Лаппяярви: Метеориттік кратер көлі және Геопарк статусы
Lake Lappajärvi
Ляппяярви көлі – Финляндиядағы метеорит соққан жерде пайдалған көл. 77 млн жыл бұрын пайда болған, геологиялық зерттеулерге және болашақ ландшафттарға көмектеседі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лаппаярви – Финляндиядағы көл. Лаппаярви, Алаярви және Вимпели муниципалитеттерінде орналасқан. Көл Ähtävänjoki (Esse å) бассейнінің бір бөлігі болып табылады және одан төмен (солтүстікке қарай) орналасқан Эвиярви көлімен бірге құрайды. Лаппаярви соққы құрылымының жасы 77,85 ± 0,78 миллион жылға бағаланады (Кешік креда кезеңінің Кампан дәуірі). Финляндияның Онкало ядролық отын қоймасы жобасында жұмыс істейтін мамандар, Финляндияның ландшафты бір миллион жылдан кейін және одан әрі қалай өзгеретінін болжау үшін Лаппаярви көлін зерттеді. Көлдің ортасындағы Карненсари (Карнен аралы) атындағы арал, онда табылған қара түсті соққыдан балқыған тау жынысының (импактит) атауын береді, ол жергілікті жерде Карнайит деп аталады. Жақын жерде Лаппаярви және Вимпели қалалары орналасқан, ал ең жақын ірі қала – Сейньяйоки. 2023 жылдың қыркүйегінде ЮНЕСКО Лаппаярви аймағының «Соққы кратері көлі» Геопаркінің өтінімін 2024 жылғы Геопарк мәртебесіне ие болуға үміткер ретінде қабылдады.
Impact crater lake in Finland
Lappajärvi is a lake in Finland, in the municipalities of Lappajärvi, Alajärvi and Vimpeli. The lake is part of Ähtävänjoki (Esse å) basin together with Lake Evijärvi that is located downstream (north) of it. The Lappajärvi impact structure is estimated to be 77.85 ± 0.78 million years old (Campanian age of the Late Cretaceous time period). Experts working on Finland's Onkalo spent nuclear fuel repository project have studied Lake Lappajärvi to help them project how Finnish landscapes might look one million years in the future and beyond. An island in the middle of the lake, Kärnänsaari (Kärnä Island), gives the name to the black impact melt rock (impactite) found there, locally called Kärnäiitti. Nearby towns include Lappajärvi and Vimpeli and the nearest major city is Seinäjoki. In September 2023, UNESCO accepted the Lappajärvi area's "Impact Crater Lake" Geopark application as one of the possible recipients of Geopark status for 2024.
Жарылыс кратері
Лаппаярви – Финляндиядағы ең үлкен немесе екінші ең үлкен метеориттік кратер, сонымен қатар Финляндияда табылған ең жас және алғашқы метеориттік кратер. Лаппаярвиде пайда болған кратердің диаметрі шамамен 22-23 шақырым, тереңдігі 750 метр. Бұл шамамен 77,85 ± 0,78 миллион жыл бұрын шамамен 1,6 шақырымдық астероидтың соқтығысуынан пайда болды. Қазіргі бағалаулар бойынша, ол соңғы креда кезеңінде метеориттер мен астероидтардың күшейген бомбалау кезінде қалыптасқан деп есептеледі. Астероидтың H типіндегі хондрит болған деген болжам бар. Тау жыныстарының суынуы жүз мыңнан бір миллион жылға дейін созған деп саналады. Көлдің ортасындағы Кярненсаари аралының астында карнайт деп аталатын соққылық тас (импактит) орналасқан. Кярненсаари соққы кратерінің орталық бөлігі болуы мүмкін, бірақ ол мұздық әрекеттің нәтижесінде пайда болған эрозиялық қалдық болуы да ғажап емес. Кратердің оңтүстік-шығыс жиегін биік қырат қоршап тұр, қазір ол Lakeaharju және Pyhävuori деп аталады. Лаппаярвиде метеориттік кратерлерде кездесетін типтік тау жыныстары, мысалы, брекчия, сондай-ақ соққы алмастары мен суэвит, коэзит сияқты минералдар табылды. Метеорит соқтығысынан жарылған тау жыныстары Лаппаярвиде жер асты суының қолайлы аймақтарын жасады. Алаярвидегі Изо-Райринки көлі Лаппаярви метеоритінің екіншілік кратері ретінде қарастырылады, ол Лаппаярви метеоритінің айналасында айналатын серік арқылы қалыптасқан деп есептеледі.
