикл заңын бұзғаны үшін тағы да Ланкастерде бір жылға бас бостандығынан айырылды. Бостандыққа шыққаннан кейін көп ұзамай Джордж Фокс Америкаға діни миссияға аттанды, ол 1673 жылы қайтып келгенде қайтадан тұтқындалды. Маргарет оның мүддесін қорғау үшін тағы да Лондонға барды, ол 1675 жылы босатылды. Осыдан кейін олар бір жылдай Свартмурде бірге тұрды, Фоксқа қарсыластарына қарсы тәртіптілік үшін жеке әйелдер жиналыстарының жаңадан құрылған ұйымдық құрылымын қорғауға көмектесті. Джордж Фокс өмірінің қалған бөлігін көбінесе шетелде немесе Лондонда 1691 жылы қайтыс болғанға дейін өткізді, ал Маргарет Фелл өмірінің қалған бөлігін көбінесе Свартмурде өткізді. Екі күйеуінен де көп жыл аман қалған ол, квакерлерге жартылай заңдық рұқсат берілгеннен кейін 1690 жылдары қоғамның істеріне белсенді қатысуын жалғастырды, ол осы кезде сексеннен асып кеткен еді. Өмірінің соңғы он жылында ол Ланкаширдегі достарының квакерлердің дәстүрлі мінез-құлық стандарттарын (мысалы, киім кию мәселесінде) сақтауға тырысуына қатаң қарсылық көрсетті. 1702 жылдың 23 сәуірінде 87 жасында қайтыс болды. Ол Биркиргг Коммонының оңтүстігіндегі Санбрик Достар қорының зираттарында белгісіз қабірге жерленді. Ұлыбританияның Лондонындағы Friends House-тағы Маргарет Фелл бөлмесі оның құрметіне аталған.

Әдебиетте

Маргарет Феллдің Джордж Фокспен кездесуі және одан кейінгі дінге келуі Ян де Хартогтың «Бейбіт патшалық» романының бірінші бөлімінің тақырыбы болып табылады. Ол кем дегенде 23 еңбектің авторы (немесе бір авторы) болды, олардың көпшілігі қысқаша жазбалар түрінде, соның ішінде «Жалған пайғамбарлар, Антихристтер, Алдаушылар». Бұл үш еңбек 1655 жылы квакерлікке айналғаннан кейін жазылған. Оның маңыздырақ еңбектерінің ішінде – «Алланың барлық тұқымына шақыру» (1665), «Әйелдердің сөйлеуінің дұрыстығы» (1666; екінші басылымы, 1667) және «Сынақ тасы: немесе Кітапқа сәйкес толық сынақ» (1667) – Ланкастер қамалында (1664–68) тұтқын болған кезінде жазылған. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның бірнеше еңбектері жиналып, «Есте қаларлық кезеңдер мен оқиғалардың қысқаша жинағы» (1710) деген атпен жарияланды. 535 бетке жеткеніне қарамастан, бұл жинақ толық емес және тек хаттардың шағын үлгісін қамтиды. Оның еңбектері қазіргі кезде «Early English Books Online» сияқты онлайн дерекқорларда немесе «Wallace (1992)», «Booy (2004)», «Garman et al (1996)» және «Donawerth & Lush (1996)» сияқты таңдамалы заманауи антологияларда түпнұсқа күйінде қолжетімді. Эльза Ф. Глинс «Маргарет Феллдің хаттары» (2003) жинағында Феллдің сақталған 164 хатын жариялаған.