Lappajärvi is the largest or second largest meteorite crater in Finland, and it is also the youngest and the first meteorite crater discovered in Finland. The diameter of the crater, which was formed in Lappajärvi, was approximately 22 23 kilometers, with a depth of 750 meters. It was caused by an asteroid estimated to be about 1.6 kilometers in size, around 77.85 ± 0.78 million years ago. According to current estimates, it is believed to have been formed during the intensified meteorite and asteroid bombardment in the Late Cretaceous epoch. The asteroid is thought to have been a common H type chondrite. The cooling of the bedrock is estimated to have taken place over a period ranging from one hundred thousand to one million years. Below the Kärnänsaari island in the middle of the lake, there is impactite known as kärnäite. Kärnänsaari has been suspected to be the central uplift of the impact crater, although it could also be a mere erosional remnant shaped by glacial activity. The southeastern edge of the crater is surrounded by an elevated rim, now known as Lakeaharju and Pyhävuori. Typical rocks found in meteorite craters, such as breccia, as well as impact diamonds and minerals like suevite and coesite, have been discovered in Lappajärvi. The shattered bedrock resulting from the meteorite impact has created favorable groundwater areas in Lappajärvi. Iso Räyrinki Lake in Alajärvi has been suggested as a secondary crater of the Lappajärvi meteorite, thought to have been formed by a moon orbiting the Lappajärvi meteorite.
Ашылу
Лаппаярвидің зерттеу тарихы 1858 жылы Хенрик Холмберг өзінің "Materialier till Finlands geognosi" кітабында Лаппаярвиде табылған жанартаулық жынысты атап көрсеткеннен басталады деп саналады. 1916 жылы геолог Ээро Мэйкинен осы жынысты талдап, оны лава жынысының бір түрі – дацит деп анықтады. 1920 жылы Карелиядағы Янисярви көлін зерттегеннен кейін геолог Пентти Эскола Лаппаярвидің де жанартау көлі екеніне сенімді болды. 1926 жылдың жазында Эскола Лаппаярвиге сапар шегіп, кёрнеит жынысының вулканизмдік тегі бар екенін растады. Лаппаярви ұзақ уақыт бойы ежелгі жанартаудың қалдығы деп есептелді, тіпті 1964 жылы профессор Ахти Симонен көлдің ежелгі жанартаулық белсенділігі туралы жазды. 1967 жылдың көктемінде Германиядағы Нордлингер-Рис кратерін зерттегеннен кейін профессор Тюре Георг Сахама Лаппаярвидің де метеориттік кратер болуы мүмкін деген күмәнді тудырып, Марти Лехтиненге оны зерттеуді ұсынды. 1967 жылы швед зерттеушісі Нильс Бертил Свенссон кварцтың кёрнеиттегі фрагментациясының, жер бетіндегі басқа кратерлердегідей екенін байқады. Свенссонның зерттеулері 1968 жылдың ақпан айында Nature журналында жарияланды. 1967 жылы Марти Лехтинен кратерді зерттеуді бастады және 1967 жылдың шілдесінде Хиетакангас қиыршық тас карьерлерінде суэвит тапты. 1968 жылдың жазында ол Лаппаярвиде коэзит тапты. Оның зерттеу жұмысы келесі жылы аяқталды. 1976 жылы Лехтинен метеорит теориясы бойынша ағылшын тілінде докторлық диссертация қорғады, онда вулкандық белсенділіктен туындауы мүмкін емес, кейбір тау жынысы үлгілеріндегі кварцтың өзгеруіне қатысты дәлелдер келтірді. Диссертация метеорит теориясының соңғы растауы саналады. Сол жылы жүргізілген гравиметриялық өлшеулер де метеорит теориясын қолдады, себебі 17 шақырымдық диаметрдегі аймақта гравитациялық аномалия анықталды. 1980 жылы неміс зерттеушілері Элмар Джессбергер мен Уве Реймольд аргон-аргондық даталау әдісін қолданып, кратердің жасы шамамен 77,3 миллион жыл екенін анықтады. 1988 жылдан 1990 жылға дейін Финляндияның геологиялық қызметі бұрғылау зерттеулерін жүргізді. Бірінші бұрғылау Härkäniemi орнында 217,75 метр тереңдікке жетті, онда кёрнеит жер бетінен 145 метрге дейін, содан кейін суэвит және брекчия қабаттары табылды. Екінші бұрғылау Покела, Вимпелиде 165,75 метр тереңдікке жетті. Төртінші бұрғылау Кәрненсари мен Маталасари арасындағы аралда 275 метр тереңдікке жетті, бірақ кёрнеит табылмады. 1992 жылы палеомагниттік әдістер кратердің жасын шамамен 195 миллион жыл деп бағалады. 1997 жылы Лаппаярвиден алынған суэвит жынысынан кішкентай соққы алмаздары табылды. 2001 жылы Финляндияның геологиялық қызметі уран-қорғасындық даталау арқылы кратердің жасын шамамен 73,3 миллион жыл деп есептеді, қателігі 5 миллион жылды құрады, бұл Лаппаярвидің соңғы бор дәуірінде пайда болғанын растады. 2013 жылы жарияланған зерттеуде аргон-аргондық даталау кратердің жасы 76,2 миллион жыл екенін көрсетті. Зерттеу сонымен қатар кейбір минералдар шамамен бір миллион жылға жас екенін анықтады, бұл кратердің салқындауы жүз мыңнан бір миллион жылға дейін созғанын көрсетеді. 2018 жылдың жазында зерттеушілер уран-қорғасындық даталау негізінде кратердің жасы 77,8 миллион жылды құрайды деп болжады. Сараптық тексеруден кейін жас шамамен 77,85 (± 0,78) миллион жылға түзетілді.
The research history of Lappajärvi is considered to have started in 1858 when Henrik Holmberg mentioned in his book "Materialier till Finlands geognosi" a volcanic rock found in Lappajärvi. In 1916, geologist Eero Mäkinen analyzed the rock and identified it as dacite, a type of lava rock. After his studies on Lake Yanisyarvi in Karelia in 1920, geologist Pentti Eskola became convinced that Lappajärvi was also a volcanic lake. In the summer of 1926, Eskola visited Lappajärvi and confirmed that the kärnäite rock was volcanic in origin. Lappajärvi was long believed to be the remnant of an ancient volcano, and as late as 1964, Professor Ahti Simonen wrote about the lake's ancient volcanic activity. In the spring of 1967, after studying the Nördlinger Ries crater in Germany, Professor Thure Georg Sahama began to suspect that Lappajärvi was also a meteorite crater and suggested that Martti Lehtinen investigate it. In 1967, Swedish researcher Nils Bertil Svensson observed that quartz in kärnäite was fragmented in the same way as in other craters on Earth. Svensson's findings were published in Nature in February 1968. In 1967, Martti Lehtinen started his investigations of the crater and discovered suevite in the Hietakangas gravel pits in July 1967. In the summer of 1968, he found coesite in Lappajärvi. His licentiate thesis on the research was completed the following year. In 1976, Lehtinen published an English language doctoral dissertation on the meteorite theory, which included evidence of quartz transformations in certain rock samples that could not have resulted from volcanic activity. The dissertation is considered the final confirmation of the meteorite theory. Gravity measurements conducted in the same year also supported the meteorite theory, as a gravitational anomaly was detected within a 17 kilometer diameter area. In 1980, German researchers Elmar Jessberger and Uwe Reimold used the argon–argon dating method to determine the age of the crater to be approximately 77.3 million years. From 1988 to 1990, the Geological Survey of Finland conducted drilling studies, with the first one reaching a depth of 217.75 meters in Härkäniemi, where kärnäite was found to extend from the surface to the depth of 145 m, followed by a suevite layer and a breccia layer. The second drilling reached a depth of 165.75 meters in Pokela, Vimpeli. The fourth drilling reached a depth of 275 meters in the intermediate island between Kärnänsaari and Matalasaari, but no kärnäite was found. In 1992, paleomagnetic methods estimated the age of the crater to be around 195 million years. In 1997, small impact diamonds were discovered in suevite boulders from Lappajärvi. In 2001, uranium lead dating by the Geological Survey of Finland estimated the age of the crater to be around 73.3 million years, with a margin of error of five million years, confirming that Lappajärvi was formed during the Late Cretaceous epoch. In a study published in 2013, argon–argon dating yielded an age of 76.2 million years for the crater. The study also revealed that some minerals were approximately one million years younger, suggesting that the cooling of the crater took place over a period ranging from one hundred thousand to one million years. In the summer of 2018, researchers proposed an age of 77.8 million years based on uranium lead dating. After peer review, the age was revised to approximately 77.85 (± 0.78) million years.